سردرد تنشی شایع‌ترین نوع سردرد است: درد فشاری و یکنواخت و دو طرفه، مثل باندی دور سر یا فشاری روی پیشانی و پس‌سر، که معمولاً صبح آرام‌تر و در پایان روز شدیدتر می‌شود. بدون درمان، ۳۰ دقیقه تا ۷ روز می‌ماند و برخلاف میگرن، با راه رفتن و پله بدتر نمی‌شود.
شدت آن خفیف تا متوسط است و بیمار با همان درد به کار و رانندگی و خرید ادامه می‌دهد؛ ناتوان‌کننده بودن، نشانه‌ی میگرن است و نه این الگو. تنشی بودن به معنی بی‌علت بودن نیست: بار مداوم عضلات گردن و فک و افت کیفیت خواب، پشت آن‌اند و همین‌ها جای اقدام را روشن می‌کنند.
الگویی که درد را می‌سازد
استرس، وضعیت بد نشستن و ساعت‌ها خیره شدن به صفحه، عضلات گردن و شانه و پیشانی را در انقباض مداوم نگه می‌دارند و همین بار، درد را می‌سازد. ورودی درد از عضلات دور جمجمه و از مفاصل بالای گردن، در گره عصبی بالای نخاع گردنی بر یک مسیر مشترک هم‌گرا می‌شوند و مغز منبع را تفکیک نمی‌کند؛ از همین رو درد هم در سر حس می‌شود و هم در گردن.
با روزهای تکراری، سامانه‌ی مهارکننده‌ی درد در مغز و نخاع کم‌کار می‌شود و ورودی‌های معمولی، مانند شانه زدن مو، دردناک خوانده می‌شوند. پوست سر و عضلات گردن در این بیماران حساس و دردناک به لمس می‌شوند و همین یافته، تکیه‌گاه معاینه‌ای تشخیص است. این سردرد از رگ‌ها و از بالا رفتن فشار خون نمی‌آید؛ پیوند میان فشار خون و سردرد، بسیار ضعیف‌تر از باور رایج است و عدد فشار، توضیح این درد را نمی‌دهد، آن‌گونه که در فشار خون بالا توضیح آمده است.
تقسیم بر پایه‌ی شمار روزها
شکل اپیزودیک، کمتر از ۱ روز سردرد در ماه است و شکل اپیزودیک فراوان، ۱ تا ۱۴ روز در ماه را در بر می‌گیرد. سردرد تنشی مزمن یعنی ۱۵ یا بیشتر روز سردرد در ماه، برای بیش از ۳ ماه و این خط، درمان پیشگیر را روی میز می‌گذارد. آغاز الگو معمولاً بین ۲۰ تا ۵۰ سال است و در زنان شایع‌تر است؛ هر آغاز نو پس از ۵۰ سال، کار بررسی است.
تمایز با میگرن و خوشه‌ای، از الگو نه از صفت
میگرن ۴ تا ۷۲ ساعت می‌ماند، روی ۱ تا ۴ روز در ماه می‌آید، یک‌طرفه و ضربان‌دار است و با فعالیت بدتر و با تهوع و با هر دو حساسیت نور و صدا همراه می‌شود؛ همان الگو در میگرن مستقل شرح آمده است. سردرد خوشه‌ای حملاتی ۱۵ تا ۱۸۰ دقیقه‌ای دارد، تا ۸ بار در روز و در دوره‌های چند هفته‌ای، با اشک و قرمزی یک چشم و افتادگی پل و بی‌قراری؛ بیمار نمی‌تواند بنشیند و آن پرونده در سردرد خوشه‌ای باز شده است. در سردرد تنشی، برخلاف خوشه‌ای، علائم چشمی و صورتی خودمختار نیست و بیمار آرام دراز می‌کشد؛ تمایز از همین الگوها خوانده می‌شود و نه از صفت‌های درد.
