گلومرولونفریت یا التهاب تصفیهگرهای کلیه، یعنی التهاب گلومرولها؛ بستههای مویرگی بسیار ریز در دو کلیه که خون را تصفیه میکنند و مقدار آب، نمک و مواد زائد را در ادرار تنظیم میکنند. وقتی پردۀ تصفیه ملتهب میشود، دو چیز از جای خود عبور میکنند: پروتئین به ادرار میرود و گلبول قرمز هم میرود؛ همزمان، توانایی دفع نمک و آب کم میشود، پس تورم و فشارخون بالا میآیند.
این بیماری دو چهرۀ بالینی دارد: یک چهره با خون در ادرار، کم شدن ادرار و فشارخون بالا، و چهرۀ دیگر با پروتئین سنگین و تورم گسترده؛ تفکیک این دو، مسیر درمان را عوض میکند. گلومرولونفریت یک تشخیص واحد نیست؛ گروهی از بیماریهاست که هر کدام الگوی ایمنی، تصویر میکروسکوپی و پاسخ درمانی خود را دارد و همین، علت اهمیت نوعشناسی است.
پردۀ تصفیه چگونه آسیب میبیند
در بیشتر شکلها، سیستم ایمنی علت است: کمپلکسهای ایمنی در پردۀ تصفیه مینشینند، یا آنتیبادی مستقیم به همان پرده حمله میکند و التهاب، نشت پروتئین و خون را میسازد. التهاب، سلولهای پرده را تغییر میدهد و سد را باز میکند؛ آلبومین که باید در خون بماند خارج میشود، سطح آن میافتد و مایع از رگ به بافت میرود، یعنی تورم پلک و ساق پا.
همزمان، کلیه در دفع نمک ناتوان میشود: حجم مایع درون رگی بالا میرود، فشارخون افزایش مییابد و در حالت شدید، ریه و قلب نیز زیر فشار میآیند. اگر التهاب گسترده و تند باشد، در چند روز شمار گلومرولهای کارکردی کم میشود؛ آنوقت کراتینین بالا میرود و حجم ادرار افت میکند، یعنی همان وضعیتی که ساعتها مهم است.
دو چهره، دو مسیر درمان
الگوی نفرتیک
در الگوی نفرتیک، ادرار رنگ چایی یا نوشابه میگیرد، حجمش کم میشود، پلکها بهویژه صبح متورم میشوند، فشارخون بالا میرود و کراتینین خون رو به بالا میرود. در میکروسکوپی ادرار در این الگو، گلبولهای قرمز با شکل تحریف شده و استوانههای خونی دیده میشوند؛ همین دو یافته، منشأ را به گلومرول نسبت میدهند، نه به مثانه و مجرا. پروتئین در این الگو هست، ولی معمولاً در حد متوسط است و کف کردن شدید و پیوستۀ ادرار، بیشتر به سمت الگوی دیگر میرود. افزایش ۱ تا ۲ کیلوگرم وزن در چند روز، سردرد و تاری دید از فشارخون و بیاشتهایی، بخشی از همین الگوست و در کودک، پس از یک گلودرد، نخستین نشانهاند.
الگوی نفروتیک
در الگوی نفروتیک، پروتئین سنگین است: ادرار کفدار میماند، نه فقط در نخستین ادرار صبح، بلکه در هر ۳ نوبت روز، و کف آن با سیفون کشیدن هم نمیرود. در خون، آلبومین پایین میآید و چربیها بالا میروند؛ تورم گسترده میشود: مچ پا، اطراف چشم، بیضهها و شکم و در حالت شدید، در ریه نیز مایع جمع میشود. در این الگو، فشارخون ممکن است مدتی نرمال بماند و کارکرد کلیه حفظ شود؛ بههمینسبب، بیمار بدون درد و بدون شکایت، با آزمایش سادهای که برای دلیل دیگری نوشته شده، به پزشک میرسد. غلیظ شدن خون و خطر لخته، عفونتهای جدی و چربی بالای خون، پیامدهای همین پروتئینریزیاند و در کودک، بیماری گاه با هر عفونت ویروسی از سر میگیرد.
