زدگی یخ (سیاه‌شدن انگشت و بینی)

زدگی یخ، یخ زدن پوست و لایه‌های زیر آن است؛ وقتی دمای بافت از آستانه کریستالیزاسیون پایین‌تر برود، دانه‌های یخ در فضای میان سلول‌ها شکل می‌گیرند و آب از درون سلول بیرون کشیده می‌شود. سرمازدگی عمومی با زدگی یخ یکی نیست: در اولی، دمای مرکزی بدن پایین می‌آید و مغز و قلب به خطر می‌افتند و در دومی، یک اندام درگیر است؛ هر دو می‌توانند با هم بیایند و درمان نخست، جانی است. بیشترین درگیری، در انگشتان دست و پا و بینی و گوش و گونه و چانه است، چون این نقاط در معرض بادند و رگ‌های ریزتر و چربی کمتری دارند. زدگی یخ فقط بیماری زیر صفر نیست: با دمای بالای صفر هم، اگر باد و رطوبت و کفش خیس باشد، انگشت می‌تواند یخ بزند.

چرا یخ، بافت را می‌کشد

سرما، رگ‌های پوست را تنگ می‌کند تا گرمای مرکزی حفظ شود و همین سازوکار بقا، انگشت را بی‌خون و بی‌دفاع می‌گذارد و بافتی که خون نمی‌گیرد، زودتر یخ می‌زند. یخ میان‌سلولی، آب را از سلول بیرون می‌کشد و سلول خشک و جمع می‌شود؛ اگر این حالت طولانی بماند، دیواره سلول می‌شکافد و بافت دیگر برنمی‌گردد. در بازگشت خون، مواد التهابی و لخته‌های ریز، مویرگ‌ها را می‌بندند و مرگ تدریجی بافت کامل می‌شود؛ به همین دلیل گرم کردن کنترل‌شده، بخشی از درمان است و نه تنها رفع سرما. چرخه یخ‌زدن و گرم شدن و دوباره یخ‌زدن، ویرانگرتر از همان یخ‌زدن نخست است؛ بافتی که یک‌بار شکافته، در بار دوم فرصتی ندارد و این قانون، بر همه تصمیم‌های کمک اولیه مقدم است.

سه مرحله: سردشدگی، سطحی، عمیق

سردشدگی، خفیف‌ترین شکل است: پوست سفید و سرد و بی‌حس می‌شود و با گرم کردن ملایم برمی‌گردد و بافتی نمی‌میرد؛ این تنها مرحله‌ای است که در خانه و با کمک همدم قابل برگشت است. در زدگی سطحی، پوست مومی و سفید و سفت می‌شود و پس از بازگرم کردن، حباب‌های روشن و پر از مایع شفاف ظاهر می‌شوند و با درمان درست، پیش‌آگهی خوب است.

در زدگی عمیق، بافت زیر پوست هم یخ می‌زند: اندام چوبی و بی‌حس است، با فشار دادن رنگ برنمی‌گرداند، حباب خونی می‌آید یا اصلاً حبابی نمی‌آید و هفته‌ها بعد، سیاه و چرمی می‌شود. در شکل بسیار شدید، تاندون و عضله و استخوان درگیر می‌شوند و نبود حباب پس از بازگرم کردن، علامت سبک بودن نیست، علامت عمق است.

چه کسانی در معرض‌اند

کار در فضای باز و شب‌بانی و چوپانی و باربری و نگهبانی در ماه‌های سرد، نخستین گروه در معرض‌اند، چون تماس طولانی و استراحت و لباس خشک ناکافی دارند. موتورسیکلت و اسکوتر در باد سرد بدون دستکش مناسب و کفش نم‌دار و جوراب تنگ، سه راه رایج شهری‌اند؛ جوراب و کفش تنگ، خون‌رسانی انگشت را خودشان کم می‌کنند. الکل، قضاوت و هشدار درد را می‌گیرد و رگ پوست را گشاد و گرمای مرکزی را بیرون می‌راند و سیگار و مواد تنگ‌کننده رگ، خون‌رسانی به انگشت را پایین می‌آورند. دیابت با بی‌حسی پا، بیماری عروق محیطی، کم‌کاری تیروئید، کم‌خونی، وزن پایین، آسیب سرما در گذشته و لباس خیس و تنگ، درد را پنهان و خطر را چند برابر می‌کنند؛ کودک در لباس تر و سالمند تنها، دو آسیب‌پذیر دیگرند.

