آرتروز شایع‌ترین بیماری مفصلی است، ولی آن را با «ساییدگی سادهٔ پیری» اشتباه نگیرید: در این بیماری غضروف مفصلی نازک می‌شود، استخوان زیرغضروفی تغییر شکل می‌دهد، استخوان‌های حاشیه‌ای رشد می‌کنند و پرزهای سینوویوم التهاب خفیف دارند. نشانه‌های تصویری آرتروز در بیش از نیمی از افراد بالای ۶۵ سال دیده می‌شود، اما فقط بخشی از آن‌ها درد دارند، پس این تشخیص با وزن، ورزش و درمان درست، قابل کنترل است.
| پارامتر | مقدار یا آستانه |
|---|---|
| خشکی صبحگاهی | معمولاً کمتر از ۳۰ دقیقه |
| سن در معیار بالینی زانو | بالای ۵۰ سال |
| کاهش بار زانو با هر ۱ کیلوگرم وزن کم‌شده | حدود ۴ کیلوگرم در هر گام |
| کاهش ۱۰ درصدی وزن | تا حدود نصف درد در مطالعات |
| زمان اثر ورزش منظم | ۸ تا ۱۲ هفته |
| تسکین کورتون داخل مفصل | چند هفته، معمولاً تا ۶ هفته |
| جلسه‌های ورزش | حداقل ۳ جلسه در هفته |
| رضایت از پروتز زانو | ۸۰ تا ۹۰ درصد، عمر مفید ۱۵ سال یا بیشتر |
| درجه‌بندی شدت رادیوگرافی | کلگرن-لارنس از ۰ تا ۴ |
آرتروز چیست؟
مفصل سالم، دو سر استخوانی است که لایه‌ای صیقلی از غضروف و مایع مفصلی آن را روان نگه می‌دارد. در آرتروز این بالشتک کم‌رمق می‌شود و بدن برای جبران، لبه‌های مفصل را به خار استخوانی و استخوان زیرغضروفی را به اسکلروز می‌کشاند؛ به همین دلیل آرتروز بیماری کل مفصل است، نه زوال یک بافت. زانو، لگن، بند انگشتان، قاعدهٔ شست و ستون فقرات شایع‌ترین جاها هستند.
تفاوت عددی‌اش با روماتیسم مفصلی را به خاطر بسپارید: خشکی صبحگاهی در آرتروز معمولاً کمتر از ۳۰ دقیقه است و با حرکت باز می‌شود، درحالی‌که در روماتیسم مفصلی خشکی صبحگاهی بیش از ۶۰ دقیقه طول می‌کشد و با تورم گرم و متقارن همراه است. پیشرفت بیماری هم خطی نیست؛ ماه‌ها یا سال‌ها سکوت می‌کند، سپس با یک آسیب کوچک یا افزایش وزن شعله‌ور می‌شود.
یک پرسش رایج این است: اگر غضروف انتها بی‌عصب است، درد از کجا می‌آید؟ پاسخ اینکه درد را استخوان زیرغضروفی، پردهٔ ملتهب سینوویوم، رباط‌های کشیده، تاندون‌های ضعیف‌شده و اسپاسم عضلانی می‌سازند؛ به همین دلیل شدت درد همیشه با وسعت تغییرات رادیوگرافی جور در نمی‌آید و بعضی مفصل‌های تصویرخراب، تقریباً بی‌دردند.
علائم
الگوی دردی که به آرتروز می‌خورد، «مکانیکی» است: با راه رفتن، پله، ایستادن طولانی یا کار دستی بدتر می‌شود و با استراحت آرام می‌گیرد، و ماه‌ها و سال‌ها به‌آرامی پیش می‌رود.
- سفتی و بی‌حرکتی کوتاه صبحگاهی که چند دقیقه پس از حرکت رفع می‌شود.
- صدای خِردخِرد یا سایش هنگام خم و راست کردن مفصل.
