بی‌خوابی یعنی با وجود وقت و جای کافی برای خوابیدن، به‌خواب رفتن طولانی شود یا فرد بارها در شب بیدار شود و روزش را خستگی و بی‌حوصلگی بگیرد. این اختلال، یک بیماری بیداری در تمام روز است و نه فقط کم خوابیدن.
بی‌خوابی چیست و چه زمانی بیماری نام می‌گیرد
این بیماری از علت آغازگرش دوام می‌گیرد: یک شب بی‌خوابی ناشی از استرس ممکن است خود برطرف شود، ولی وقتی چرخه‌ی بیداری روی مغز نشست، ماه‌ها پس از رفع همان استرس هم ادامه می‌یابد.
تفاوت تعیین‌کننده این است که در بی‌خوابی، بیمار خسته است ولی مغزش خاموش نمی‌شود؛ در حالی که خواب‌آلودگی روزانه و خوابیدن در هر فرصت، تصویر وقفه‌ی تنفس در خواب است و راه بررسی جداگانه می‌خواهد.
بی‌خوابی یک علامت است و نه یک بیماری واحد: در برخی فقط آغاز خواب سخت است، در برخی بیداری‌های شب، در برخی بیدار شدن زودرس و در برخی هر سه در یک شب.
هیچ عدد ثابتی حکم سلامت را نمی‌دهد؛ نیاز خواب میان آدم‌ها فرق می‌کند و اگر شبی کوتاه بود ولی روز بازسازنده می‌گذشت، برچسب بیماری درست نیست. در مقابل، این بیماری بی‌ضرر نیست، چون تمرکز و خلق و کار و خطر تصادف را عوض می‌کند و آرام بودن بی‌آن، درمان را عقب می‌اندازد.
چرا مغز خاموش نمی‌شود
در ریشه‌ی بی‌خوابی مزمن یک سامانه‌ی بیداری بیش‌فعال خوابیده است و رویدادی آغازگر مانند سوگ یا بیماری یا تولد نوزاد یا بازگشت شیفت، تلاش برای خوابیدن را وارد میدان می‌کند. تلاش برای خوابیدن بیداری را بالا می‌برد و بالا رفتن بیداری، خواب را سد می‌کند؛ حلقه‌ای که هر شب خودش را تغذیه می‌کند و صبح را با خستگی تمام می‌کند.
وقتی تخت به محل کلنجار رفتن و ساعت چک کردن تبدیل شود، مغز همان تخت را نشانه‌ی بیداری می‌آموزد و سفر و خانه‌ی دیگر هم از دست همان شرطی‌شدن فرار نمی‌کنند. کشیدن ساعت‌های بلند در تخت، فشار زیستی خواب را رقیق می‌کند و به‌جای جبران، بیداری‌های شبانه را بیشتر و خواب را سبک‌تر می‌کند.
بیداری است که خواب را بیرون می‌کند و نه کمبود خواب که بیداری بسازد، پس دراز کشیدن‌های جبرانی و چرت‌های طولانی بعدازظهر، راه بازپرداخت بدهی خواب نیستند. نوشیدنی کافئین‌دار در ساعات پایانی روز همان فشار خواب را کم می‌کند و الکل برخلاف باور، نیمه‌ی دوم شب را تکه‌تکه می‌کند و بیداری‌های دیرهنگام را زیاد می‌کند.
شبیه‌های بی‌خوابی که درمانشان جای دیگری است
وقفه‌ی تنفس در خواب با خرخر و توقف‌های تنفسی که دیگران می‌بینند و خواب‌آلودگی سنگین روز می‌آید و به قرص خواب پاسخ نمی‌دهد، بلکه بررسی تخصصی خواب لازم دارد. سندرم پای بی‌قرار، خواست شبانه و غیرقابل‌مقاومه‌ی تکان دادن پاها را با سوزش داخل پا می‌آورد، با حرکت کردن آرام می‌شود و در شمار زیادی با فقر آهن همراه است.
تأخیر فاز خواب یعنی ساعت بدن دیر رفته باشد: فرد تا پس از نیمه‌شب خوابش نمی‌آید و صبح نمی‌تواند بلند شود، در حالی که در وقت آزاد خودش کاملاً طبیعی می‌خوابد. اختلال خواب کارکنان شیفت، در پرستاران شب‌کار و رانندگان و پیک‌ها، هم بی‌خوابی در روز و هم خواب‌آلودگی در شیفت می‌سازد و همان برنامه‌ی کاری بخشی از درمان است.