آنچه بیمار خودش میبیند
کف کردن ادرار و تغییر رنگ آن به صورتی یا چایی، دو علامتیاند که بیمار خودش میبیند؛ در گلومرولونفریت، رنگ صورتی معمولاً بدون لخته و بدون درد است. تورمی که صبح در پلک شروع میشود و در طول روز به ساق میآید، بیشتر به کلیه میماند تا به قلب؛ ورمی که عصر در پا جمع میشود و صبح بهتر میشود، معمولاً کلیوی نیست و تفکیک آن در نوشتار ادم آمده است.
خوابآلودگی، بیاشتهایی، تهوع، خارش، بوی دهان و طعم فلز، در افت کارکرد کلیه میآیند و آنقدر مبهماند که بیمار آنها را به کمخوابی یا غذا نسبت میدهد. در بسیاری از موارد، هیچ علامتی در کار نیست و پروتئین یا خون در یک آزمایش ساده کشف میشود؛ بههمینسبب، تکرار آزمایشی که پزشک نوشته، بیاهمیت نیست.
علتها و الگوهایشان
پس از استرپتوکوک و بیماری IgA
التهاب پس از عفونت استرپتوکوکی، با فاصلۀ ۱ تا ۲ هفته پس از گلودرد، یا ۳ تا ۶ هفته پس از یک عفونت پوستی میآید، در کودک شایعتر است و در بیشتر موارد با پیگیری، کارکرد بازمیگردد. بیماری IgA در بزرگسال، شایعترین گلومرولونفریت اولیه است، با خونریزی آشکار ادرار در روزهای سرماخوردگی و چند بار عود؛ فشارخون و مقدار پروتئین، سرنوشت آن را تعیین میکنند.
آنتیبادی، واسکولیت و لوپوس
بیماری آنتیبادی علیه پردۀ تصفیه و واسکولیتهای ANCA، جز کلیه، ریه و سینوس را هم میگیرند؛ در اینها روزها مهماند و درمان سرکوب ایمنی، بیتأخیر نوشته میشود. لوپوس و سایر بیماریهای زمینهای ایمنی، گلومرول را درگیر میکنند و الگوی متناسب با خود را میسازند؛ در زن جوان با درد مفصل، ضایعۀ پوستی و حساسیت به آفتاب، این مسیر بررسی میشود.
شکلهای ارثی و تقلیدها
شکلهای ارثی، از جمله بیماریای که با کمشنوایی تدریجی همراه میشود، باید در کودک و نوجوانی با پروتئین و خون پایدار و سابقۀ خانوادگی مطرح باشند؛ این شکلها به سرکوب ایمنی جواب نمیدهند. در ایران، برخی موارد پس از عفونتهای پوستی درماننشده و در فصل شلوغ تنفسی دیده میشوند؛ به یاد آوردن تاریخ گلودرد یا زخم پوستی و مقایسۀ آن با تاریخ تغییر ادرار، نیمی از تشخیص است.
تشخیص: از تکرار آزمایش ادرار تا تصویر کلیه
تأیید آزمایش و پروتئین گذرا
نخستین گام، تکرار آزمایش ادرار با میکروسکوپی است، معمولاً با فاصلۀ ۱ تا ۲ هفته؛ یک بار دیدن پروتئین یا خون، تشخیص نمیسازد و نبود آن در دو نمونه، مسیر را عوض میکند. قاعدۀ روشن این است: مقدار بسیار کم پروتئین پس از تب، ورزش سنگین یا استرس حاد، گلومرولونفریت نیست و در جوان ورزشکار، پروتئین گذرا دیده میشود و با تکرار در حالت آرام، از بین میرود.
