صرع یعنی دو تشنج بی‌محرک یا بیشتر، با فاصله‌ی بیش از ۲۴ ساعت از هم. یک بار تشنج به‌تنهایی این برچسب را نمی‌آورد و بسیاری از تشنج‌های محرک‌دار هرگز صرع نمی‌شوند. این بیماری آمادگی مغز برای ریزش هم‌زمان و بیش‌ازحد نورون‌هاست و نه ضعف اراده، نه بیماری روانی و نه چیزی که به کسی سرایت کند. طیف صرع از یک خیره‌شدن ۱۰ ثانیه‌ای و بی‌افتادن در کودک تا لرزش کامل بدن و افتادن ناگهانی در بزرگسال می‌رسد و هر دو سر این طیف، صرع‌اند. با درمان دارویی مناسب، حدود ۷۰ درصد مبتلایان به آزادی کامل یا نزدیک به کامل از تشنج می‌رسند؛ مزمن بودن، به معنی بی‌درمان بودن نیست.
در لحظه‌ی تشنج، در مغز چه می‌گذرد
گروهی از نورون‌های قشر مغز برخلاف الگوی معمول، هم‌زمان و پشت‌سرهم پالس می‌زنند. این ریزش الکتریکی یا در یک کانون می‌ماند یا هر دو نیمکره را درمی‌گیرد. جای کانون صورت علامت را تعیین می‌کند؛ کانون در لوب گیجگاهی، خیره‌شدن و مکیدن و جویدن‌های تکراری می‌سازد و کانون در لوب پیشانی، پرش‌های کوتاه و دوتایی با افتادن.
همان ضایعه‌ی مغز می‌تواند یک بار فقط یک بو یا حس عجیب بدهد، بار دیگر خیره‌شدن و بار سوم افتادن با بی‌هوشی، چون مسیر گسترش موج از یک روز به روز دیگر فرق می‌کند. دوره‌ی پس از تشنج، که فرد چند دقیقه تا چند ساعت گیج و خسته و بی‌خاطره است، از خود تشنج جداست و از خاموش شدن تدریجی همان شبکه‌ی درگیر می‌آید.
نوع تشنج، چهره‌ی بیماری را تعیین می‌کند
تشنج کانونی با آگاهی کامل
فرد بیدار و آگاه است، اما یک دست یا یک طرف صورت بی‌اختیار تکان می‌خورد، یا بوی ناملموس و ترس ناگهانی سراغش می‌آید.
تشنج کانونی با آگاهی مختل
خیره‌شدن، حرکات تکراری مانند مالیدن انگشتان یا جویدن، ناتوانی در پاسخ دادن و به‌یاد نیاوردن چند دقیقه‌ی گذشته، نشانه‌های این شکل‌اند.
تشنج تونیکه‌کلونیک عمومی
نخست سفت‌شدن کامل بدن و افتادن و توقف کوتاه تنفس، سپس لرزش ریتمیک هر دو بازو و هر دو پا. به‌طور معمول ۱ تا ۳ دقیقه طول می‌کشد و عبور آن از ۵ دقیقه، مرز تعریف وضعیت اپیلپتیکوس است.
ابسانس در سنین مدرسه
چند ثانیه خیره‌شدن بدون افتادن که خودش قطع می‌شود و روزی ده‌ها بار تکرار می‌شود و به‌همین دلیل به بی‌توجهی درسی تقلیل داده می‌شود. ابسانس درمان‌نشده گاه روزی تا ۱۰۰ بار و هر بار چند ثانیه ادامه می‌کند و این حجم، یادگیری کودک را می‌شکند بی‌آنکه کسی لرزشی دیده باشد.
پرش میوکلونیک و افتادن اتونیک
پرش‌های میوکلونیک صبحگاهی یعنی تکان کوتاه و بی‌اختیار دست‌ها در یکی دو ساعت پس از بیدار شدن. تشنج اتونیک اما افتادن ناگهانی با شل‌شدن عضلات است و پرخطرترین نوع برای آسیب سر.
آنچه خانواده نخست می‌بیند
نخستین چیزی که خانواده می‌بیند، اغلب افتادن ناگهانی با لرزش کامل و کف دهان یا گاز رفتن زبان است، یا در کودک، چند ثانیه خیره‌شدن میانه‌ی تکالیف که با صدا زدن قطع نمی‌شود. زبان گازیده، ادرار بی‌اختیار، درد و گرفتگی عضله و سردرد پس از آن و فراموشی چند دقیقه‌ی اخیر، الگوی رایج یک تشنج بزرگ‌اند.
