میگرن یک اختلال حمله‌ای مغز مستعد است و نه فقط سردرد شدید؛ تعریف آن به تکرار حملات و به مدت‌شان و به علائم همراه بستگی دارد و نه به شدت درد. میان حملات، حال و معاینه‌ی بیمار کاملاً طبیعی است و همین ویژگی، میگرن را از سردردی که هر روز ادامه دارد جدا می‌کند.
میگرن یک بیماری اندازه‌گیری‌شدنی مغز است، نه ضعف شخصیت و نه بزرگ‌نمایی؛ همان‌طور که قابل اثبات است، قابل کنترل هم هست. برچسب میگرن زمانی درست است که دست‌کم ۵ حمله‌ی مشابه گذشته باشد، هر حمله بدون درمان ۴ تا ۷۲ ساعت مانده باشد و درد دست‌کم دو مورد از این چهار ویژگی را داشته باشد: یک‌طرفه بودن، ضربان‌دار بودن، شدت متوسط تا بسیار زیاد و بدتر شدن با فعالیت بدنی.
حمله چیست و چه زمانی میگرن نام می‌گیرد
در حمله، تهوع یا استفراغ یا حساسیت به نور و صدا وجود دارد و نور و صدا درد را بلندتر می‌کنند؛ بیمار اتاق تاریک و ساکت را خودش انتخاب می‌کند. میگرن با ورا یا بدون آن می‌آید؛ ورا همان علائم عصبی گذراست که چند دقیقه پیش از درد یا در میانه‌ی آن می‌آید و نبودش تشخیص را کنار نمی‌گذارد.
مغز در حمله چه می‌کند
موجی از تحریک و سپس مهار، آرام روی پوشش مغز حرکت می‌کند و همین آهستگی، ورا را می‌سازد: علائم به‌آرامی و در چند دقیقه پیش می‌روند و نه یک‌باره آغاز می‌شوند. همان موج، عصب سه‌قلو را که درد پوشش مغز را می‌برد فعال می‌کند و پیام‌رسان‌هایی آزاد می‌شوند که پوشش و رگ‌های آن را حساس می‌کنند؛ درد از همان حساسیت می‌آید و نه از انقباض ساده‌ی رگ.
سیگنال‌ها به ساق مغز و به ایستگاه‌های میانجی می‌روند و از همان‌جا نورگریزی و صداگریزی و تهوع و بی‌قراری توضیح پیدا می‌کند؛ میگرن، بیماری فقط پوشش مغز نیست. کم‌خوابی، جاانداختن وعده و فروکش استرس پس از یک مهلت کاری، آستانه‌ی حمله را پایین می‌آورند؛ مغزی که دیروز مقاومت کرد، امروز با یک محرک کوچک حمله می‌دهد. نوسان هورمون زنانه، زمینه‌ی قوی‌تری می‌سازد و در بسیاری از زنان، حملات به همان دوره گره می‌خورند.
ورا چگونه می‌آید و چه زمانی دیگر ورا نیست
شکل‌های رایج ورا، دیدن خطوط زیگزاگ یا لکه‌ی درخشان یا تنگ‌شدن میدان دید است و هر یک به‌آرامی و نه یک‌باره گسترده می‌شوند. بی‌حسی و سوزن‌سوزنی که از دست به لب می‌رسد و دشوار‌شدن حرف زدن، دو شکل دیگر ورا‌اند و هر دو گذرا حساب می‌شوند. ورا تا یک ساعت پس از پایان خودش می‌تواند سردرد را بیاورد و گاه بی‌هیچ دردی می‌گذرد؛ در بزرگ‌سال، ورای بدون درد پرونده‌ی جداگانه می‌خواهد.
ورایی که بیش از یک ساعت بماند، یا ورای تازه و متفاوت از حملات همیشگی، یا ورا همراه ضعف واقعی یک‌طرف، دیگر الگوی همیشگی نیست و ارزیابی فوری می‌خواهد. کم‌شدن دید که فقط در یک چشم باشد و با پوشاندن چشم دیگر هم ادامه یابد، الگوی ورا نیست و پرونده را به چشم‌پزشکی می‌برد.