عددهای ادرار و خون
برای سنجش پروتئین، نسبت آلبومین به کراتینین روی یک نمونه ادرار، بهترجیح نخستین ادرار صبح، نوشته میشود؛ عددی بالای ۳۰ میلیگرم بر گرم غیرطبیعی است و عدد پایین، بیخطر بودن را ثابت نمیکند. کراتینین خون و eGFR، توان تصفیه را میسنجند؛ یک عدد نرمال، بیماری را رد نمیکند و یک عدد تنها، علت را مشخص نمیکند و روند تغییر در چند ماه، مهمتر از یک مقدار تکی است.
آلبومین خون و چربی خون، شمارش خون، سطح کمپلمان و گسترۀ آزمونهای ایمنی، نه بهصورت یک بسته بزرگ برای همه، بلکه متناسب با همان الگوی بالینی انتخاب میشوند؛ آزمون اضافی، تشخیص را روشن نمیکند و هزینه را بالا میبرد. آزمون ایمنی منفی، بیماری را رد نمیکند و آزمون مثبت، بدون تناسب بالینی، درمان را نمیسازد؛ یک ANCA مثبت در فردی با علائم ناسازگار، نباید سرکوب ایمنی را آغاز کند.
سونوگرافی، اندازه و ضخامت بافت دو کلیه و راههای خروج ادرار را میسنجد؛ دو کلیه کوچک و نازک، نشانۀ بیماری دیررس است و تصمیم درمان را عوض میکند.
بیوپسی: آزمونی که ضایعه را تعریف میکند
بیوپسی کلیه، آزمونی است که ضایعه را تعریف میکند: محل و شکل رسوب، گسترۀ التهاب و میزان بافت جوشگاه را با میکروسکوپ نوری، میکروسکوپ الکترونی و رنگهای ایمنی نشان میدهد. بیوپسی وقتی نوشته میشود که پروتئین سنگین، افت کارکرد یا شک به شکلی خاص، نتیجۀ درمان را عوض میکند؛ در بیماری پیشرفته با دو کلیه کوچک، ممکن است انجام نشود. پیش از بیوپسی، فشارخون کنترل و وضعیت لخته شدن خون بررسی میشود؛ درد کم و ساده در ناحیۀ پهلو پس از آن انتظار میرود، ولی خونریزی پایدار، بیقراری و افت فشار، همان ساعت اورژانس است.
درمان: فشارخون، نمک، عوارض و علت
مؤثرترین و در دسترسترین اقدام، کنترل فشارخون است: فشارخون هم علت پیشرفت آسیب است و هم هدف اصلی درمان؛ عدد هدف را پزشک تعیین میکند و در بسیاری از راهنماها، زیر ۱۳۰ بر ۸۰ میلیمتر جیوه آمده است. داروهایی که سیستم رنین-آنژیوتانسین را میبندند، جز فشارخون، نشت پروتئین را هم کم میکنند و ستون درماناند؛ تجویز، پایش و تغییرشان با پزشک است و در بارداری مجاز نیستند. کاهش نمک و در تورم شدید، محدود کردن مایع، بخش غیردارویی درماناند؛ نمک پنهان در پنیر، ترشی، کنسرو و نان، بیشتر از نمکدانی که روی سفره است، فشارخون را بالا میبرد.
دیورتیکها برای تورم، استاتین برای چربی خون، و درمان کمخونی و اختلال کلسیم و فسفر در مراحل پیشرفته، از عوارض بیماری کم میکنند؛ همه با تجویز و پایش پزشک. اگر عفونت فعال، موتور التهاب باشد، درمان همان عفونت بخشی از برنامه است؛ در سایر شکلها، آنتیبیوتیک، گلومرولونفریت را درمان نمیکند و تکرار دورههای خودسرانۀ ضدمیکروبی، فقط مقاومت میسازد. در نارسایی پیشرفته، دیالیز و پیوند، گزینههای درمانی با نتایج شناختهشدهاند، نه پایان راه؛ زمان و شکل آنها را تیم کلیه تعیین میکند و در کودک، برنامه رشد نیز لحاظ میشود. مسیر این درمانها در نوشتار درمان جایگزین کلیه شرح داده شده است.