افسردگی اصلی و اضطراب و پرکاری تیروئید سه همراه شناخته‌شده‌اند و در بیمار گرگرفته و لاغر و بی‌قرار، هورمون تیروئید در فهرست بررسی می‌آید؛ این راهنما ماجرای افسردگی اصلی و پرکاری تیروئید را در صفحه‌های جدا می‌برد.
یک شب بی‌خوابی از نزدیک
شکل نخست، دراز کشیدن بیدار روی تخت است، با ساعتی که بارها چک می‌شود و بدنی که هرچه خسته‌تر، مغزش هوشیارتر می‌ماند. شکل دوم، بیدار شدن‌های چندباره در میانه‌ی شب است و کوشش دوباره برای خوابیدن که خودش بیداری را بلندتر می‌کند. شکل سوم، بیدار شدن خیلی پیش از ساعت دلخواه و ناتوانی کامل در خوابیدن دوباره است، حتی وقتی بدن فرسوده است.
چهره‌ی چهارم، خوابی است که هرگز بازسازنده نیست: صبح با سنگینی سر آغاز می‌شود و روز با چای برای کشیدن خود به سر کار می‌گذرد. در روز، خستگی و زودرنجی و خطای کاری و فراموشی و سردردهای کشیده گزارش می‌شوند، سردردهایی که مرزشان با میگرن را پزشک در همان ویزیت روشن می‌کند؛ بیمار معمولاً طول شب بیداری را بیشتر از اندازه‌ی واقعی‌اش تخمین می‌زند.
مرزهای عددی که یک شب را بیماری می‌کنند
در تعریف عددی، دست‌کم ۳ شب دشواری در هفته و ادامه‌ی آن بیش از ۳ ماه، مرز مزمن بودن است. حدود ۳۰ دقیقه زمان برای به‌خواب رفتن و حدود ۳۰ دقیقه بیداری در میانه‌ی شب، دو آستانه‌ای‌اند که یک شب را غیرطبیعی می‌کنند.
برای بیشتر بزرگ‌سالان ۷ تا ۹ ساعت خواب لازم است، ولی نیاز فردی فرق می‌کند و عدد ۸ ساعت حکم قطعی نیست. نوشیدنی کافئین‌دار را حدود ۶ ساعت پیش از خواب کنار بگذارید، چون اثرش ساعت‌ها در مغز می‌ماند. الکل جایگزین هیچ داروی خواب نیست و برای خوابیدن توصیه نمی‌شود. نخستین داوری درباره‌ی درمان رفتاری معمولاً حدود ۴ هفته پس از آغاز آن ممکن می‌شود و نه پس از یک شب بهتر. بی‌خوابی در زنان و در بالا رفتن سن و در کارکنان شیفت شایع‌تر گزارش می‌شود، ولی هیچ‌یک از این‌ها آن را با افزایش سن عادی نمی‌کند.
چگونه تشخیص داده می‌شود
دفترچه‌ی خواب، ستون نخست
ستون نخست تشخیص، دفترچه‌ی خواب ۱ تا ۲ هفته‌ای است: ساعت رفتن به تخت، تقریب زمان خوابیدن، شمار و طول بیداری‌ها، ساعت بیرون آمدن از تخت، چرت‌ها و مقدار چای و قهوه. پس از دفترچه، پرسش‌های خواب‌آلودگی روزانه و خرخر و توقف تنفس می‌آید، چون همین دو سرنخ مسیر را از مطب عمومی به سوی بررسی تخصصی خواب می‌برند.
آزمایشگاه چه می‌کند و چه نمی‌کند
هیچ آزمون خونی بی‌خوابی را اثبات نمی‌کند؛ آنچه تشخیص را می‌سازد شرح حال و دفترچه است و آزمایشگاه بیشتر بدل‌های قابل‌درمان را کنار می‌گذارد. هورمون تیروئید، شمار سلول‌های خون و ذخیره‌ی آهن در فهرست نخستین بررسی‌اند و آهن به‌ویژه وقتی که پاها در تصویر باشند. قند خون وقتی پرسیده می‌شود که تشنگی و تکرر ادرار شبانه بر شب غلبه دارند، چون در آن حالت همان مثانه است که خواب را می‌شکند و نه مغز؛ همان مسیر که در دیابت باز شده است.