تمایز ورا از علامت سکته
ورا نباید جای علامت سکته را بگیرد: اگر ضعف یک‌طرف یا گفتار ناواضح یا افتادگی صورت همراه سردرد است و پیش‌تر چنین نبوده، با ۱۱۵ در همان دقیقه به اورژانس بروید و منتظر گذشتن علائم نباشید؛ پیش از هر برچسب میگرنی، پارگی کیسه‌ی خونی مغز باید رد شود و آن پرونده در آنوریسم مغز شرح آمده است.
درد و علائم همراه آن
درد میگرنی معمولاً یک‌طرفه و ضربان‌دار است، اما می‌تواند دو طرفه باشد و از یک حمله به حمله‌ی دیگر جابه‌جا شود؛ یک‌طرفه بودن شرط نیست. پله و پیاده‌روی درد را بدتر می‌کنند و همین، رفتار بیمار را می‌سازد: دراز کشیدن، سکون و تاریکی.
تهوع و گاه استفراغ همراه حمله است و بعضی پس از استفراغ بهتر می‌شوند؛ این تسکین، نشانه‌ی بیماری گوارشی نیست. گردن‌درد و سنگینی سر و درد فک و فشار روی صورت، در بسیاری حملات گزارش می‌شوند و همین است که تشخیص را به سمت سینوس می‌کشاند. پس از حمله، روزی از خستگی و بی‌حالی و دردمانده باقی می‌ماند و بیمار و اطرافیان، فقط درد را یادشان می‌ماند.
محرک‌ها را چطور بشناسیم
بی‌نظمی خواب، هم کم‌خوابی و هم خواب زیاد آخرهفته، از قوی‌ترین محرک‌هاست و الگوی ثابت خواب، مؤثرتر از هر پرهیز غذایی است. جاانداختن وعده و افت قند خون، به‌ویژه در روزه‌داری و در تغییر ساعت شام، حمله را آغاز می‌کند و خوردن منظم بخشی از درمان است. استرس و به‌ویژه فروکش کردن آن پس از مهلت کاری، الگوی رایج حمله‌ی آخرهفته را می‌سازد.
نور خیره و بوهای تند و تغییر ناگهانی هوا، در شمار زیادی از بیماران محرک‌اند و یادداشت کردنشان، فهرست شخصی هر بیمار را روشن می‌کند. برخی نوشیدنی و افزوده‌ی غذایی، تنها در افراد محدود محرک‌اند و پرهیز گسترده و بی‌آزمون، بیشتر از آنکه سود بزند، رژیم را فقیر و زندگی را سخت‌تر می‌کند. قاعدگی و نوسان هورمون، در زنان محرک شناخته‌شده است و برنامه‌ی درمان در بارداری و در دوره‌های شیردهی، با پزشک مغز و اعصاب و متخصص زنان نوشته می‌شود.
تشخیص: شرح حال است، نه تصویر
هیچ آزمون خونی و هیچ تصویری میگرن را اثبات نمی‌کند؛ ابزار تشخیص، شرح حال و الگوی حملات است و تصویربرداری تنها برای نشانه‌ی هشدار انجام می‌شود. آزمون‌هایی که پزشک پیشنهاد می‌کند برای کنار گذاشتن بدل‌ها است: فشار خون، معاینه‌ی چشم، شمار خون و آهن و هورمون تیروئید. معاینه‌ی عصبی در میگرن، میان حملات نرمال است و نرمال بودن آن، نه تشخیص را می‌بندد و نه آن را رد می‌کند.
سابقه‌ی خانوادگی، الگوی قاعدگی، تعداد روزهای سردرد در ماه و تعداد روزهایی که مسکن مصرف می‌شود، چهار پرسشی‌اند که تشخیص و شدت را روشن می‌کنند. میگرن مزمن وقتی نام می‌گیرد که ۱۵ یا بیشتر روز سردرد در ماه، بیش از ۳ ماه ادامه یافته باشد؛ این خط، برنامه‌ی درمان را عوض می‌کند. سردردی که شکلش عوض شده یا علامت هشدار تازه دارد یا نخست‌بار در بالای ۵۰ سال آمده، با شرح حال سابق اداره نمی‌شود و بررسی می‌خواهد.