سرکوب ایمنی: کجا لازم است و کجا زیان میزند
سرکوب ایمنی، درمان شکلهای خاص و تثبیتشده است، نه پاسخ به یک عدد پروتئین؛ تشخیص بافتی یا الگوی ایمنی متناسب، پیششرط آن است و تصمیم با روماتولوژیست و نفرولوژیست مشترک گرفته میشود. کورتیکواستروئیدها، سایر سرکوبگرها و داروهای بیولوژیک، هر کدام الگوی خود را دارند؛ گرفتن کورتون برای الگوی اشتباه بیماری، هم بیفایده است و هم عوارض جدی دارد: قند خون، فشارخون، پوکی استخوان، عفونت و آبمروارید. قطع ناگهانی کورتون پس از مصرف طولانی، خطرناک است و برنامۀ کاهش، فقط با پزشک نوشته میشود؛ در این راهنما هیچ برنامه مصرفی و هیچ مقداری داده نمیشود.
در دوران سرکوب ایمنی، واکسن زنده مجاز نیست، هر تب بالای ۳۸ درجه علامت ارزیابی فوری است و هر سرفه، زخم یا درد شکم، باید به تیم درمان گزارش شود.
پایش: کاری که با علامت شروع نمیشود
پروتئین ادرار، کراتینین و فشارخون، ماهها و سالها پیگیری میشوند؛ کار بیمار، حضور منظم در ویزیت است، نه رفتن به پزشک فقط وقتی علامت دارد. کاهش پروتئین، بهترین شاهد پاسخ به درمان است و پیش از بهتر شدن کارکرد دیده میشود؛ بههمینسبب تکرار آزمایش، حتی در حالت خوب بودن، بخشی از درمان است. ثبت فشارخون در خانه با یک دستگاه بازوبندی سالم و نوشتن اعداد در یک دفترچه، به پزشک الگو میدهد؛ این ثبت، بهتنهایی دارو را تغییر نمیدهد و تصمیم با پزشک است. در بیمار با بیماری پایدار، ویزیت در ۱۲ ماه نخست معمولاً ماهانه و پس از آن با فاصلۀ بیشتر انجام میشود و در کودک، وزن، قد و فشارخون در هر ویزیت ثبت میشوند.
با چه چیزی اشتباه میشود
خون روشن در انتهای ادرار، یا ادرار خونی با لخته و درد پهلو، بیشتر به سنگ، مثانه و پروستات میماند تا گلومرول؛ در آنها، شکل گلبولها در میکروسکوپی دستنخورده است و بررسی این تفاوت، در نوشتار هماچوری آمده است. دیابت، فشارخون طولانی و چاقی، گلومرولها را بهآرامی و بدون التهاب تخریب میکنند؛ این آسیب، با سرکوب ایمنی درست نمیشود و تاریخ بیماری، کلید تفکیک است. عفونت ادراری با سوزش و تکرر، تب، قند کنترلنشده و ورزش، میتوانند خون یا پروتئین عبوری بیاورند؛ پیش از هر برچسب، تکرار آزمایش و معاینه لازم است. نارسایی قلب، تورم ساق و پا میسازد بدون پروتئین سنگین ادرار؛ در سالمند، تفکیک آن از بیماری کلیه، با آزمایش ادرار و معاینۀ قلب انجام میشود.
علائمی که همان روز یا همان ساعت مهماند
کم شدن سریع حجم ادرار به کمتر از ۴۰۰ میلیلیتر در ۲۴ ساعت، یا بیادراری با تورم فزایندۀ پا و پلک، همان روز ارزیابی میخواهد و نباید آن را با کمآبی یکروزه اشتباه گرفت. تنگی نفس، بهویژه ناتوانی در دراز کشیدن، همراه تورم، یعنی مایع در ریه جمع شده است: بیدرنگ با ۱۱۵ تماس بگیرید و بیمار را نیمهنشسته نگه دارید تا کمک برسد. سردرد شدید با تاری دید و فشارخون بسیار بالا، و هر گیجی، بیحالی غیرعادی یا تشنج، در این بیماری اورژانس است: بیدرنگ با ۱۱۵ تماس بگیرید، بیمار را تنها نگذارید و بهتنهایی راهی بیمارستان نکنید؛ آن را با «فشارم بالا رفته و میگذرد» توضیح ندهید. ادرار کاملاً خونی با لخته، بهویژه همراه درد و تب، همان روز بررسی میخواهد؛ الگوی گلومرولی نیست، ولی میتواند بیماری فوری دیگری باشد. کودکی که پس از گلودرد، ادرار چاییرنگ، پلک متورم و سردرد دارد، در همان روز معاینه و سنجش فشارخون لازم دارد و این را با «ادرار غلیظ صبح» اشتباه نکنید.