چگونه به نظر می‌آید

پوست سفید یا خاکستری و زرد و مومی‌مانده، سفت و سرد و بی‌حس می‌شود و بیمار می‌گوید انگشتم را حس نمی‌کنم، انگار دستکش ضخیم به دست دارد. گزگز و سوزش و درد مبهم، مرحله نخست است و با عمیق‌تر شدن، بی‌حسی جای آن را می‌گیرد؛ خاموش شدن درد، نشانه خوب شدن نیست. حباب، چند ساعت پس از بازگرم شدن ظاهر می‌شود و روشن یا خونی بودن مایع آن، نشانه سطح یا عمق بودن آسیب است. کودکی که پس از بازی برفی دستش را باز نمی‌کند و اجازه معاینه نمی‌دهد، ممکن است زدگی داشته باشد و ترس و خجالت، علامت را پنهان کرده باشد. هم‌زمان با زدگی، لرزش و بی‌قراری و سپس خواب‌آلودگی و کندی گفتار و گیجی، نشانه افت دمای مرکزی بدن است و اولویت درمان را از انگشت به جان می‌برد.

کمک اولیه، به همان ترتیب

1. نخست از باد و سرما بیرون بروید و به سرپناه برسید؛ اولین کار، قطع ادامه تماس با سرماست، نه درمان انگشت.
2. لباس و جوراب و دستکش خیس و نم‌دار را درآورید و اندام را با لایه خشک و گرم بپوشانید؛ رطوبت، گرما را چند برابر سریع‌تر می‌رباید.
3. انگشتر و ساعت و هر چیز تنگ را پیش از آمدن تورم بیرون بیاورید، چون چند ساعت بعد، تورم، خودش بر رگ و عصب فشار می‌آورد.
4. هرگز اندام یخ‌زده را گرم نکنید اگر ممکن است دوباره یخ بزند؛ چرخه یخ و گرما و یخ دوباره، از خود یخ‌زدن اول ویرانگرتر است و این قانون، بر همه کارهای دیگر مقدم است.
5. اگر امکان حمل هست، فرد را حمل کنید و روی پای یخ‌زده قدم برندارید؛ در شرایط نادر کوهستان که تنها راه زنده ماندن رسیدن به سرپناه است، تصمیم با تیم نجات است و نه با درمان خانگی.
6. مایع گرم و بدون الکل، تنها در کسی که کاملاً هوشیار است و می‌تواند بخورد، داده می‌شود و این، حمایت‌کننده است و جای درمان پزشکی را نمی‌گیرد.
7. برای سردشدگی خفیف، گرم کردن دست با هوای بازدم دست‌ها روی هم و گذاشتن دست در زیر بغل همراه، مجاز است؛ در زدگی با حباب و بی‌حسی، این کارها جای خود را به تیم درمان می‌دهد.