اعداد کلیدی میگرن
| معیار | عدد | تفسیر |
|---|---|---|
| حمله‌های لازم برای برچسب | دست‌کم ۵ حمله‌ی مشابه | کمتر از آن، برچسب قطعی نیست و بررسی ادامه می‌یابد |
| مدت هر حمله بدون درمان | ۴ تا ۷۲ ساعت | سردردی که چند دقیقه می‌آید و می‌رود، در این تعریف نمی‌گنجد |
| ساخت و پاک‌شدن ورا | آغاز در ۵ دقیقه یا بیشتر، پاک‌شدن زیر ۶۰ دقیقه | ماندن بیش از یک ساعت، علامت هشدار است |
| میگرن مزمن | ۱۵ یا بیشتر روز در ماه، بیش از ۳ ماه | آستانه‌ی تغییر برنامه‌ی درمان |
| خط مصرف مسکن | حدود ۱۰ تا ۱۵ روز در ماه | شمار روزها را با پزشک بشمارید |
| آغاز نو در بزرگ‌سالی | پس از ۵۰ سال | کار بررسی است، نه برچسب میگرن |
| جنس | حدود ۳ برابر در زنان | در دوره‌ی باروری بیشترین بار بیماری |
| دفترچه‌ی سردرد | ۴ تا ۸ هفته | تا الگو و محرک و روزهای مسکن قابل داوری شوند |
تعریف میگرن، دست‌کم ۵ حمله‌ی مشابه است و نخستین حملات معمولاً در نوجوانی یا جوانی می‌آیند. ورا در ۵ دقیقه یا بیشتر آغاز و در کمتر از ۶۰ دقیقه پاک می‌شود. در زنان حدود ۳ برابر بیشتر دیده می‌شود و شماره‌ی روزهای سردرد و مسکن، همان اعدادی‌اند که مسیر درمان را عوض می‌کنند.
بدل‌ها: سینوس، تنشی و خوشه‌ای
بخش بزرگی از سردردهایی که خودشان سینوزیت می‌نامند، میگرن‌اند؛ سینوزیت واقعی با تب و ترشح چرکی می‌آید و نه با تهوع و نورگریزی. اگر ترشح چرکی و تب نباشد، آنتی‌بیوتیک هیچ‌یک از این حملات را درمان نمی‌کند و فقط عارضه و مقاومت می‌افزاید؛ مسیر، پرونده‌ی سردرد است و همان سینوزیت در سینوزیت مزمن توضیح آمده.
سردرد تنشی، نوارگونه و بدون بدترشدن با فعالیت است و صفحه‌ی جداگانه دارد؛ دو تشخیص هم‌زمان در یک بیمار ممکن است و یکی با دیگری رد نمی‌شود، آن‌گونه که در سردرد تنشی نوشته شده است. درد صورت و فک و فشار پشت چشم، در میگرن شایع است و همین است که بیمار را به دندان‌پزشک و متخصص بینی می‌برد و ماه‌ها درمان را عقب می‌اندازد. حملات کوتاه با چشم اشک‌آلود و بی‌قراری، تصویر سردرد خوشه‌ای است.
تله‌ی مسکن
مسکن‌ها اگر در بیشتر روزهای ماه مصرف شوند، آستانه‌ی درد را پایین می‌آورند و روزهای سردرد را زیاد می‌کنند؛ این چرخه، سردرد ناشی از مصرف دارو نام می‌گیرد. ترکیب‌های کدئین‌دار و داروهای ترکیبی چندگانه، بیش از همه در ساخت این تله نقش دارند و در دسترس بودنشان، مشکل را بزرگ‌تر می‌کند.