پیش‌آمد یا اورا
اورا از چند ثانیه تا چند دقیقه پیش از تشنج می‌آید؛ بوی یا طعم غیرعادی، بالا آمدن حس از معده به گلو، ترس بی‌دلیل، یا آشنایی و غرابت عجیب محیط. اورا می‌تواند تنها صورت یک تشنج کانونی باشد، بدون هیچ لرزشی و بدون افتادن؛ به‌همین دلیل سال‌ها بی‌تشخیص می‌ماند و به حمله‌ی پانیک یا دل‌درد تقلیل داده می‌شود.
آستانه‌ی تشنج را چه پایین می‌آورد
کم‌خوابی از قوی‌ترین محرک‌هاست؛ یک شب بی‌خوابی یا خوابیدن ۳ تا ۴ ساعت کمتر از معمول، آستانه‌ی تشنج را در فرد مستعد پایین می‌آورد. الکل در دو جهت خطر دارد؛ مصرف زیاد، و به‌ویژه ۶ تا ۴۸ ساعت پس از قطع آن که دوره‌ی پرخطر تشنج محرک‌دار است و بیماران را به اورژانس می‌گرداند. فراموشی یا عقب انداختن دوز دارو، شایع‌ترین محرک قابل پیشگیری در تشنج‌های راجع است و در بیشتر پرونده‌های بستری‌شده، همین مورد نخست شمرده می‌شود. تب و عفونت، به‌ویژه در کودک خردسال، و افت قند خون و کم‌آبی و افت سدیم، آستانه را پایین می‌آورند و در مغز آماده، تشنج را آغاز می‌کنند.
نور چشمک‌زن تنها در حدود ۵ درصد مبتلایان تشنج می‌سازد و آن‌ها هم با الگوی خاص و فاصله‌ی نزدیک تحریک می‌شوند. در مقابل، چرخه‌ی قاعدگی و استرس شدید و بیداری اجباری در شیفت شب، محرک‌های شایع‌تری‌اند.
تشخیص، پیش از هر آزمون از گفت‌وگو ساخته می‌شود
روایت دقیق یک شاهد از ترتیب رخدادها و فیلم تلفن همراه همان لحظه، ارزشمندترین راهنمای متخصص مغز و اعصاب است. نوار مغز (EEG) همیشه غیرطبیعی نیست و نتیجه‌ی نرمال یک نوار معمولی، صرع را رد نمی‌کند؛ حدود ۵۰ درصد افراد مبتلا در نخستین نوار، نتیجه‌ی نرمال دارند. برای بالا بردن بازده نوار، آن را پس از کم‌خوابی یا در خواب انجام می‌دهند و در مورد شک، نوار طولانی با ثبت هم‌زمان ویدئو درخواست می‌شود.
ام‌آر‌آی مغز (MRI) با پروتکل اختصاصی صرع، برای یافتن علت ساختاری مانند اسکلروز هیپوکامپ یا ضایعه‌ی مادرزادی یا جای آسیب پیشین انجام می‌شود و در نخستین تشنج بزرگسالی، تقریباً همیشه لازم است. قند و سدیم و کلسیم و منیزیم و عملکرد کلیه و کبد، و در زن باردار آزمایش‌های ویژه‌ی خود، تشنج ناشی از اختلال شیمیایی را از صرع واقعی جدا می‌کنند.
تعریف عملی صرع، حداقل ۲ تشنج بی‌محرک با فاصله‌ی بیش از ۲۴ ساعت است، یا یک تشنج بی‌محرک همراه با احتمال راجعه‌ی بیش از ۶۰ درصد در ۱۰ سال آینده. احتمال راجعه پس از یک تشنج بی‌محرک تنها، با نوار و تصویربرداری نرمال، حدود ۲۵ تا ۴۵ درصد است و اگر نوار مغز غیرطبیعی باشد این عدد نزدیک دو برابر می‌شود. دیدن یک ضایعه در تصویربرداری هم به‌خودی‌خود تشخیص صرع نیست و نوشتار تکان مغز این مرز را روشن می‌کند.