باورهای غلط و تصحیح آنها
- «بیماری کلیه تا آخر بیعلامت میماند، پس آزمایش فایده ندارد.» نتیجهاش این میشود که هیچ آزمایشی نوشته نشود؛ در عمل، پروتئین و خون، سالها پیش از افت کارکرد در ادرار پیدا میشوند.
- «جوشانده و عرق گیاهی، التهاب را خاموش میکند.» جوشانده و عرق گیاهی، التهاب گلومرول را خاموش نمیکند و در محصولات بیبرچسب، آسیب دوم هم اضافه میشود؛ ماههایی که صرف اینها میشود، همان ماههای از دست رفتۀ کلیهاند.
- «پروتئین ادرار با غذا درست میشود.» پروتئین ادرار با خوردن یا حذف کردن پروتئین غذا درست نمیشود؛ این باور، خانواده را به رژیمهای خطرناک و بیپایه میکشاند و درمان اصلی را عقب میاندازد.
- «دیالیز آخرین گزینه است و پیوند رؤیا.» دیالیز، آخرین گزینه بینتیجه نیست و پیوند، رؤیا نیست؛ هر دو، درمانهایی با نتایج شناختهشدهاند و گفتوگوی پیشدستانه دربارهشان، بخشی از مراقبت است، نه نشانۀ ناامیدی.
در ایران: آزمایش، بیوپسی و پیگیری
آزمون نسبت آلبومین به کراتینین ادرار، در بیشتر آزمایشگاههای طرف قرارداد انجام میشود، ارزان است و با نسخۀ پزشک پوشش بیمۀ پایه میگیرد؛ در شهرستان، این را نخست بپرسید، چون گرانترین بخش مسیر تشخیص نیست. متخصص کلیه، در شهرهای بزرگ در دسترس است و در شهرستان، ارجاع از راه مراکز درمان ثانویه انجام میشود؛ در کودک، ارجاع به نفرولوژی اطفال لازم است، چون برنامه درمان و رشد فرق میکند.
بیوپسی کلیه، با راهنمایی سونوگرافی و در بیمارستانهای آموزشی انجام میشود و شمار مراکز انجامدهنده در هر استان محدود است؛ هماهنگی آن ممکن است چند هفته طول بکشد و بیمار نباید کنترل فشارخون را تا آن تاریخ عقب بیندازد. داروهای فشارخون و سرکوب ایمنی، در فهرست دارویی و با تعرفۀ دولتی تأمین میشوند، ولی داروهای بیولوژیک و پیگیریهای پیاپی هزینه سنگین دارند و وقفۀ درمان، خطر عود دارد؛ خیریه امید در تأمین دارو و کمکهزینههای این مسیر همراه بیماران است.
در میان خانوادهها، تورم صبحگاهی پلک زیاد با کمخوابی، گریه یا غذای شور توضیح داده میشود و یک سال میگذرد؛ یک نوار ادرار ساده، همین تأخیر را بیمعنی میکند. در فصل سرما، با اوج گلودرد و عفونت پوستی، موارد پس از استرپتوکوک بالا میروند و درمان کامل گلودرد، همان کاری که در نوشتار تب و لرز به آن اشاره شده، و شستوشوی زخم در خانه و مدرسه، ارزانترین پیشگیری برای کلیه است.