با بالا بردن مقدار، درد بهتر نمی‌شود و روزهای سردرد به حالت مداوم می‌رود و راه بیرون، توقف تدریجی و برنامه‌ریزی‌شده است. برخی داروها باید با نظارت و به‌آرامی کم شوند و قطع ناگهانی، با بدتر شدن موقت همراه است؛ برنامه‌ی کاهش، تصمیم پزشک است و نه یک روزشمار خانگی. درمان پیشگیر، جای مسکن را می‌گیرد: با پایین آمدن تعداد حملات، شمار روزهای مصرف هم کم می‌شود و چرخه می‌شکند.
درمان حمله و درمان پیشگیر
درمان دو بخش دارد: دارو برای شکستن حمله و دارو برای کم‌کردن تعداد حملات؛ هر دو با نام خانواده و با تصمیم متخصص انجام می‌شوند و این راهنما مقدار نمی‌نویسد. در آغاز حمله، درمان زودتر مؤثرتر است و نگه‌داشتن دارو تا وقتی درد غیرقابل‌تحمل شود، معمولاً پاسخ را کم می‌کند.
تاریکی و سکون و نوشیدن مایع و کمپرس سرد روی پیشانی، بخشی مؤثر از کنترل حمله‌اند و هیچ‌کدام جای درمان را نمی‌گیرند. تهوع، درمان را بی‌اثر می‌کند و پزشک درباره‌ی داروی همراه ضدتهوع تصمیم می‌گیرد، چون جذب بدون کنترل تهوع پایین می‌آید. پیشگیری با خانواده‌های دارویی مختلفی انجام می‌شود و انتخاب میان آن‌ها، بر پایه‌ی بیماری همراه و فشار خون و خواب و وزن، کار متخصص مغز و اعصاب است. برنامه‌ی خواب منظم و وعده‌های منظم و ورزش متعارف و آموزش‌های کنترل استرس، بخشی از درمان‌اند و نه جایگزین دارو در بیماری شدید.
آنچه خود بیمار می‌تواند بکند
دفترچه‌ی سردرد، مهم‌ترین ابزاری است که بیمار خودش پر می‌کند: تاریخ، ساعت، مدت، شدت، محرک احتمالی و تعداد مسکن مصرفی. در حمله، خیره شدن به صفحه‌ی گوشی و تلویزیون را کنار بگذارید و نور و صدا را کم کنید؛ تحریک بیشتر، درد را طولانی‌تر می‌کند. کاهش تدریجی کافئین، نه قطع یک‌باره‌ی آن، چون قطع ناگهانی می‌تواند خودش سردرد بسازد و این برنامه هم با پزشک چیده می‌شود. از پیش روشن کنید در روز حمله، کار و مراقبت کودک را چه کسی بر عهده می‌گیرد؛ همین برنامه‌ی ساده، درمان را سریع‌تر می‌کند و احساس گناه را کم می‌کند.
نشانه‌های هشدار
- سردردی که در چند ثانیه و بی‌هیچ مقدمه‌ای به اوج می‌رسد و الگویی شب انفجار دارد: با ۱۱۵ و همان ساعت، چون پارگی کیسه‌ی خونی مغز باید پیش از هر برچسب میگرنی رد شود.
- تب با سفتی گردن و بی‌حالی روشن و دردی که هر چند ساعت بدتر می‌شود: ۱۱۵ در همان دقیقه، چون عفونت پوشش مغز در این تصویر است و مسکن میگرن، آن را پنهان می‌کند.
- در بارداری، هر سردردی که شکلش با حملات همیشگی فرق دارد و با تورم ناگهانی و عدد بالاتر فشار همراه است، همان روز به بخش زایمان می‌رود و نه به داروخانه؛ همان ترکیب در مسمومیت بارداری شرح آمده.
- چند نفر در یک خانه، هم‌زمان با سردرد و تهوع و نزدیک بخاری گازی بدون دودکش: سریع به هوای تازه بروید، با ۱۹۴ تماس بگیرید و اورژانس ۱۱۵ را هم در دسترس داشته باشید، چون گاز بی‌بو در مسمومیت با مونوکسید کربن همین نقشه را دارد.