ممنوعیت‌های کمک اولیه

• پوست یخ‌زده را نمالید و با پشم و دستکش و پارچه فشار ندهید؛ مالیدن، دانه‌های یخ را در بافت می‌شکافد و سایش و لخته می‌سازد.
• برف روی پوست نگشایید و اندام را در برف نمالید؛ این باور قدیمی، هم سرما را بیشتر و هم زخم را عمیق‌تر می‌کند.
• حرارت خشک ممنوع است: رادیاتور و شوفاژ و بخاری و شعله و کبریت و اتو و سشوار و صندلی گرم‌کن خودرو و پد حرارتی، همه خطرناک‌اند، چون پوست بی‌حس نمی‌تواند بگوید می‌سوزد.
• آب داغ و دیگ جوشانده و تنور، ابزار گرم کردن نیستند؛ بی‌حسی، توان تشخیص دما را از بین برده و سوختگی عمیق، آسیب دوم را روی آسیب اول می‌گذارد.
• حباب‌ها را نترکانید و پوست سیاه و خشک را جدا نکنید و پماد و روغن و الکل و سیر و پیاز روی آن نمالید؛ هر کار خانه‌ای روی این پوست، عفونت و آسیب اضافه می‌کند.
• سیگار و هر فرآورده نیکوتینی را تا پایان درمان قطع کنید، چون تنگ کردن رگ، خون‌رسانی به بافت آسیب‌دیده را کم می‌کند و رگ‌گشایی، تصمیم پزشک است.
• داروی رقیق‌کننده خون، از همان نوعی که در لخته ورید عمقی به کار می‌رود، و هر مسکنی را خودسرانه شروع نکنید؛ تصمیم درباره دارو، به‌ویژه اگر بیمار به بخش مراقبت می‌رود، فقط با پزشک است.

در اورژانس و مرکز سوختگی

گرم کردن کنترل‌شده

گرم کردن در اورژانس، در آب در گردش و با گرمای سنجیده و ثابتی که کادر درمان اندازه می‌گیرد انجام می‌شود و هدف، نرم و سرخ شدن بافت و برگشت حس است، نه داغ کردن آن. گرم کردن معمولاً ۲۰ تا ۴۰ دقیقه طول می‌کشد و اگر پس از ۴۰ دقیقه، اندام نرم نشد، ادامه دادن در خانه بی‌فایده و مضر است. درمان تخصصی، همین گرم کردن کنترل‌شده با گرمای اندازه‌گیری و ثابت است و تا نرمی و برگشت حس ادامه می‌یابد. مسکن، بخشی از درمان است، چون گرم شدن، درد شدیدی می‌آورد و بی‌مسکن ماندن، هم غیرانسانی است و هم معاینه را مختل می‌کند؛ نوع و زمان آن را پزشک تعیین می‌کند. پس از گرم کردن، حباب‌ها بر پایه نوع و محل و نظر پزشک رسیدگی می‌شوند و پانسمان، بدون فشار و میان انگشتان گذاشته می‌شود تا تماس و فشار حذف شود.

سنجش‌های زنده ماندن بافت

پس از بازگرم کردن، پزشک رنگ و بازگشت خون و حس و نوع حباب و سفتی بافت را ثبت و انگشتان همسایه و گوش و بینی و گونه را هم معاینه می‌کند. دمای مرکزی با دماسنج دقیق و ریتم قلب با نوار قلب سنجیده می‌شود و پیش از هر تصمیم درباره انگشت، افت دمای مرکزی باید اصلاح شود، چون اولویت با قلب و تنفس است. پویش استخوان با ماده پرتو و رگ‌نگاشتی، در روزهای نخست می‌تواند بگوید کدام بخش زنده می‌ماند و حد برش را پیش‌بینی کند و این آزمون‌ها در مرکز تخصصی انجام می‌شوند و برای پیش‌بینی زنده ماندن بافت، در ۲ تا ۳ روز نخست پس از آسیب ارزش دارند، نه در شب نخست. در ساعت‌های نخست پس از بازگرم کردن و در موارد عمیق، در مرکز مجهز با پایش، ممکن است داروی باز کردن لخته داده شود؛ این درمان، هیچ‌گاه در خانه تکرارشدنی نیست. گرم کردن بدن، از تنه آغاز می‌شود و از اندام نه؛ در کسی که هم‌زمان دمای مرکزی‌اش پایین آمده، بستری لازم است و گرم کردن اندام، پس از آن می‌آید. رسیدگی به زخم و پانسمان، معمولاً هر ۱ تا ۲ روز یک بار تکرار می‌شود و در موارد گسترده، بستری و ارجاع به مرکز سوختگی و جراحی عروق، تصمیم تیم درمان است و نه انتخاب بیمار.