آنچه در این راهنما نوشته نشده
در این راهنما هیچ مقدار دارویی، هیچ برنامۀ کورتون و هیچ دستوری برای افزودن یا کم کردن دارو نوشته نشده است؛ این تصمیم، کار پزشکی است که پروندۀ آزمایشهای شما را میبیند. عرقها، جوشاندهها و پودرهای بدون برچسب، در بیماری کلیه خطرناکاند: برخی مستقیم به بافت کلیه آسیب میزنند، برخی پتاسیم بالایی میآورند، برخی فلز سنگین دارند و برخی با داروهای سرکوب ایمنی تداخل میکنند. مسکنهای گروه ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAID)، خونرسانی کلیه را کم میکنند، فشارخون و پروتئین ادرار را بالا میبرند و با داروهای کلیه تداخل دارند؛ مصرف خودسرانۀ آنها، حتی کوتاه، بخشی از سرنوشت بیماری میشود.
جمعبندی اعداد کلیدی گلومرولونفریت
| موضوع | عدد یا معیار |
|---|---|
| پروتئین در حد نفروتیک | بیش از ۳ گرم در ۲۴ ساعت |
| آستانۀ نسبت آلبومین به کراتینین | بالای ۳۰ میلیگرم بر گرم |
| خطر پیشرفت در بیماری مزمن کلیه | eGFR زیر ۶۰ با آلبومین ادرار بالا |
| آلبومین خون در الگوی نفروتیک | معمولاً زیر ۲.۵ گرم بر دسیلیتر |
| التهاب تند گلومرول | آسیب برگشتناپذیر در ۲ تا ۴ هفته |
| فاصلۀ پس از گلودرد استرپتوکوکی | ۱ تا ۲ هفته، پوست ۳ تا ۶ هفته |
| هدف فشارخون در بسیاری از راهنماها | زیر ۱۳۰ بر ۸۰ میلیمتر جیوه |
| تب در دوران سرکوب ایمنی | بالای ۳۸ درجه، ارزیابی فوری |
| کم شدن نگرانکنندۀ ادرار | کمتر از ۴۰۰ میلیلیتر در ۲۴ ساعت |
| پیگیری شکل پس از استرپتوکوک در کودک | سنجش پروتئین در ۲ سال |
| اورژانس تنگی نفس با تورم | همان ساعت، با ۱۱۵ |
پرسشهای پرتکرار
پس از ورزش، نوار ادرارم پروتئین نشان داد؛ بیماری دارم؟
خیر. مقدار ناچیز، گذراست. تکرار در آرامش، پاک میشود.
یک نوار ادرار نرمال است؛ کافی است؟
خیر. میکروسکوپی لازم است. عدد تکی، بیماری را رد نمیکند. روند، مهمتر است.
بیوپسی خطر دارد؟
بله. اول فشارخون و لخته، بررسی میشود. خونریزی پایدار، همان ساعت اورژانس است.
فشارخونم را پایین بیاورم، درمان اصلی انجام میشود؟
بله، فشارخون را پزشک هدف میگیرد. داروهای مهارکننده، نشت پروتئین را هم کم میکنند.
تب در کسی که سرکوب ایمنی میگیرد چه حکمی دارد؟
تب بالای ۳۸ درجه، فوری بررسی میخواهد. واکسن زنده، مجاز نیست.
دیالیز یعنی پایان راه؟
نه. دیالیز و پیوند، درماناند. زمانشان را تیم کلیه تعیین میکند.
این نوشتار جای معاینه، میکروسکوپی ادرار و تصمیم درمانی را نمیگیرد و هیچ مقدار دارویی یا برنامۀ کورتون در آن نیامده است.
منابع
- راهنمای بالینی انجمن کلیه و فشارخون آمریکا برای گلومرولونفریت
- راهنماهای بنیاد بهبود مراقبت جهانی کلیه، بخش بیماریهای گلومرولی
- انجمن نفرولوژی ایران و انجمن اطفال ایران، بخش بیماریهای کلیه
- سازمان جهانی بهداشت، بخش بیماریهای کلیه
- وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی ایران، راهنمای آزمایش ادرار و خدمات کلیه