چه چیزهایی صرع را تقلید می‌کنند
غش یا سنکوپ شایع‌ترین تقلیدکننده است؛ رنگ‌پریدگی و عرق سرد و بازگشت هوشیاری به‌طور معمول زیر ۵ دقیقه. در تشنج بزرگ، گیجی ده‌ها دقیقه می‌ماند و یادآوری رخداد ندارد. آریتمی قلبی با افتادن بی‌هوشی، خطرناک‌ترین تقلیدکننده است و به‌همین دلیل در هر افتادن، نوار قلب (ECG) و در موارد مشکوک، پایش طولانی قلب بخشی از کار است.
رویدادهای غیرصرعی نفسی، که ریشه در استرس و تروما دارند، شکلی بسیار شبیه تشنج می‌سازند و درمانشان داروی ضدتشنج نیست؛ تفکیکشان با ثبت هم‌زمان ویدئو و نوار انجام می‌شود. بررسی روان‌پزشکی هم بخشی از همین مسیر است و نوشتار اختلال دوقطبی در این زمینه خواندنی است. وحشت شبانه و فلج خواب و میگرن با اورای بدون سردرد و حرکات دوره‌ای نوزادی، باید از صرع جدا شوند و سن، ساعت رخداد و یادآوری فرد، راهنمای این تفکیک‌اند. لرزشی که تنها در حالت نگه‌داشتن وضعیت می‌آید پرونده‌ای جدا دارد و نوشتار لرزش خوش‌خیم دست آن را از پرش‌های میوکلونیک دور می‌کند.
درمان دارویی و اینکه چه کسی تصمیم می‌گیرد
تصمیم به شروع داروی ضدتشنج و انتخاب نوع آن، کار متخصص مغز و اعصاب است و به نوع تشنج و سن و جنس و برنامه‌ی بارداری و بیماری‌های هم‌زمان و شغل بستگی دارد. هدف، تک‌دارویی با کمترین دارویی است که تشنج را کنترل می‌کند؛ افزودن داروی دوم پیش از آزمودن درست نخستین دارو، اشتباه رایجی است که عوارض و تداخل را زیاد می‌کند. حدود ۷۰ درصد مبتلایان با داروی مناسب آزاد از تشنج می‌مانند و حدود ۳۰ درصد در دسته‌ی صرع دارومقاوم می‌افتند و به ارزیابی تخصصی‌تر نیاز دارند.
دارو را نمی‌توان خودسرانه قطع کرد یا ساعتش را جابه‌جا گرفت؛ قطع ناگهانی می‌تواند خوشه‌ی تشنج و حتی وضعیت بحران‌آور بسازد و همین خطر، از خود دارو جدی‌تر است. اگر دو داروی مناسب پاسخ ندهند، مسیر بعد، ارزیابی در مرکز جراحی صرع است نه افزودن بی‌پایان دارو؛ رژیم کتوژنیک و تحریک عصب واگ هم از گزینه‌های تخصصی‌اند.
پیشگیری هورمونی در زن مبتلا به صرع
بخشی از داروهای ضدتشنج، اثر قرص، حلقه و چسب پیشگیری هورمونی کم می‌کند و باردار شدن ناخواسته را ممکن می‌سازد. زنی که پیشگیری هورمونی می‌خواهد، روش آن را با همان متخصص مغز و اعصاب انتخاب می‌کند نه از روی بسته دارو.
محدودیت‌های قانونی و پزشکی
محدودیت رانندگی و شنا و کار در ارتفاع و با ماشین‌آلات سنگین، قانونی و پزشکی است و بر پایه‌ی دوره‌ی بدون تشنج تعیین می‌شود، نه بر پایه‌ی احساس خوب فرد در روز ویزیت.
پایبندی به دارو، بزرگ‌ترین اهرم در دست بیمار
پایبندی به دارو، بزرگ‌ترین عامل قابل کنترل در موفقیت درمان است و فراموشی چند دوز، بیش از هر عامل دیگری بیمار را به اورژانس بازمی‌گرداند. جعبه‌ی هفت‌تایی و آلارم تلفن همراه و ثبت ساعت مصرف در دفترچه، راه‌های عملی‌اند و هر تغییر در الگوی مصرف باید با پزشک هماهنگ شود. در فراموشی یک دوز، اینکه آن جبران شود یا رد، یکی از پرسش‌های نخستینی است که باید از پزشک معالج یا داروساز شناخته‌ی خودتان پرسیده شود، نه از همسایه و شبکه‌های اجتماعی.
ایمنی در خانه، سر کار و در ورزش
- دوش کوتاه با آب ولرم به‌جای حمام در وان، در حمام بدون قفل، و باخبر بودن یک نفر از حضور شما در حمام؛ سه قانون ساده‌ای که غرق‌شدگی را عقب می‌اندازند.