سینوزیت واقعی با ترشح چرکی و تب و درد روی سینوس و بدتر شدن هنگام خم شدن می‌آید و سردرد تنشی هیچ‌یک از آن‌ها را ندارد؛ خودتشخیصی سینوزیت، یکی از رایج‌ترین خطاهاست و التهاب خود در سینوزیت مزمن آمده است. در یک بیمار می‌تواند هم میگرن و هم سردرد تنشی باشد و داشتن یکی، دیگری را رد نمی‌کند؛ شمارش روزها برای هر الگو جدا انجام می‌شود.
آنچه بیمار حس می‌کند
درد، فشاری و سنگین و بی‌ضربان است و بیمار آن را با کلمه‌ی باند یا نوار توصیف می‌کند و نه با کلمه‌ی ضربان. هر دو طرف سر، پیشانی، شقیقه و پس‌سر درگیرند و گاه گردن و شانه‌ها هم دردناک‌اند و همین، معاینه‌ی گردن را بخشی از بررسی می‌کند. خواب و استراحت درد را کم نمی‌کنند و الگوی رایج، شروع آرام صبح و اوج در غروب است، همراه با خستگی و بی‌حوصلگی.
تمرکز و حوصله در روزهای پرکار کم می‌شود و بیمار آن را به استرس نسبت می‌دهد و نه به یک بیماری که درمان دارد. درد با لمس عضلات پیشانی و گیجگاه و پشت گردن بدتر می‌شود و همین حساسیت، در ویزیت ثبت می‌شود. حداکثر یکی از دو حساسیت به نور یا به صدا وجود دارد، نه هر دو، و تهوع و استفراغ در این الگو نیست.
بررسی: دفترچه و معاینه، پیش از هر تصویر
تشخیص، تشخیص الگو است: دفترچه‌ی ۴ هفته‌ای که روزها، ساعت‌ها، یک‌طرفه یا دو‌طرفه بودن، تهوع و تعداد روزهای مسکن را ثبت کند، ابزار اصلی است. یک خوانده‌ی فشار خون در ویزیت کفایت می‌کند؛ جز در محدوده‌ی بحران، سنجش بارها و پیوسته‌ی فشار، توضیح این سردرد را پیدا نمی‌کند. معاینه شامل لمس شریان‌های شقیقه‌ای و سنجش دامنه‌ی حرکت گردن و حساسیت عضلات دور جمجمه است و در بالای ۵۰ سال، همین سه بخش اهمیت دوچندان می‌یابند.
معاینه‌ی عصبی و دیدن عصب بینایی در ته چشم، همان کاری است که الگو را تأیید می‌کند و خطرناک‌ها را رد می‌کند. تصویربرداری مغز روتین نیست: تنها نشانه‌ی هشدار، الگوی نو و پیشرونده، یا نخستین سردرد پس از ۵۰ سال، آن را لازم می‌کند. در بالای ۵۰ سال، همراه درد پوست سر یا درد فک هنگام جویدن، سرعت رسوب و پروتئین واکنشی (CRP) سنجیده می‌شود، چون التهاب شریان شقیقه‌ای در فهرست احتمال است. شمارش روزهای مسکن در ماه، بخشی از تشخیص است و نه کنجکاوی؛ همین عدد، مسیر درمان را عوض می‌کند. عیوب اصلاح‌نشده‌ی دید و عینک بی‌نمره‌ی درست، زمینه‌ساز شناخته‌شده‌اند و معاینه‌ی چشم با نمره‌ی دقیق، بخشی از بررسی است.