بازبینی داروهای مصرفی، از کورتون تا قطره‌های بینی ضداحتقان و چند داروی لاغری، و پرسش‌نامه‌ی خلق و اضطراب، بخشی جداکردنی‌ناپذیر از همان نشست‌اند.
چه زمانی به آزمایشگاه خواب ارجاع شود
بررسی خواب در آزمایشگاه تنها برای مشکوک بودن به وقفه‌ی تنفس یا به اختلال حرکتی یا به پدیده‌های رفتاری شب لازم است و در بی‌خوابی مزمن ساده، شرح حال و معاینه کافی‌اند.
بدل‌هایی که پرونده را عوض می‌کنند
بزرگی پروستات و نشت ادرار و تکرر ادرار شبانه، خواب را با بلند شدن‌های مکرر می‌شکنند و هر یک صفحه‌ی جداگانه دارند؛ اگر علت مثانه باشد، خواب‌آور آن را حل نمی‌کند و در این راهنما، صفحه‌ی بی‌اختیاری ادرار همان مسیر را می‌برد. درد، هر کجا باشد، نخستین دزد خواب است و بازبینی همان درد، جای هر قرص شبانه را می‌گیرد.
خستگی و خواب‌آلودگی با کم‌خونی و با کم‌کاری تیروئید و با بیماری قلب هم می‌آیند و نسبت دادن همه‌ی خستگی‌ها به بی‌خوابی، آن‌ها را ماه‌ها پنهان می‌کند. یک دوره‌ی کوتاه بی‌خوابی پس از یک خبر بد بیماری مزمن نیست، در حالی که بی‌خوابی همراه با بی‌علاقگی و گناه و ناامیدی، پرونده‌ی خلق می‌خواهد.
محرک‌ها و روزهای به‌هم‌ریخته
سوگ، بیکاری تازه، بیماری، جراحی و تولد نوزاد، پنج رویدادی‌اند که بیشتر بیماران آغاز بی‌خوابی‌شان را به یکی از آن‌ها گره می‌زنند. مراقبت شبانه از نوزاد یا از سالمند بستری، ساعت‌های پیوسته خواب را حذف می‌کند و گاه پس از برداشتن همان مراقبت هم چرخه می‌ماند.
ماه رمضان و شب‌های عزا و سفرهای شلوغ، زمان خواب و شام و چای را جابه‌جا می‌کنند و دفترچه باید با همان روزها خوانده شود و نه بی‌آن‌ها. نور صفحه‌های نمایش در بستر خواب، گرمای اتاق بدون کولر و سر و صدای محله، بیداری را در ساعات نخست شب نگه می‌دارند.
درمان: پیش از هر قرص
درمان نخست بی‌خوابی مزمن، درمان شناختی رفتاری خواب است و نه قرص؛ این درمان رابطه‌ی تخت و خواب را از نو می‌چیند و باورهای نگران‌کننده درباره‌ی شب را هدف می‌گیرد و برنامه‌ی آن را درمانگر آموزش‌دیده تعیین می‌کند. تجویز زمان در تخت و برنامه‌ی تنظیمش، بخشی تخصصی از همان درمان است و نباید بی‌نظر درمانگر، ساعت خوابیدن خودسرانه فشرده شود.
بهداشت خواب، از نور و صفحه و ساعت بیدار شدن تا کافئین و وعده‌ی دیر، در همه‌ی بیماران پایه است ولی در بی‌خوابی مزمن به‌تنهایی معمولاً کافی نیست.
جای دارو در این پرونده
دارو در این بیماری خط دوم است و پزشک درباره‌ی لازم بودنش و درباره‌ی چگونگی کم‌کردنش تصمیم می‌گیرد؛ هیچ نام و مقداری در این راهنما نمی‌آید. داروهای خواب‌آور از گروه بنزودیازپین و هم‌خانواده‌هایشان با وابستگی و کندی توجه و خطر زمین‌خوردن همراه‌اند و در سالمند با احتیاط بیشتری انتخاب می‌شوند. هر وقت وقفه‌ی تنفس یا پای بی‌قرار یا افسردگی یا پرکاری تیروئید پشت تصویر باشد، همان‌ها درمان می‌خواهند و بی‌خوابی به‌عنوان یک علامت عقب می‌نشیند.
نکات ایمنی که نباید از دست بروند
- خواب‌آور با الکل یا با داروی مخدر، حتی در همان مقداری که پزشک نوشته، تنفس را کند می‌کند و این ترکیب اورژانس ۱۱۵ است.