- دریا و استخر خلوت و جکوزی، جای شنا کردن نیستند؛ شنا فقط با حضور مستقیم یک نفر در آب و در استخر دارای نجات‌گر مجاز است و آن هم با اجازه‌ی پزشک.
- آشپزی روی دو شعله‌ی عقبی، ماهیتابه‌ی کم‌عمق، دستکش فر، و کنار گذاشتن اتوی رو باز؛ در تشنج‌های مکرر کنترل‌نشده، سوختگی پس از ضربه‌ی سر شایع‌ترین آسیب روزمره است.
- پله‌ی بدون نرده و سیم‌های آویزان و میز شیشه‌ای بلند را کم‌خطر کنید و در کودکانی که تشنج افتادگی دارند، کلاه محافظ سر توصیه می‌شود.
- دوچرخه در خیابان و کار روی نردبان و ورزش‌های پربرخورد، نیازمند اجازه‌ی پزشک و تدبیر محیطی‌اند؛ پیاده‌روی و ورزش سبک و تیمی کنترل‌شده نه‌فقط مجاز بلکه مفیدند.
هنگام تشنج چه کنیم و چه نکنیم
در لحظه‌ی تشنج نخست، به ساعت نگاه کنید و زمان را یادداشت کنید و اطراف را از جسم تیز و سخت خالی کنید و چیزی نرم زیر سر بگذارید. هیچ‌چیز در دهان فرد نگذارید؛ نه قاشق، نه انگشت، نه آب، نه قرص. جسمی که در دهان رفته، دندان و فک را می‌شکند و راه تنفس را می‌بندد. فرد را نگه ندارید و لرزشش را مهار نکنید، چون مهار کردن، مدت تشنج را کم نمی‌کند و در عوض کشیدگی عضله و شکستگی و آسیب شانه می‌آورد.
پس از پایان لرزش، فرد را به پهلو بخوابانید تا بزاق یا استفراغ راه تنفس را نگیرد، تا پایان گیجی کنارش بمانید و آرام بگویید کجا است و چه شده است. با ۱۱۵ تماس بگیرید اگر تشنج از ۵ دقیقه گذشته، یا دومی پیش از بازگشت هوشیاری آمده، یا تنفس به حالت عادی برنمی‌گردد، یا فرد باردار یا دیابتی است یا در آب بوده یا آسیب دیده.
کدام تشنج اورژانس است
وضعیت اپیلپتیکوس یعنی تشنجی که از ۵ دقیقه فراتر رفته، یا چند تشنج بدون رسیدن به هوشیاری میان آن‌ها. این اورژانس واقعی است و با تماس فوری ۱۱۵ شروع می‌شود، نه با صبر تا وقت مطب؛ در این بیماری دقیقه‌ها به سود آسیب مغزی کار می‌کنند.
تشنج پس از ضربه‌ی تازه‌ی سر، یا تشنج همراه تب و سفتی گردن و بی‌هوشی ماندگار، همان روز و در بیمارستان بررسی می‌خواهد، چون عفونت بافت مغز و خونریزی باید کنار گذاشته شوند؛ التهاب بافت مغز یا آنسفالیت یکی از همان علت‌هایی است که در این ساعت‌ها جست‌وجو می‌شود و علامت‌هایش در نوشتار آنسفالیت آمده است. نخستین تشنج در بزرگسال، یا هر تشنج همراه تنفس نابرابر و رنگ کبود و گیجی بیش از ۶۰ دقیقه، یعنی تماس بی‌درنگ با ۱۱۵؛ فرد را به پهلو بخوابانید و تنها نگذارید. خوشه‌ی تشنج در کسی که به‌دلیل استفراغ یا بیماری چند روز دارو مصرف نکرده، همان روز اورژانس می‌خواهد و جبران دوزهای عقب‌افتاده را یکجا و خودسرانه انجام ندهید.