اورژانس ۱۱۵

هر پوست سفید یا خاکستری و بی‌حس و چوبی، زدگی است و معاینه همان روز می‌خواهد؛ سردشدگی، تنها وضعیتی است که در خانه برمی‌گردد. حباب روشن یا خونی پس از بازگرم کردن، یعنی بافت آسیب جدی دیده و درمان تخصصی در همان روز لازم دارد. برگشت‌نکردن رنگ و حس پس از گرم کردن و سرد ماندن انگشت و نبود نبض در آن، نشانه انسداد جریان خون و اورژانس عروقی است. بی‌حسی پا در بیمار دیابتی که نمی‌داند پایش یخ زده، با تورم و ترشح و بوی بد، خطر عفونت عمیق و از دست دادن اندام را در همان روز بالا می‌برد. دمای مرکزی زیر ۳۵ درجه، سرمازدگی عمومی نام می‌گیرد و لرزی که ناگهان قطع شده، علامت خطر است، نه علامت آرام شدن.

پوست سفید یا خاکستری و بی‌حس، حباب خونی، اندام سرد و بی‌نبض، پای یخ‌زده‌ای که رنگش برنگشته و لرزی که در سرما ناگهان قطع شده، وقت نوبت ندارند: با ۱۱۵ در همان ساعت تماس بگیرید، فرد را در پتو و دور از باد نگه دارید و حرارت خشک ندهید.

کسی که در سرما لرزشش قطع شده و گیج و خواب‌آلود شده و نفسش کند یا بی‌نظم شده، افت دمای مرکزی دارد؛ با ۱۱۵ در همان ساعت، چون اولویت، مغز و قلب است و نه انگشت. زدگی گسترده در دو دست و صورت، همراه بیهوشی یا نزدیک به آن، با ۱۱۵ در همان ساعت می‌رود؛ فرد را با پتو بپوشانید و تکان و ماساژ و حرارت خشک ندهید. خودروی گیر کرده در برف با سرنشین خواب‌آلود و سرد: با ۱۱۵ و هم‌زمان با ۱۹۴ برای خطر گاز تماس بگیرید، شیشه را کمی باز بگذارید و موتور را روشن نگه ندارید. پای یخ‌زده‌ای که رنگ و حسش برنگشته و بیمار راه نمی‌تواند برود، با ۱۱۵ در همان ساعت انتقال می‌خواهد و قدم گذاشتن روی آن، بخشی از درمان نیست. سیاهی و ترشح بدبو و تب روی انگشت در هفته پس از آسیب، با ۱۱۵ در همان ساعت به اورژانس می‌رود، چون گسترش عفونت در این زخم‌ها دیر شناخته می‌شود.

هفته‌ها و ماه‌ها بعد

عمق آسیب در نخستین روز پنهان است و اغلب، آنچه بد می‌نماید بهتر برمی‌گردد و آنچه بی‌علامت به نظر می‌رسد، از دست می‌رود؛ قضاوت روز نخست، خطای رایج است. مرز میان بافت زنده و سیاه، اغلب ۱ تا ۳ ماه روشن می‌شود و به همین دلیل تصمیم برش، معمولاً به همان فاصله موکول می‌شود. تا مرز میان بافت زنده و مرده روشن نشود، جراح برش نمی‌زند و این صبر، چند هفته تا چند ماه طول می‌کشد، چون بخشی از بافت سیاه‌نما، زنده می‌ماند. از دست رفتن بند انگشت و نوک بینی و گوش، در شکل‌های عمیق دیده می‌شود و پس از التیام، پروتز و اصلاح شکل، کارکرد و ظاهر قابل قبولی می‌سازند. عوارض درازمدت رایج‌اند: حساسیت به سرما و بی‌حسی و گزگز ماندگار و تغییر تعریق و ضخیم و بدشکل شدن ناخن و درد و آزردگی زودهنگام مفصل انگشت درگیر، همان الگوی آرتروز. در کودک، لایه رشد انگشت و پا می‌تواند آسیب ببیند و همان انگشت در سال‌های بعد کج یا کوتاه بماند و پیگیری ارتوپدی لازم شود. پس از التیام، حرکت روزانه مفاصل و فیزیوتراپی برای جلوگیری از خشکی لازم است و پیگیری ارتوپدی کودک هم در برنامه می‌آید. افسردگی و ترس از سرما و از دست دادن شغل فصلی، پس از از دست دادن انگشت، بخشی از همان صدمه‌اند و پیگیری روانی، تعارف نیست.