- قرصی که خویشاوندی هر شب مصرف می‌کند برای شما نوشته نشده است؛ مصرف پنهان همان دارو را در ویزیت بگویید، چون جمع دو دارو خطر نوشیدگی و افت توجه را بالا می‌برد.
- داروی خواب را خودسرانه قطع یا زیاد نکنید، زیرا قطع یک‌باره‌ی مصرف طولانی می‌تواند بی‌خوابی برگشتی شدید و عوارض دیگری بسازد و کاهش، برنامه‌ی پزشک است.
- در ساعت‌های پس از داروی خواب، رانندگی و کار با نردبان و ماشین‌آلات را کنار بگذارید و اگر صبح هنوز بی‌هوشید همان روز گزارش دهید.
- آنچه در داروخانه‌ی رسمی شمارهی مجوز ندارد بی‌خطر نیست: در شربت‌ها و بسته‌های بی‌برچسب دست‌فروش و فضای مجازی، گاه داروی خواب‌آور یا مخدر پیدا شده است.
- در خانه‌ای که کودک کوچک دارد، داروی خواب‌آور باید قفل‌شدن و دور از دسترس نگهداری شود، چون بلع اتفاقی آن همان ساعت دیده شدن می‌خواهد.
نشانه‌هایی که ساعت و روز را تعیین می‌کنند
اگر پشت فرمان چرت می‌زنید یا در چند ثانیه خاموش می‌شوید، امروز رانندگی را کنار بگذارید و در همین هفته دیده شوید؛ این تصمیم نه با اراده درست می‌شود و نه با چای. دیدن توقف تنفس در خواب یا بیدار شدن با خفگی و خرخر بلند، بررسی خواب در همان هفته لازم دارد و اگر بیمار در همان حال بی‌هوش شد، با ۱۱۵ تماس بگیرید.
مصرف هم‌زمان خواب‌آور یا آرام‌بخش با الکل یا داروی مخدر، همراه کندی تنفس و سخت بیدار شدن: در همان دقیقه با ۱۱۵ تماس بگیرید و بیمار را تنها نگذارید. بی‌میلی به بیدار شدن یا هر اندیشه‌ی آسیب به خود، همراه ناامیدی: همان روز به روان‌پزشکی برسید یا با خط ۱۴۸ تماس بگیرید و در صورت اقدام، بی‌درنگ ۱۱۵ را بخوانید.
بی‌نیازی کامل به خواب در چند شب، همراه بالا رفتن غیرعادی خلق و تند حرف زدن و خرج‌های بی‌حساب: این شیدایی است و ارزیابی تخصصی در همان هفته لازم دارد. قرصی که ماه‌ها هر شب مصرف شده هرگز به‌تنهایی قطع نمی‌شود؛ با پزشک تماس بگیرید و برنامه‌ی کاهش را از همان پزشک بخواهید.
کم‌خوابی همراه گیجی تازه یا ناتوانی در راه رفتن یا ناواضح شدن حرف، دیگر بی‌خوابی نیست: با ۱۱۵ در همان دقیقه، چون سکته باید زودتر از هر برچسب دیگری رد شود.
باورهای غلط
- می‌گویند اگر ۸ ساعت نخوابم بیماری سخت می‌گیرم؛ غلط، همان ترس است که بیدار نگه می‌دارد و هیچ ساعت مشخصی حکم سلامت یا بیماری را نمی‌دهد.
- می‌گویند آخرهفته جبران می‌کند؛ غلط، دراز کشیدن‌های طولانی فشار خواب شب بعد را رقیق می‌کنند و الگو را بیشتر به هم می‌ریزند.
- می‌گویند قرص اعتیادآور است پس یا تحمل می‌کنم یا شربت گیاهی می‌خرم؛ غلط، تحمل بی‌درمان هم زیان دارد و فرآورده‌ی بی‌برچسب بی‌خطرتر از قرص نیست.
- می‌گویند یک لیوان الکل بهتر از قرص است؛ غلط، نوشیدن پیش از خواب، نیمه‌ی دوم شب را از هم می‌پاشد و صبح را سنگین‌تر می‌کند.
- می‌گویند این فقط استرس است و خود رد می‌شود؛ غلط، بی‌خوابی مزمن حتی پس از رفع استرس هم می‌ماند و درمان درست می‌خواهد.