اعداد کلیدی سردرد تنشی
| معیار | عدد | تفسیر |
|---|---|---|
| مدت حمله بدون درمان | ۳۰ دقیقه تا ۷ روز | کمتر از چند دقیقه یا بیش از یک هفته، در این تعریف نمی‌گنجد و پرونده‌ی دیگری می‌سازد |
| اپیزودیک | کمتر از ۱ روز در ماه | شکل ساده‌ی الگو |
| اپیزودیک فراوان | ۱ تا ۱۴ روز در ماه | پیگیری با دفترچه |
| شکل مزمن | ۱۵ یا بیشتر روز در ماه، بیش از ۳ ماه | درمان پیشگیر را روی میز می‌گذارد |
| سن آغاز | معمولاً ۲۰ تا ۵۰ سال | آغاز نو پس از ۵۰ سال، کار بررسی است |
| خط مصرف مسکن | ۱۵ یا بیشتر روز در ماه | مصرف، خود سردرد را روزانه می‌کند |
| خوانده‌ی بحران | نزدیک ۱۸۰ روی ۱۲۰ میلی‌متر جیوه یا بالاتر | همراه علائم بینایی، درد سینه یا تنگی نفس، اورژانس است |
| بالای ۵۰ سال با درد شقیقه و فک | سرعت رسوب یا CRP بالا | بررسی التهاب شریان شقیقه‌ای؛ نرمال بودن با ادامه‌ی علائم، احتمال را رد نمی‌کند |
در بزرگ‌سال با معاینه‌ی نرمال و الگوی پایدار، تصویربرداری به‌ندرت علت مهمی پیدا می‌کند و یک تصویر، پرونده را بدون شرح حال نمی‌بندد. خوانده‌ای نزدیک ۱۸۰ روی ۱۲۰ میلی‌متر جیوه یا بالاتر، همراه علائم بینایی یا درد سینه یا تنگی نفس، اورژانس است و نباید آن را علت درد تنشی دانست.
بدل‌هایی که تنشی جا می‌زنند
سردردهایی که سال‌ها تنشی نامیده شده‌اند، با یک دفترچه‌ی درست چهره‌ی میگرن را نشان می‌دهند؛ آنچه آن‌ها را جدا می‌کند تهوع و بدتر شدن با پله است. سردردی که هر روز صبح می‌آید و با قرص آرام و دوباره برمی‌گردد، بیشتر قربانی چرخه‌ی مصرف است تا یک سردرد تنشی ساده.
التهاب شریان شقیقه‌ای، در بالای ۵۰ سال با درد تازه و حساس پوست سر و درد فک هنگام جویدن و گاه کم‌بینایی می‌آید و اگر دیر دیده شود، دید را می‌گیرد. مونوکسید کربن بخاری بدون دودکش، سردرد خفیف و بی‌حالی و تهوع می‌سازد که در چند نفر خانه هم‌زمان است و در ماه‌های سرد با سردرد تنشی اشتباه می‌رود؛ همان گاز بی‌بو در مسمومیت با مونوکسید کربن توضیح آمده. وقفه‌ی تنفس در خواب و دندان‌قروچه، با سردرد صبحگاهی و درد فک می‌آیند و پرسیدن درباره‌ی خستگی روز و شکستن دندان، مسیر را عوض می‌کند.
پرچم‌های هشدار ثانویه، همان ساعت و نه صبر تا صبح
- اگر سردرد در یک لحظه و کامل آغاز شد، حتی با سابقه‌ی سال‌ها تنشی، مسیر همان ساعت با ۱۱۵ است و نه مسکن خانگی؛ این شکل رعدآسایی نام دارد و دلیلش باید در بیمارستان پیدا شود و تا رد شدن، خونریزی اطراف مغز جدی فرض می‌شود و آنوریسم مغز در همین فهرست است.
- در بیمار تنشی، هر یافته‌ی نو عصبی دسته‌بندی سردرد را عوض می‌کند: تلوتلو خوردن، گیجی، دوبینی یا بی‌حسی نیمه‌ی بدن، با ۱۱۵ در همان ساعت پاسخ می‌خواهند و نه با صبر تا صبح.
- اگر گردن خم نشود و تب و استفراغ و تمایل بی‌قطع به خواب همراه درد سر باشد، ۱۱۵ در همان دقیقه است؛ در مننژیت، ساعت‌ها ارزش دارند و شب‌خوابی در خانه نه.
- سردردی که پس از ضربه به سر آغاز شده، روز به روز بدتر می‌شود یا در کسی که داروی کاهنده‌ی لخته مصرف می‌کند تازه آمده: همان ساعت دیده شدن می‌خواهد و با ۱۱۵ بروید.
- چند نفر در یک خانه با سردرد و تهوع، بدتر در خانه و بهتر در هوای بیرون: خانه را ترک کنید، با ۱۹۴ تماس بگیرید و ۱۱۵ را هم فرا بخوانید، چون گاز بی‌بو این الگو را می‌سازد.