- حمله‌ای که بیش از ۷۲ ساعت ادامه یابد و با درمان نشکند، ویزیت همان روز می‌خواهد؛ دردی سه‌روزه، دیگر الگوی همیشگی نیست و تصمیم تازه‌ی تخصصی لازم دارد.
- اگر علائم عصبی برای نخستین بار می‌آیند و با ضعف یک‌طرف یا گفتار ناواضح همراه‌اند، آن‌ها را ورا ندانید؛ سکته در همین تصویر است و با ۱۱۵ پاسخ می‌خواهد.
باورهای غلط
- می‌گویند میگرن فقط یک سردرد بد است و آدم ضعیف به آن مبتلا می‌شود؛ غلط، میگرن اختلال اندازه‌گیری‌شدنی مغز است و ربطی به شخصیت ندارد.
- می‌گویند درد صورتم از سینوس است و آنتی‌بیوتیک لازم دارم؛ غلط، بیشتر این حملات میگرن‌اند و آنتی‌بیوتیک هیچ‌کدام را درمان نمی‌کند.
- می‌گویند هرچه مسکن بیشتری بخورم بهتر است؛ غلط، مصرف در روزهای زیاد، آستانه را پایین و سردرد را مداوم می‌کند و راه درست، پیشگیری و کاهش نظارت‌شده است.
- می‌گویند میگرن با سن بدتر می‌شود و درمان ندارد؛ غلط، بسیاری از بیماران با درمان و تنظیم محرک‌ها، حملات کم و سبک‌تری دارند.
- می‌گویند در بارداری باید درد را تحمل کرد و هیچ کاری نمی‌شود کرد؛ غلط، برنامه‌ی درمان عوض می‌شود، ولی بی‌درمانی کامل هم مادر و هم جنین را بی‌خطر نمی‌کند.
- می‌گویند ورا یعنی سکته؛ غلط، ورا گذرا و تدریجی است، اما هر ورای طولانی یا متفاوت از الگوی همیشگی، همان ساعت دیده شدن می‌خواهد.
ایمنی و پیگیری
در میگرن همراه ورا، تصمیم درباره‌ی داروهای هورمونی و قرص‌های ترکیبی ضدبارداری با پزشک گرفته می‌شود، چون این ترکیب خطر عروقی را بالا می‌برد. شمار روزهایی که مسکن می‌خورید را در هر ویزیت صادقانه بگویید، چون تله‌ی مصرف از همین شماره پنهان می‌ماند و درمان اشتباه را ادامه می‌دهد. رانندگی در میانه‌ی حمله و در ساعت‌های پس از داروهای خواب‌آور خطرناک است و در آن ساعات، رانندگی را به همراه بسپارید.
پاسخ درمان پیشگیر پس از چند هفته سنجیده می‌شود و نه پس از یک روز؛ پزشک بر پایه‌ی کاهش تعداد روزها، برنامه را ادامه یا عوض می‌کند. با تغییر الگوی سردرد پرونده باز می‌شود: سردردی که پیش‌تر پاسخ می‌داد و اکنون نمی‌دهد، ارزیابی تازه لازم دارد. فشار خون و آهن و هورمون تیروئید را در پیگیری دوباره بسنجید، چون هر سه، بدل‌های قابل درمان سردرد تکراری‌اند.
در ایران
صف نوبت مغز و اعصاب در بخش دولتی طولانی و در بخش خصوصی پرهزینه است و تصویربرداری مغز هفته‌ها انتظار می‌گیرد؛ بیمار دارای نشانه‌ی هشدار یا باید بپردازد یا منتظر بماند و همین جایی است که خیریه می‌تواند تاریخ را جلو بیندازد. قرص‌های ترکیبی کدئین‌دار، ارزان و در تقریباً هر داروخانه و بدون نسخه در دسترس‌اند و همین، تله‌ی سردرد ناشی از مصرف مسکن را در ایران بزرگ کرده است.