- حساسیت استخوانی در لبهٔ مفصل، بدون گرمی و قرمزی شدید.
- کاهش دامنهٔ حرکت؛ مثلاً صاف نشدن کامل زانو یا سخت شدن بستن دکمه.
- برآمدگی‌های سفت کنار بند انگشتان، که در انتهای انگشت گرهٔ هبردن و در بند میانی گرهٔ بوشارد نامیده می‌شوند، و درد قاعدهٔ شست دست که باز کردن در بطری را دشوار می‌کند.
- درد کشالهٔ ران و باسن در آرتروز لگن، که گاهی به جلوی ران و زانو تیر می‌کشد و نشستن روی زمین را غیرممکن می‌کند.
- گرفتگی صبحگاهی گردن یا کمر با درد نچسب و تیرکشنده، اگر ستون فقرات درگیر باشد.
پدیدهٔ «ژلینگ» را هم بشناسید: سفتی چنددقیقه‌ای مفصل پس از نشستن طولانی پشت میز یا رانندگی، که با چند حرکت باز می‌شود. بین حمله‌های درد، مفصل ممکن است ماه‌ها تقریباً آرام بماند و این سکوت، به معنی بهبودی قطعی نیست.
چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم
دردی که سال‌ها و آهسته پیش آمده، وقت مطب را می‌خواهد، نه اورژانس، اما چند نشانه صبر ندارند:
- مفصل تک، گرم، قرمز و بسیار دردناک همراه تب، آرتروز نیست: آرتروز عفونی اورژانس است و باید مایع مفصلی کشیده شود.
- قفل‌شدن واقعی مفصل یا خالی‌کردن ناگهانی زانو، نشانهٔ ضایعهٔ مکانیکی است.
- درد شبانهٔ بی‌دلیل همراه کاهش وزن یا سابقهٔ سرطان، نیازمند بررسی فوری است.
- تورم سریع و بدون ضربه در سالمند، یا ناتوانی در وزن‌اندازی، باید همان روز دیده شود.
در ویزیت، فهرست داروها، عکس‌های قبلی و الگوی درد روزانه را همراه ببرید؛ همین سه، زمان تشخیص را کوتاه می‌کنند.
در مفصل داغ و متورم، هرگونه تزریق خانگی، روغن‌مالی یا کورتون خودسرانه می‌تواند علامت‌های عفونت را بپوشاند و تخریب مفصل را قطعی کند.
علل و عوامل خطر
چاقی، جنس زن، سن، سابقهٔ آسیب یا جراحی مفصل، کارهای چمباتمه و پله، و زمینهٔ خانوادگی مهم‌ترین عوامل خطرند. وزن، قوی‌ترین عامل قابل تغییر است: هر یک کیلوگرم وزن اضافه، در هر گام چندین برابر همان بار روی زانو می‌گذارد، و در مقابل، هر ۱ کیلوگرم کاهش وزن، در هر گام حدود ۴ کیلوگرم از بار وارد بر زانو می‌کاهد. کاهش ۱۰ درصدی وزن، درد را در مطالعات تا حدود نصف کم کرده است، و در چاقی شکم فشار وارد بر زانو به‌طرز نامتناسبی کم می‌شود. زنان، به‌ویژه پس از یائسگی، و کسانی که شاخص تودهٔ بدنی‌شان بالای ۳۰ است در پرخطرترین گروه‌اند.
در ایران شغل‌های ایرانی با چمباتمه، زانو زدن و پله‌های زیاد مثل کاشی‌کار، نانوای، لوله‌کش و کشاورز، خطر زانو و لگن را بالا می‌برند. آسیب ورزشی درمان‌نشده، پارگی رباط و شکستگی نزدیک مفصل هم سال‌ها بعد همین مفصل را هدف می‌گیرند. بدشکلی‌های زاویه‌دار زانو، یعنی پرانتزی و ضرابی، بار را روی یک نیمهٔ مفصل جمع می‌کنند، و کمبود ویتامین D با درد بیشتر و ضعف عضلانی همراه است. بلند کردن مکرر بار سنگین، پارگی فرسایشی مینیسک میانی در میانسالی، و ضعف عضلات لگن که مچ پا را بی‌ثبات می‌کند، زنجیرهٔ دیگری از عامل‌های خطرند. در آرتروز دست، ژنتیک پررنگ‌تر است و الگوی توارث خانواده‌به‌خانواده فرق می‌کند.