پیشگیری

هر سانتی‌متر پوست در معرض را بپوشانید: کلاه و شال، پوشش صورت و بینی، محافظ گوش و دستکش و جوراب خشک و کفش با جا. دستکش لنگه‌ای و پهن، گرم‌تر از پنج‌انگشتی است و دو لایه جوراب نازک، بهتر از یک جوراب ضخیم و تنگ عمل می‌کند؛ اگر لایه خیس شد، عوضش کنید. کفش تنگ و سفت و جوراب نخی که نم‌دار مانده، خودشان فشار بیشتری بر عروق انگشت می‌آورند و کفش کوه و چرم تنگ، دو متهم همیشگی سفرهای زمستانی‌اند. در باد، هر ۲۰ دقیقه به همدم خود نگاه کنید و سفیدی و سفتی پوست را در بینی و گوش و گونه و چانه ببینید؛ دیدن این علامت، دستور توقف است. پیش از خروج: لایه اضافی و کلاه و دستکش خشک در کوله، آب و غذای گرم، گوشی شارژ شده و نگهداشتن آن در جیب داخلی، چون باتری در سرمای زیر منفی ۱۰ درجه سریع خالی می‌شود و بی‌خبر ماندن از امداد، خود خطر است و گفتن مسیر و زمان بازگشت به یک نفر، در جاده‌های برف‌زده بخشی از ایمنی است. در باد، همان دمای هوا، چند ده درجه سردتر اثر می‌کند و پوست بی‌محافظ می‌تواند در عرض چند دقیقه سفید و بی‌حس شود؛ در سرمای زیر منفی ۱۵ درجه و با باد، پوست بی‌محافظ می‌تواند در کمتر از ۱ ساعت یخ بزند و در سرمای زیر منفی ۳۰ درجه، این زمان به چند دقیقه کوتاه می‌شود. در خودروی گرفتار در برف، موتور را در فضای بسته و با شیشه کاملاً بسته روشن نگه ندارید؛ همان شب که سرما انگشت را می‌گیرد، دود خودرو می‌تواند کشنده باشد.

زدگی یخ در ایران

در دامنه‌های البرز و زاگرس و در جاده‌های گردنه‌ای برف‌زده، خرابی خودرو و ماندن در حاشیه راه، راه اصلی رسیدن زدگی یخ به اورژانس است و زمان رسیدن خودروی امداد، بخشی از سرنوشت اندام را تعیین می‌کند. در روستاها و در چوپانی شبانه و در کارهای فصلی، پوشاندن دست و صورت کم می‌ماند و گرم کردن انگشت روی بخاری و منقل، آسیب دوم را روی اول می‌گذارد؛ همان فصل، مسمومیت با گاز هم قربانی می‌گیرد. بسیاری بیماران پس از مالیدن برف و گرم کردن روی شوفاژ مراجعه می‌کنند و همین را سرمازدگی ساده می‌شمارند؛ هر کاری که در خانه کرده‌اید را به کادر درمان بگویید، چون تفسیر بافت را عوض می‌کند. پانسمان ویژه و بستری و درمان‌های رگ‌گشا، تنها در مراکز تخصصی سوختگی و جراحی عروق در دسترس‌اند و در شهر کوچک، ارجاع با خودروی اورژانس ۱۱۵ انجام می‌شود. برای خانواده‌ای که توان هزینه پانسمان و ویزیت‌های مکرر و دستکش و کفش محافظ را ندارد، حمایت خیریه‌ای می‌تواند همین اقلام و سفرهای پیگیری را پوشش دهد. موتورسواران پیک شهری و کارگران بار و شهرداری و پاکبانان در زمستان، ساعت‌ها در باد بدون دستکش مناسب‌اند و همین، زدگی انگشت را در شهر هم شایع می‌کند.