در کسی که صرع شناخته‌شده دارد و همین الگو را پیش‌تر دیده، تشنجی که زیر ۵ دقیقه تمام می‌شود و هوشیاری پس از آن بازمی‌گردد، اورژانس نیست. این آرام‌بخشی محدود به همان الگوی تکرارشده است و نخستین تشنج، هر تشنج در بارداری یا دیابت یا پس از ضربه سر، و گذشتن از ۵ دقیقه، یعنی تماس بی‌درنگ با ۱۱۵. تشنج در زن باردار، در فرد دیابتی، در بیماری قلبی، پس از ضربه‌ی سر، یا پس از افزودن داروی تازه، همان روز در بیمارستان دیده می‌خواهد، چون علت و درمان هرکدام فرق می‌کند. شکستگی یا زخم سر یا درد شدید پس از افتادن حین تشنج، و تشنج‌های مکرر در ۲۴ ساعت، بستری و تصویربرداری لازم دارد و در این حالت نه رانندگی کنید و نه تنها بروید. اگر تنفس پس از قطع لرزش برنگشت یا دومین رویداد پیش از رسیدن به هوشیاری آمد، صبر کردن را کنار بگذارید و با ۱۱۵ تماس بگیرید.
پیش‌آگهی، مرگ ناگهانی و زندگی بلند با صرع
مرگ ناگهانی غیرانتظار در صرع (SUDEP) در بزرگسال مبتلای صرع کنترل‌نشده، حدود ۱ در هر ۱۰۰۰ نفر در سال برآورد می‌شود و در صرع مقاوم همراه تشنج شبانه، چند برابر بالاتر است. این رویداد نادر است و گفتن صریحش به بیمار ضرر ندارد؛ آنچه خطر را پایین می‌آورد پایبندی به دارو و کنترل تشنج شبانه و پرهیز از الکل است. خوابیدن به پهلوی به‌جای دمر، و بیدار ماندن یک همراه در اتاق در کسی که تشنج شبانه‌ی پرتکرار دارد، دو اقدام ساده‌ای‌اند که درباره‌ی آن‌ها با پزشک گفت‌وگو می‌شود.
در کودکان، بسیاری از نشانگان با بزرگ‌شدن آرام می‌شوند و پزشک پس از دوره‌ای آزادی از تشنج، قطع مرحله‌ای درمان را برنامه‌ریزی می‌کند؛ این تصمیم هرگز خانگی نیست.
باورهایی که بیمار را به تأخیر می‌اندازند
- «یک بار تشنج یعنی صرع.» این برچسب با نخستین رویداد بسته نمی‌شود و بسیاری از غش‌ها و تشنج‌های محرک‌دار هرگز به آن نمی‌رسند.
- «زبان گم می‌شود و باید چیزی در دهان گذاشت.» زبان نمی‌تواند چنان گم شود که راه را ببندد و هیچ جسمی، حتی قاشق پیچیده در پارچه، در دهان جایز نیست.
- «صرع واگیردار است یا بیماری دیوانگان.» نه از کسی سرایت می‌کند و نه بیماری روانی است و بیشتر مبتلایان با درمان، درس می‌خوانند و کار می‌کنند و فرزند دارند.
- «نوار مغز نرمال یعنی صرع نیست.» نوار معمولی در نیمی از مبتلایان نتیجه‌ی نرمال می‌دهد و تشخیص، پیش از هر آزمون، از روایت شاهد و الگو و زمان رخداد ساخته می‌شود.
- «داروی ضدتشنج اعتیاد می‌آورد و ذهن را خراب می‌کند.» داروهای رایج امروزی وابستگی‌ساز نیستند و آسیب شناختی بیشتر از تشنج‌های درمان‌نشده می‌آید تا از خود دارو.
- «زن مبتلا باردار نمی‌شود یا شیر نمی‌دهد.» با برنامه‌ریزی پیش از بارداری و تنظیم درمان توسط پزشک و اسیدفولیک با نظر همان پزشک، بیشتر این زنان زایمان سالمی دارند.
در ایران چه چیزی مسیر را دشوار می‌کند
نوار مغز و تصویربرداری در مراکز سنجش و بیمارستان‌های آموزشی در دسترس‌اند، اما واحدهای نوار طولانی با ثبت ویدئو و کلینیک‌های تخصصی صرع انگشت‌شمارند و ارجاع برنامه‌ریزی‌شده لازم است. داروهای ضدتشنج در چارچوب بیمه‌های پایه و با یارانه در دسترس‌اند، اما تنوع برندها و قطعی‌های گاه‌وبیگاه، زنجیره‌ی تأمین را برای بیماری که تشنجش کنترل شده شکننده می‌کند. محدودیت رانندگی در مبتلایان به صرع در آیین‌نامه‌ی راهنمایی و رانندگی آمده و پزشک معالج و نه خود بیمار، درباره‌ی زمان بازگشت به رانندگی نظر می‌دهد. این خیریه به خانواده‌هایی که در تأمین پیوسته‌ی دارو یا هزینه‌ی تصویربرداری و نوار طولانی تنگدست‌اند کمک می‌کند تا درمان در میانه‌ی راه قطع نشود و خوشه‌ی تشنج ساخته نشود.