تشخیص آرتروز
تشخیص بیشتر، بالینی است. معیارهای بالینی برای زانو این‌ها را می‌شمارد: سن بالای ۵۰، خشکی صبحگاهی کمتر از ۳۰ دقیقه، صدای خِردخِرد هنگام حرکت، حساسیت استخوانی لبهٔ مفصل و نبود گرمی و تورم شدید؛ این الگو یعنی احتمال آرتروز بالا.
رادیوگرافی باریک‌شدن نامتقارم فاصلهٔ مفصلی، خارهای استخوانی، اسکلروز زیرغضروفی و کیست‌ها را نشان می‌دهد و درجه‌بندی کلگرن-لارنس از ۰ تا ۴ کاربرد دارد؛ برای زانو و لگن، تصویر ایستاده و وزن‌انداخته بهتر است. آر‌ام‌آی روتین نیست و فقط برای شک به آسیب مینیسک، رباط یا نکروز استخوانی لازم می‌شود. سرعت رسوب و پروتئین واکنشی، یعنی ESR و CRP، در آرتروز نرمال است؛ اگر بالا باشد باید دنبال علت دیگری گشت.
افتراق‌بندی فراموش نمی‌شود: روماتیسم مفصلی، نقرس، آرتروز عفونی، آرتروز پسوریازیس و درد ارجاعی از کمر. شرح و درمان دو نخست را می‌توانید در مقالات روماتیسم مفصلی و نقرس بخوانید. اگر شک به عفونت یا کریستال باشد، سوراخ‌کردن مفصل و بررسی مایع آن، تکلیف را روشن می‌کند؛ سونوگرافی هم برای ثابت‌کردن تجمع مایع و راهنمایی همان سوراخ به کار می‌آید.
یک هشدار دربارهٔ تفسیر تصویر: تغییرات رادیوگرافی همیشه عقب‌تر از علائم می‌روند، پس «درجهٔ ۲» به معنی دو برابر درد نیست و «درجهٔ ۳» هم حکم جراحی فوری ندارد. تصمیم درمان، حاصل جمع معاینه، توانایی عملکردی شما و تصویر است.
درمان آرتروز
ستون درمان، ورزش است؛ نه استراحت طولانی. برنامه‌ای که جواب می‌دهد سه جزء دارد: تقویت چهارسر ران و عضلات لگن، دامنهٔ حرکتی، و فعالیت هوازی کم‌فشار مثل دوچرخه و شنا؛ حداقل ۳ جلسه در هفته و پایدار. ورزش منظم، درد را در ۸ تا ۱۲ هفته به‌طور محسوس کم می‌کند. نمونهٔ قابل اجرا برای زانو، ۲ تا ۳ ชุด از ۱۰ تکرار بالا آوردن پا صاف و تقویت چهارسر، و ۲۰ تا ۳۰ دقیقه دوچرخه یا پیاده‌روی روی سطح صاف در بیشتر روزهاست. کاهش وزن، مؤثرترین داروی بی‌عوارض این بیماری است و درد و پیشرفت را هم‌زمان کم می‌کند.