- می‌گویند مغز بالاخره می‌بندد پس بی‌خوابی بی‌ضرر است؛ غلط، خطرش در روز است، در تصادف و در خلق و در کاری که انجام نمی‌شود.
- می‌گویند در پیری کم‌خوابی عادی است و کاری از دستمان برنمی‌آید؛ غلط، الگوی خواب با سن عوض می‌شود ولی خواب بازسازنده نه و درمان در هر سنی ممکن است.
عددهایی که مسیر را روشن می‌گذارند
| معیار | عدد | تفسیر |
|---|---|---|
| مرز مزمن بودن | دست‌کم ۳ شب در هفته، بیش از ۳ ماه | پیش از آن یک دوره‌ی گذراست، پس از آن درمان برنامه می‌خواهد |
| آستانه‌ی به‌خواب رفتن | حدود ۳۰ دقیقه | یک شب را غیرطبیعی می‌کند |
| آستانه‌ی بیداری در میانه‌ی شب | حدود ۳۰ دقیقه | بیداری طولانی در تخت، فشار خواب را رقیق می‌کند |
| خواب لازم برای بیشتر بزرگ‌سالان | ۷ تا ۹ ساعت | نیاز فردی فرق می‌کند و ۸ ساعت حکم قطعی نیست |
| قطع نوشیدنی کافئین‌دار | حدود ۶ ساعت پیش از خواب | اثرش ساعت‌ها در مغز می‌ماند |
| الکل برای خوابیدن | جایگزین هیچ دارو نیست | نیمه‌ی دوم شب را تکه‌تکه می‌کند |
| نخستین داوری درمان رفتاری | حدود ۴ هفته | نه پس از یک شب بهتر |
| پرسش‌های هشدار | ۱۱۵ و خط ۱۴۸ | هر یک مسیر و ساعت خودش را دارد |
چه زمانی باید دیده شوید
بی‌خوابی‌ای که بیش از ۳ ماه و در بیشتر شب‌های هفته ادامه یافته، ویزیت می‌خواهد و نه صبر تا پایان شیفت یا تا فصل دیگر. هر بار که بی‌خوابی با افت کار یا با یک حادثه‌ی نزدیک در رانندگی یا با ناامیدی همراه شود، دیده شدن در همان هفته درست است.
اگر همراه بی‌خوابی، کاهش وزن یا تپش یا تشنگی و تکرر ادرار یا خرخر دارید، ویزیت عمومی در همان روزهای نخست آغاز درست است و نه درمان خودسرانه.
بی‌خوابی در تقویم ایرانی
شیفت شب در پرستاری و کارخانه و پیک موتوری در ایران، بی‌خوابی و خواب‌آلودگی را هم‌زمان می‌سازد و هیچ برنامه‌ی درمانی که با همان تقویم کاری تنظیم نشود پایدار نمی‌ماند. وضعیت واقعی یک بیمار را باید در فاصله‌ای پس از روزه‌های ماه رمضان و شب‌های عزا داوری کرد، چون در آن بازه‌ها زمان خواب و شام و چای جابه‌جا می‌شود. آزمایشگاه خواب در ایران محدود به چند شهر بزرگ و عمدتاً با پرداخت شخصی است، پس تشخیص در عمل بر دوش شرح حال و دفترچه می‌ماند و نه بر دستگاه. درمان شناختی رفتاری خواب، بیرون از بزرگ‌شهرها و در شهرهای کوچک‌تر، درمانگر آموزش‌دیده‌ی اندک دارد و برنامه‌های گروهی و تلفنی و آموزش ساختاریافته راه واقع‌بینانه‌ی بیشتر بیماران است.
قرص خواب خویشاوندان در خانه‌ها دست‌به‌دست می‌شود و بخشی از مصرف بی‌سخن با پزشک می‌ماند؛ پرسش مستقیم درباره‌ی همان داروها بخشی از ویزیت است. این خیریه ویزیت متخصص و پنل آزمایشگاهی از تیروئید تا آهن و ارجاع برای بررسی وقفه‌ی تنفس خواب را تأمین می‌کند و در انتخاب دارو و مقدارش نقشی ندارد.
پیوستگی درمان
دفترچه‌ی خواب تنها وقتی ارزش دارد که هر شب و کامل پر شود و در ویزیت هم برده شود؛ همین برگه‌ها درمان را کوتاه‌تر و دقیق‌تر می‌کنند. در هفته‌های نخست، درمان رفتاری سخت‌تر به نظر می‌رسد چون ساعت‌ها موقتاً فشرده می‌شوند و داوری درست را باید حدود ۴ هفته بعد کرد.