مصرف خودسرانه‌ی تریاک و فرآورده‌های آن، در برخی بیماران سردرد، به‌جای درمان چرخه را بدتر می‌کند؛ این یک پرسش پزشکی است و نه اتهام اخلاقی و باید در ویزیت گفته شود. ساعت کاری طولانی و رفت‌وآمد و خواب کم رمضان، الگوی حملات را می‌سازند و هیچ‌کدام با یک نسخه درمان نمی‌شوند؛ خواب و وعده‌ی منظم، توصیه‌ی اصلی همین تقویم است. اتاق تاریک و ساکت در خانه‌های پرجمعیت ممکن نیست و برای بیمار و خانواده، راه‌حل‌های ساده مانند پوشش چشم و گوشی‌گیر و برنامه‌ی مراقبت کودک، بخشی از درمان‌اند. این خیریه در پرداخت تصویربرداری و ویزیت تخصصی و داروهای پیشگیر به بیمارانی یاری می‌رساند که ماه‌ها با مسکن روزانه زندگی‌شان را از دست داده‌اند و هیچ دارویی را برنمی‌گزیند.
پرسش‌های پرتکرار
آزمایش و تصویر مغز من سالم است، پس دردم خیالی است؟
نه؛ در این بیماری هیچ آزمون خونی و هیچ تصویری وجود ندارد که برچسب را ثابت کند و همین، شرح حال را به ابزار اصلی تبدیل می‌کند. نرمال بودن تصویر، دردی را که واقعاً وجود دارد انکار نمی‌کند.
چند بار در ماه مسکن بخورم تا در تله نیفتم؟
خطی که راهنماها می‌شمارند، حدود ۱۰ تا ۱۵ روز مصرف در ماه است و شمردن آن را با پزشک انجام دهید؛ اگر روزهای مصرف بالا رفته، برنامه‌ی کاهش نظارت‌شده لازم است و نه روزشمار خانگی.
ورا دارم و می‌ترسم همین سکته باشد
علامت ورا آرام و در چند دقیقه می‌آید و زیر یک ساعت پاک می‌شود، ولی ضعف واقعی یک‌طرف، گفتار ناواضح یا افتادگی صورت که پیش‌تر نداشته‌اید، سکته را مطرح می‌کند و با ۱۱۵ همان دقیقه پاسخ می‌خواهد.
سینوزیت مکرر دارم و آنتی‌بیوتیک می‌خورم
اگر تب و ترشح چرکی نیست، به‌احتمال زیاد حملات شما همان میگرن‌اند و آنتی‌بیوتیک چیزی را درمان نمی‌کند؛ پرونده را به سمت دفترچه‌ی سردرد و ویزیت ببرید.
باردارم، باید درد را تحمل کنم؟
تحمل بی‌دارو، نه مادر را می‌پاید و نه جنین را؛ در این ماه‌ها برنامه را تیم درمان بازنویسی می‌کند و آن را به دو پزشک، مغز و اعصاب و زنان، سپردن لازم است.
حملاتم سه روز طول می‌کشد، طبیعی است؟
تعریف، ماندن هر حمله میان ۴ تا ۷۲ ساعت است؛ اگر از ۷۲ ساعت گذشت و با درمان نشکند، ویزیت همان روز لازم دارد و تصمیم تازه‌ی تخصصی می‌خواهد.
این نوشتار جای معاینه‌ی پزشک را نمی‌گیرد و نام و مقدار هیچ دارویی را نمی‌نویسد؛ در سردرد انفجاری چندثانیه‌ای، تب با سفتی گردن، هر علامت عصبی نو، و در بارداری با تورم و فشار بالا، همان ساعت اقدام کنید و درمان خانگی را امتحان نکنید.
منابع
- انجمن سردرد بین‌المللی، طبقه‌بندی بین‌المللی اختلالات سردرد
- انجمن مغز و اعصاب اروپا، راهنمای درمان حمله و پیشگیری میگرن
- انجمن سردرد ایران، توصیه‌های تشخیص و شمارش روزهای مسکن
- سازمان جهانی بهداشت، طبقه‌بندی بیماری‌های عصبی و سردرد
- وزارت بهداشت ایران، پروتکل تصویربرداری در سردرد با نشانه‌ی هشدار