در داروها، ضدالتهاب غیراستروئیدی موضعی برای زانو و دست، انتخاب دارویی اول است چون جذب سیستمی و عوارض گوارشی کمتری دارد. ضدالتهاب خوراکی فقط با دوز مؤثر کم و دورهٔ کوتاه و با تجویز پزشک می‌آید، و در پرخطرهای گوارشی باید همراه محافظ معده باشد؛ مصرف مداوم خودسرانه خطرناک است و در بیماری کلیه، نارسایی قلب و فشار خون مهار هم به کار نمی‌رود. استامینوفن اثر محدودی دارد و گزینهٔ اول نیست؛ تری‌مپتادین و دولوکستین در دردهای مقاوم با نظر پزشک مطرح می‌شوند.
تزریق کورتیکواستروئید داخل مفصل، کاهش کوتاه‌مدت می‌دهد: معمولاً چند هفته تا ۶ هفته، و تعداد آن در سال باید محدود شود. تزریق اسید هیالورونیک بحث‌برانگیز است و در بسیاری از راهنماها توصیه نمی‌شود؛ اثر PRP هنوز قطعی نیست و هزینهٔ خودپردازی دارد. اصل مهم: هیچ دارو یا مکملی غضروف از بین‌رفته را بازسازی نکرده است، پس هر تبلیغی با این ادعا، پشتوانهٔ علمی قابل اتکا ندارد.
مراقبت ۴۸ ساعت پس از تزریق داخل مفصل
پس از هر تزریق، مفصل را ۲۴ تا ۴۸ ساعت به کار سنگین نبرید و کیسهٔ سرد را در فاصله‌های کوتاه روی آن بگذارید. اگر درد دو روز بعد کم نشد یا گرمی، قرمزی و تب اضافه شد، احتمال عفونت جدی است و باید همان روز مفصل کشیده و بررسی شود؛ این نشانه را به حساب «واکنش طبیعی» نگذارید.
برای کاهش وزن، سرعت منطقی مهم است: حدود نیم تا یک کیلوگرم در هفته، همراه با حفظ پروتئین و تمرین مقاومتی، تا عضله در راه لاغری قربانی نشود. در درد مقاوم، برنامه‌های گروهی مثل آب‌درمانی و تای‌چی، هم درد را کم کرده‌اند هم ترس از حرکت را؛ خواب‌آلودگی شبانه و افت خلق را هم به پزشک بگویید، چون چرخهٔ درد-بی‌خوابی، آستانهٔ درد را پایین می‌آورد.
فیزیوتراپی، کفش مناسب، کفی طبی در برخی موارد، و عصا در سمت مخالف زانوی دردناک، بار را کم می‌کنند. جراحی دو شکل دارد: استئوتومی در افراد جوان با انحراف یک‌طرفه، و تعویض مفصل وقتی درد و ناتوانی با درمان محافظه‌کار کنترل نمی‌شود. پس از تعویض، راه رفتن با واکر از همان روزها آغاز می‌شود، رانندگی معمولاً پس از ۴ تا ۶ هفته ممکن است، و بازگشت کامل به فعالیت‌های سبک چند ماه طول می‌کشد.
پیشگیری و سبک زندگی
- در مشاغل چمباتمه‌ای از صندلی کوتاه، تشکچهٔ زانو و استراحت‌های کوتاه استفاده کنید و پله را به وعده‌های کوچک تقسیم کنید.
- در هوای سرد و کوهستانی، گرم نگه‌داشتن مفصل درد را کم می‌کند ولی درمان نیست.
- تمرین قدرتی را سبک و درست شروع کنید؛ شکل غلط حرکت، بار را به جای عضله روی مفصل می‌گذارد.
- هدف فعالیت هفتگی، مثل بیشتر بیماری‌های عضلانی و اسکلتی، حدود ۱۵۰ دقیقه فعالیت پرتحرک متوسط یا معادل آن است؛ یک‌باره شروع سنگین، درد را زیاد می‌کند.
- کیسهٔ سرد پس از فعالیت سنگین و گرمای ملایم پیش از تمرین، هر دو به کنترل درد کمک می‌کنند.
- روی صندلی و توالت فرنگی، کفش کفی‌ضربه‌گیر و پرهیز از نشستن طولانی روی زمین، ساده‌ترین تغییر روزانه‌اند.