- ۱۵ یا بیشتر روز سردرد در ماه، همراه مصرف روزانه‌ی مسکن: ویزیت تخصصی در کمتر از ۲ هفته لازم دارد، چون چرخه‌ی مصرف خودبه‌خود نمی‌شکند.
- بالای ۵۰ سال، با درد نو و حساسیت پوست سر و درد فک هنگام جویدن و هر کم‌شدن دید: در همان ساعت با ۱۱۵ تماس بگیرید و اورژانسی با چشم‌پزشکی لازم دارد، چون التهاب شریان شقیقه‌ای درمان دیرهنگام را نمی‌بخشد و دید از دست رفته برنمی‌گردد.
- سردرد نو و پیشرونده‌ای که با سرفه یا زور زدن یا خم شدن بدتر می‌شود: در روزهای نخست ارزیابی می‌خواهد و نه در انتهای صف نوبت.
باورهای غلط
- می‌گویند این سردرد از فشار خون بالاست و همان را درمان کنم تمام می‌شود؛ غلط، فشار خون بالا علت این سردرد نیست و بیشتر بیماران، فشاری کاملاً نرمال دارند.
- می‌گویند هر بار که شروع شد یک قرص بخورم بی‌ضرر است؛ غلط، مسکن در ۱۵ یا بیشتر روز ماه، خود سردرد را روزانه و درمان را بی‌پاسخ می‌کند.
- می‌گویند یک بار تصویربرداری همه‌چیز را روشن می‌کند؛ غلط، با معاینه‌ی نرمال تصویر به‌ندرت علت می‌یابد و تشخیص از شرح حال و الگوی روزها ساخته می‌شود.
- می‌گویند این سردرد هیچ‌وقت خطرناک نیست؛ غلط، شکل ساده شایع است، ولی نشانه‌های هشدار در همین موضوع وجود دارند و هر کدام راه خود را می‌خواهند.
- می‌گویند با شکاندن گردن درد باز می‌شود و خوب می‌گردد؛ غلط، دستکاری گردن توسط فرد غیرمتخصص می‌تواند به آسیب عروق و اعصاب بینجامد و درمان، تمرین تجویز‌شده است.
- می‌گویند این سردرد فقط عصبی است و با بی‌توجهی می‌رود؛ غلط، یافته‌های معاینه واقعی‌اند و درمان‌های غیردارویی هم اثربخش‌اند و برچسب روانی، درمان را عقب می‌اندازد.
درمان و مرز بی‌خطر مسکن
درمان حمله در چارچوب مسکن‌های معمول است و پزشک نام و مقدار و بیشینه‌ی روزهای مجاز مصرف را بر پایه‌ی پرونده تعیین می‌کند؛ این راهنما شماره‌ی مصرف نمی‌نویسد. نگه‌داشتن مصرف در چند روز ماه، مرز بی‌خطری است و نه تعداد قرص؛ همین عدد را در دفترچه بنویسید. در شکل مزمن، درمان پیشگیر با خانواده‌ی دارویی که پزشک برمی‌گزیند انجام می‌شود و انتظار درست، بهتر شدن تدریجی است و نه حذف کامل درد.
کاهش تدریجی مسکن، با برنامه‌ی پزشک انجام می‌شود و برخی داروها باید به‌آرامی کم شوند؛ روزشمار خانگی برای این کار وجود ندارد. درمان‌های غیردارویی اثرگذارند: خواب منظم، تمرین‌های شل‌سازی، مدیریت استرس و برنامه‌ی حرکتی گردن که متخصص توان‌بخشی می‌نویسد. اگر درد فک و دندان‌قروچه همراه باشد، پلاک شبانه‌ی دندان و بررسی دندان‌پزشکی بخشی از برنامه‌اند و نه تجمل. در سردرد روزانه، افسردگی و اضطراب شایع و درمان‌پذیرند و درمان همان‌ها، خودش بخشی از کنترل سردرد است.