هر آنچه از عطاری و فضای مجازی و داروخانه بدون نسخه می‌خرید را در ویزیت بگویید، چون همان فرآورده‌ها نتیجه‌ی درمان را بی‌معنی می‌کنند.
پایش و بازگشت بیماری
پاسخ درمان با دو شاخص سنجیده می‌شود: شب چقدر کوتاه‌تر شده و روز چقدر هزینه‌اش کم شده، و نه با یک شب خوب. در درمان دارویی، ویزیت‌های منظم برای دیدن عوارض صبحگاهی و تداوم نیاز و برنامه‌ی کاهش برنامه می‌شوند و فاصله‌شان را پزشک تعیین می‌کند.
زمان در تخت، نام خانواده‌ی دارو، مقدار و مدت و شتاب کاهش، همه تصمیم پزشک معالج‌اند و این راهنما شمارهی قرص و هفته منتشر نمی‌کند. بازگشت بی‌خوابی پس از پایان درمان نشانه‌ی شکست نیست؛ همان درمانگر برنامه را از نو تنظیم می‌کند و علت‌های تازه دوباره دیده می‌شوند.
پرسش‌های پرتکرار
هر شب فقط چند ساعت می‌خوابم؛ حتماً بیماری‌ام؟
عدد به‌تنهایی حکم نمی‌دهد. اگر به‌خواب رفتن یا نگه‌داشتن خواب، دست‌کم ۳ شب در هفته و بیش از ۳ ماه شما را آزاردهد و روزتان هزینه بدهد، آن‌وقت تصویر یک اختلال است و نه یک شب کوتاه.
قرص نخوردن بهتر است یا خوردن؟
انتخاب و مقدار و برنامه‌ی کاهش، کار پزشک معالج است و درمان نخست، بازچینش رابطه‌ی تخت و خواب می‌ماند. نام دارو و شمار قرص و هفته‌های کاهش را تنها نویسنده‌ی نسخه تعیین می‌کند.
چای و قهوه را تا چند ساعت قبل بخورم؟
بهتر است مصرف کافئین را حدود ۶ ساعت پیش از رفتن به تخت قطع کنید؛ اثرش ساعت‌ها در مغز می‌ماند و همان فشار خواب را پایین می‌آورد. اگر با این حال باز هم خواب‌آلودگی روز دارید، پرسش بعدی درباره‌ی خرخر و توقف تنفس است.
برای جبران، آخرهفته دیرتر بلند شوم؟
خیر؛ ماندن طولانی در تخت و چرت بلند بعدازظهر، فشار خواب شب بعد را پایین می‌آورد. ساعت بیرون آمدن از تخت را ثابت نگه دارید.
هر شب یک استکان می‌خورم تا بخوابم؛ ضرر دارد؟
الکل برای خوابیدن توصیه نمی‌شود و جای هیچ دارویی را نمی‌گیرد، چون بخش پایانی شب را به تکه‌های بیداری می‌شکند. اگر خواب‌آور را با همان ترکیب مصرف می‌کنید، کندی تنفس و سخت بیدار شدن یک اورژانس ۱۱۵ است.
این نوشتار جای معاینه‌ی پزشک و شرح حال دقیق را نمی‌گیرد و هیچ نسخه‌ای در آن نیست؛ زمان در تخت و هر تصمیم دارویی با پزشک معالج است و اگر بی‌میلی به بیدار شدن یا اندیشه‌ی آسیب به خود دارید، همان روز به روان‌پزشکی برسید یا با خط ۱۴۸ تماس بگیرید.
منابع
- آکادمی پزشکی خواب آمریکا، معیارهای تشخیصی بی‌خوابی مزمن و آزمون‌های آن
- انجمن خواب اروپا، راهنمای درمان شناختی رفتاری بی‌خوابی
- انجمن قلب و ریه آمریکا، بخش وقفه‌ی تنفس انسدادی در خواب
- سازمان جهانی بهداشت، طبقه‌بندی اختلالات خواب و خلق
- وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی ایران، اورژانس ۱۱۵ و خدمات سلامت روان
- انجمن غدد ایران درباره‌ی پرکاری تیروئید و انجمن روان‌پزشکی ایران