- پس از هر پیچ‌خوردگی یا پارگی رباط، توانبخشی کامل و بازگشت شرطی به ورزش انجام دهید؛ بخش بزرگی از آرتروز زانو در سنین پایین، ردِ همین بی‌توجهی‌هاست.
- قبل از شیفت کاری و باغچه‌کاری، پنج تا ده دقیقه گرم کنید و حرکات کششی نرم داشته باشید؛ مفصل سرد زودتر می‌درد و تحمل کمتری دارد.
اگر بیماری یا علامت دیگری در ذهن دارید، در فهرست بیماری‌های حرف آ جست‌وجو کنید.
باورهای غلط درباره آرتروز
- «صدای مفصل یعنی ساییدگی.» خِردخِرد بدون درد، بیماری نیست.
- «راه رفتن زانو را خراب می‌کند.» بی‌حرکتی عضله را ضعیف و مفصل را بدتر می‌کند.
- «سرما و رطوبت مفصل را می‌سوزاند.» هوا درد را حس‌تر می‌کند ولی تخریب ایجاد نمی‌کند.
- «بادکش، فصد، ازن و تزریق چربی گوسفند درمان‌اند.» شواهدی ندارند و تزریق‌های غیراستریل خطر عفونت مفصل دارند.
- «مکمل غضروف‌ساز بخورم تا جراحی لازم نشود.» چنین دارویی تأیید نشده است.
- «تا جوان هستم پروتز نمی‌شوم، پس صبر کنم.» در موارد مناسب استئوتومی یا تعویض با نظر جراح انجام می‌شود و صبر بی‌مورد، عضله را از بین می‌برد.
پرسش‌های پرتکرار
آیا پیاده‌روی و دویدن زانو را خراب می‌کند؟
پیاده‌روی و دویدن در زانوی سالم، خطر آرتروز را زیاد نمی‌کند؛ بی‌تحرکی مضرتر است. قاعدهٔ عملی این است: دردی که حین تمرین می‌آید و تا ۲۴ ساعت بعد فروکش نمی‌کند، نشانهٔ دوز زیاد است.
گلوکوزامین و کندرویتین بخرم؟
نه با امید ساخت غضروف. این دو مکمل در مطالعات بزرگ، برتری مطمئنی بر دارونما نشان نداده‌اند، و هزینهٔ ماهانه‌شان جایگزین وزن کم کردن و ورزش نمی‌شود.
پروتز زانو چقدر دوام می‌آورد؟
پروتز زانو در حدود ۸۰ تا ۹۰ درصد رضایت‌بخش است و عمر مفید معمول آن ۱۵ سال یا بیشتر گزارش می‌شود؛ زمان عمل را شدت درد و محدودیت زندگی تعیین می‌کند، نه عدد سن به‌تنهایی.
ویتامین D و کلسیم چه نقشی دارند؟
کمبود ویتامین D را با آزمایش خون پیدا و اصلاح کنید، چون درد عضلانی و استخوانی را بدتر می‌کند، اما بدون کمبود، مکمل‌ها درد آرتروز را کم نمی‌کنند و غضروف را نمی‌سازند.
آیا سرنوشم جراحی است؟
برای بیشتر مردم نه. همان ترکیب ورزش، وزن و داروهای مرحله‌به‌مرحله سال‌ها مفصل را قابل استفاده نگه می‌دارد؛ جراحی وقتی جدی می‌شود که درد و ناتوانی، با وجود درمان محافظه‌کارِ کامل، خواب و کار روزانه را مختل کرده باشد.
منابع
- کالج روماتولوژی آمریکا
- لیگ اروپا علیه روماتیسم
- کلینیک مایو
- سازمان جهانی بهداشت
این نوشته جای معاینهٔ حضوری و تصمیم پزشک یا جراح ارتوپد را نمی‌گیرد.