اقدام خانگی و پیشگیری
صفحه‌ی نمایش را در ارتفاع چشم و فاصله‌ی آسان بگذارید و هر چند دقیقه، شانه و گردن را در حالت خنثی قرار دهید؛ تغییر وضعیت، مهم‌تر از ماساژ است. نشستن طولانی پشت میز و مبل، گردن را می‌گیرد و هر ۳۰ تا ۶۰ دقیقه بلند شدن و چند حرکت ساده، بیشتر از یک قرص کمک می‌کند. وعده را جا نیندازید و مایع بنوشید؛ گرسنگی و کم‌آبی، دو محرک شناخته‌شده‌ی همین سردردند.
خواب منظم در ساعت ثابت، حتی در آخرهفته و در روزهای رمضان، قوی‌ترین اقدام پیشگیرانه‌ی خانگی است. کمپرس گرم روی گردن و دوش گرم، انقباض عضلات را باز می‌کند و در بسیاری، درد را آرام می‌کند. دفترچه‌ی ۴ هفته‌ای را کامل به ویزیت ببرید؛ در ویزیت کوتاه، همین دفترچه جای چند آزمون اضافه را می‌گیرد. شناخت بار عضلانی روزانه، از نشستن و صفحه و دندان‌قروچه، نخستین گام پیشگیری است و نه تحمل کردن درد. فعالیت هوازی منظم، مانند پیاده‌روی تند هفته‌ای ۳ بار، تعداد روزهای سردرد را کم می‌کند. با تغییر الگوی کار یا خواب، بازگشت به نظم، سریع‌تر از مسکن اثر می‌کند و همان هفته‌ها را می‌خرد. کم‌خوابی و جاانداختن صبحانه، در دانش‌آموزان و کارکنان شیفت، این سردرد را شایع کرده است و اصلاح همان برنامه، هدف پیشگیری است.
ایمنی و پیگیری
در این راهنما هیچ حرکت گردن و هیچ دستکاری آموزش داده نمی‌شود؛ حرکات و تمرین گردن باید با برنامه‌ی متخصص توان‌بخشی انجام شوند، چون در برخی بیماران درد و خطر را بالا می‌برند. اگر داروی کاهنده‌ی لخته مصرف می‌کنید و سردرد نو یا سردرد پس از ضربه دارید، آن را جدی بگیرید و تصمیم درباره‌ی دارو را به پزشک بسپارید و خودسرانه قطع نکنید. فهرست مصرف ماهانه‌ی مسکن و داروی خواب‌آور و نوشیدنی کافئین‌دار را به ویزیت ببرید، چون ترکیب این‌ها درد را مداوم و درمان را بی‌پاسخ می‌کند. رانندگی در میانه‌ی سردرد شدید و در روزهای بی‌خوابی خطرناک است و در آن ساعت‌ها، رانندگی را به همراه بسپارید.
با عوض شدن الگو، یعنی روزانه شدن درد یا نو شدن شدت و شکل، پرونده دوباره باز می‌شود و بررسی تازه لازم دارد. در شکل مزمن، پاسخ به درمان پیشگیر و فاصله‌ی بازدیدها را پزشک تعیین می‌کند و قضاوت اولیه معمولاً پس از چند هفته ممکن می‌شود. شمار روزهای سردرد و شمار روزهای مسکن را در هر ویزیت بیاورید؛ این دو عدد مبنای تغییر برنامه‌اند و نه قضاوت لحظه‌ای بیمار. بیماران تنشی مزمن باید درمان غیردارویی را ادامه دهند، چون قطع همان درمان‌ها بازگشت درد را سریع می‌کند.
در ایران
مسکن‌ها بدون نسخه و به‌صورت بسته‌ای خریده می‌شوند و همین، چرخه‌ی مصرف را در ایران زود به سردرد روزانه می‌رساند و بسیاری، پیش از ویزیت، چند بسته مصرف کرده‌اند. در خانه‌های ایرانی نخستین کار سنجش فشار خون است و خانواده همان یک خوانده را جای دفترچه‌ی سردرد می‌گذارد؛ نتیجه، پنهان ماندن علت واقعی و مصرف ادامه‌دار مسکن است.