جمع‌بندی اعداد کلیدی صرع
| معیار | عدد | تفسیر |
|---|---|---|
| تعریف عملی صرع | ۲ تشنج بی‌محرک با فاصله‌ی بیش از ۲۴ ساعت | یک رویداد تنها، این برچسب را نمی‌آورد |
| احتمال راجعه با نوار و تصویر نرمال | ۲۵ تا ۴۵ درصد | نوار غیرطبیعی، نزدیک دو برابر |
| تونیکه‌کلونیک معمولی | ۱ تا ۳ دقیقه | گذشتن از ۵ دقیقه، وضعیت اپیلپتیکوس |
| ابسانس درمان‌نشده | روزی تا ۱۰۰ بار | یادگیری کودک را می‌شکند |
| نور چشمک‌زن | حدود ۵ درصد | قاعده‌ی کلی نیست، الگوی خاص می‌خواهد |
| پنجره‌ی پرخطر قطع الکل | ۶ تا ۴۸ ساعت | تشنج محرک‌دار، اورژانس را پر می‌کند |
| مرگ ناگهانی غیرانتظار | ۱ در هر ۱۰۰۰ نفر در سال | در صرع مقاوم شبانه، چند برابر |
| اورژانس | ۱۱۵ | با گذشتن از پنج دقیقه، درنگ نکنید |
پرسش‌های پرتکرار
یک بار تشنج کردم؛ صرعی شده‌ام؟
خیر. یک رویداد بی‌محرک تنها، تنها با احتمال راجعه‌ی بالای ۶۰ درصد در ۱۰ سال آینده برچسب صرع می‌گیرد؛ نوار و تصویربرداری، همان احتمال را می‌سنجند.
نوار مغزم نرمال آمد؛ یعنی تشنج‌ها صرع نیستند؟
چنین نتیجه‌ای صرع را رد نمی‌کند. حدود نیمی از مبتلایان در نخستین نوار نرمال‌اند و در شک، نوار پس از کم‌خوابی یا نوار طولانی با ویدئو درخواست می‌شود.
فرزندم شب‌ها گیج و بی‌خاطره است؛ این هم بخشی از تشنج است؟
این حالت، دوره‌ی بازیابی مغز است و با خاموش شدن آهسته‌ی همان مدار فروکش می‌کند؛ زمانش را یادداشت کنید.
دارو را دو روز فراموش کردم؛ هر دو را یکجا بخورم؟
خودسرانه نه. جبران یا رد یک دوز را از پزشک معالج یا داروساز شناخته‌ی خودتان بپرسید و خوشه‌ی تشنج را جدی بگیرید.
با قرص ضدبارداری مشکلی دارد؟
بله. قرص، حلقه و چسب می‌توانند در حضور این داروها بی‌اثر بمانند و باردار شدن ناخواسته رخ دهد. انتخاب روش، کاری است که پیش از شروع، با پزشک انجام می‌شود.
آیا شنا و دوچرخه سواری برایم ممنوع است؟
شنا در دریا و استخر خلوت ممنوع است، اما در استخر با نجات‌گر و حضور مستقیم یک نفر در آب، با اجازه‌ی پزشک ممکن می‌شود.
این نوشتار برای شناخت صرع، محرک‌ها و مرزهای اورژانس است و جای معاینه‌ی پزشک، نوار مغز و تصمیم درمانی را نمی‌گیرد؛ ساعت و نام داروی ضدتشنج خود را بدون نظر متخصص مغز و اعصاب تغییر ندهید و در هر تشنجی که از ۵ دقیقه بگذرد یا تکرار شود، بی‌درنگ با ۱۱۵ تماس بگیرید.
منابع
- انجمن بین‌المللی مبارزه با صرع، تعریف عملی صرع و وضعیت اپیلپتیکوس
- راهنمای بالینی انجمن مغز و اعصاب آمریکا درباره‌ی نخستین تشنج بی‌محرک
- مؤسسه‌ی ملی سلامت و تعالی بالینی بریتانیا، بخش صرع و درمان دارویی
- سازمان جهانی بهداشت، گزارش بار صرع و شکافت درمانی
- انجمن مغز و اعصاب ایران و انجمن صرع ایران