باورهای غلط

1. «مالیدن با برف و پشم، خون‌رسانی را برمی‌گرداند.» هیچ‌گاه درمان نیست و زخم را عمیق‌تر و خون‌رسانی را بدتر می‌کند.
2. «پوست یخ‌زده را می‌توان در خانه در آب داغ حل کرد.» آب داغ روی پوست بی‌حس، سوختگی عمیق می‌سازد و گرم کردن باید سنجیده و کنترل‌شده باشد.
3. «بی‌حسی یعنی دردش می‌گذرد و مهم نیست.» بی‌حسی، خودش علامت عمق آسیب است و نشانه‌ای که باید جدی‌تر شود، نه رها.
4. «الکل، بدن را گرم می‌کند.» الکل رگ پوست را گشاد و گرمای مرکزی را بیرون می‌راند و قضاوت را می‌گیرد و در همان شب، خطر را چند برابر می‌کند.
5. «اگر حباب نیامده، پس سبک بوده است.» در زدگی عمیق، گاهی هیچ حبابی نمی‌آید و نبود آن، علامت بدی است.
6. «انگشت سیاه را باید همان شب برید.» جراح صبر می‌کند تا مرز روشن شود و برش زودهنگام، بافتی را که می‌شد حفظ کرد، از بین می‌برد.

جمع‌بندی اعداد کلیدی

پرسش‌های پرتکرار

دست کودکم در برف سفید و بی‌حس شد؛ در خانه گرمش کنم؟

تنها سردشدگی در خانه برمی‌گردد. اگر پوست چوبی است یا حباب زد، همان روز معاینه لازم دارد و گرم کردن سنجیده، کار کادر درمان است.

روی انگشت یخ‌زده قدم بگذارم یا نه؟

نه؛ قدم گذاشتن روی پای یخ‌زده، بخشی از درمان نیست و در کوهستان این تصمیم با تیم نجات است.

حباب‌ها را خودم بترکانم؟

نترکانید؛ نوع و محل حباب، عمق آسیب را نشان می‌دهد و رسیدگی‌اش با نظر پزشک است.

چرا انگشت سیاه را همان شب نمی‌برند؟

چون صبر جراح، همان فاصله‌ای است که مرز زنده و سیاه را روشن می‌کند.

بعد از التیام چه چیزی باقی می‌ماند؟

حساسیت به سرما، بی‌حسی و گزگز ماندگار و بدشکل شدن ناخن؛ در کودک، لایه رشد انگشت هم پیگیری می‌خواهد.

این نوشتار، ترتیب کمک اولیه و تصمیم‌های مرکز درمانی در زدگی یخ را شرح می‌دهد و جای معاینه پزشک را نمی‌گیرد؛ گرم کردن سنجیده، مسکن و داروی باز کردن لخته، هیچ‌یک در خانه انجام نمی‌شود.

منابع

• راهنمای فدراسیون بین‌المللی صلیب سرخ درباره درمان و پیشگیری آسیب سرما
• انجمن پزشکی کوهستان، متون زدگی یخ و تصمیم برش پس از التیام
• سازمان اورژانس پیش‌بیمارستانی و وزارت بهداشت ایران، ارجاع به مرکز سوختگی