ساعت‌های طولانی کار با صفحه و درس و عینک خریداری‌شده بدون اندازه‌گیری نمره، در نوجوانان و کارمندان بار عضلانی و سردرد را بالا می‌برد؛ معاینه‌ی چشم با نمره‌ی دقیق در دسترس و کم‌هزینه است. تصویربرداری مغز در بخش خصوصی با پرداخت شخصی انجام می‌شود و بسیاری، یا از پس هزینه برنمی‌آیند یا در صف نوبت دولتی ماه‌ها می‌مانند؛ این تصمیم باید با نشانه‌ی هشدار گرفته شود، نه با اضطراب. این خیریه بررسی‌های غیرروتین را، هنگام تغییر الگو یا دیدن نشانه‌ی هشدار، پوشش می‌دهد و تصویربرداری روتین را نه، چون در الگوی ساده تصویر پاسخ نمی‌دهد. در ماه‌های سرد، بخاری گازی بدون دودکش در اتاق بسته الگوی سردرد خانگی می‌سازد که با تنشی اشتباه می‌رود؛ بازرسی دودکش و هوای تازه، بخشی از پیشگیری است.
پرسش‌های پرتکرار
هر بار شروع شد یک قرص مسکن بخورم؟
تعداد روزهای مصرف، نه تعداد قرص، سرنوشت‌ساز است؛ اگر ماه را با قرص‌های پراکنده می‌گذرانید، همان الگو، به‌تنهایی درد را روزانه می‌کند. شمارش را در دفترچه ثبت کنید و مرز مجاز را از پزشک بخواهید.
فشار خونم گاهی بالا است، دردم از همین است؟
در این الگو نه؛ عدد فشار توضیح این درد را نمی‌دهد و یک خوانده در ویزیت بس است. فقط خوانده‌ی بحران همراه علائم بینایی یا درد سینه یا تنگی نفس، کار اورژانس است.
یک بار ام‌آر‌آی بگیرم تا خیالم راحت شود؟
تصویر، جای شرح حال را نمی‌گیرد و در الگوی ساده چیز مهمی پیدا نمی‌شود؛ تصمیم برای آن را پزشک با پرچم‌های هشدار می‌گیرد، نه با اضطراب.
یک آشنا با دستکاری گردنم درد را کم می‌کند؛ ادامه دهم؟
خیر؛ دستکاری گردن توسط فرد غیرمتخصص می‌تواند به عروق و اعصاب آسیب بزند و در این راهنما هیچ حرکتی آموزش داده نمی‌شود. برنامه‌ی حرکتی را متخصص توان‌بخشی می‌نویسد.
صبح‌ها با سردرد بیدار می‌شوم و شب‌ها دندان‌قروچه دارم
این ترکیب، توقف تنفس خواب و بار فک را مطرح می‌کند؛ پرسیدن درباره‌ی خستگی روز و شکستن دندان و دیدن دندان‌پزشکی برای پلاک شبانه، مسیر را عوض می‌کند.
پدرم در خانه بدتر و بیرون بهتر است، چه کنم؟
اگر چند نفر در خانه هم‌زمان سردرد و تهوع دارند، پیش از هر چیز از خانه بیرون بروید و با ۱۹۴ تماس بگیرید و ۱۱۵ را هم بخواهید؛ بخاری بدون دودکش می‌تواند این الگو را بسازد.
این نوشتار جای معاینه‌ی پزشک را نمی‌گیرد؛ سردرد تنشی همیشه بی‌خطر نیست و پرچم‌های هشدار ثانویه، یعنی آغاز رعدآسایی، هر یافته‌ی نو عصبی، تب با سفتی گردن، سردرد پس از ضربه، و درد نو بالای ۵۰ سال با حساسیت پوست سر، همان ساعت و با ۱۱۵ پاسخ می‌خواهند.
منابع
- انجمن سردرد بین‌المللی، طبقه‌بندی بین‌المللی اختلالات سردرد
- انجمن مغز و اعصاب اروپا، راهنمای تشخیص و درمان سردرد تنشی مزمن
- انجمن سردرد ایران، توصیه‌های دفترچه‌ی سردرد و شمارش روزهای مسکن
- سازمان جهانی بهداشت، طبقه‌بندی بیماری‌های عصبی و سردرد
- وزارت بهداشت ایران، پروتکل ارزیابی سردرد با نشانه‌ی هشدار