فهرست مطالب
بیشتر سرطانهای مثانه در مراحل اولیه تشخیص داده میشوند که در آن مرحله به خوبی قابل درمان هستند. با این حال، حتی سرطانهای مثانه مرحله اولیه پس از درمان موفق نیز میتوانند بازگردند. به همین دلیل، افراد مبتلا به سرطان مثانه باید سالها پس از پایان درمان تحت آزمایشهای پیگیری منظم باشند.
علائم سرطان مثانه
نشانهها و علائم سرطان مثانه ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- خون در ادرار (هماچوری) که ممکن است رنگ ادرار را قرمز روشن یا شبیه رنگ نوشابه کولا کند؛ البته گاهی ادرار ظاهر طبیعی دارد و خون فقط در آزمایشگاه شناسایی میشود
- تکرر ادرار
- درد هنگام ادرار کردن
- کمر درد
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگر متوجه تغییر رنگ ادرار خود شدید و نگران وجود خون در آن هستید، برای بررسی با پزشک وقت بگیرید. همچنین اگر هر نشانه دیگری دارید که نگرانتان میکند، به پزشک مراجعه کنید.
علل سرطان مثانه
سرطان مثانه زمانی شروع میشود که سلولهای مثانه دچار تغییراتی (جهش) در DNA خود شوند. DNA هر سلول حاوی دستورالعملهایی است که به آن سلول میگوید چه کاری انجام دهد. این تغییرات به سلول فرمان میدهند که سریعتر تکثیر شود و زمانی زنده بماند که سلولهای سالم باید بمیرند. سلولهای غیرطبیعی تودهای به نام تومور تشکیل میدهند که میتواند به بافت سالم حمله کند. با گذشت زمان، این سلولها ممکن است جدا شده و در سراسر بدن گسترش یابند (متاستاز).
انواع سرطان مثانه
نوع سرطان مثانه بر اساس نوع سلولی که سرطان از آن آغاز شده تعیین میشود. این اطلاعات به پزشک کمک میکند مؤثرترین روش درمانی را انتخاب کند.
- کارسینوم اوروتلیال (کارسینوم سلول ترانزیشنال): در سلولهایی که پوشش داخلی مثانه، میزنایها و مجرای ادرار را میپوشانند رخ میدهد. شایعترین نوع سرطان مثانه در ایالات متحده است.
- کارسینوم سلول سنگفرشی: با تحریک مزمن مثانه در ارتباط است؛ مثلاً از طریق عفونت یا استفاده طولانیمدت از کاتتر ادراری. در آمریکا نادر است اما در برخی مناطق جهان به دلیل عفونت انگلی (شیستوزومیازیس) شایعتر است.
- آدنوکارسینوما: از سلولهای غددی ترشحکننده موکوس در مثانه شروع میشود. بسیار نادر است.
برخی سرطانهای مثانه شامل بیش از یک نوع سلول هستند.
عوامل خطر سرطان مثانه
عواملی که ممکن است خطر ابتلا به سرطان مثانه را افزایش دهند عبارتاند از:
- سیگار کشیدن: مصرف سیگار، سیگار برگ یا پیپ خطر سرطان مثانه را افزایش میدهد. مواد شیمیایی موجود در دود سیگار پس از پردازش در بدن از طریق ادرار دفع میشوند و میتوانند به پوشش داخلی مثانه آسیب برسانند.
- افزایش سن: خطر سرطان مثانه با افزایش سن بیشتر میشود. اگرچه در هر سنی ممکن است رخ دهد، اما بیشتر افراد مبتلا بالای ۵۵ سال هستند.
- جنسیت مرد: مردان بیشتر از زنان به سرطان مثانه مبتلا میشوند.
- قرار گرفتن در معرض مواد شیمیایی: کلیهها مواد شیمیایی مضر را از خون فیلتر میکنند و آنها را به مثانه منتقل میکنند. به همین دلیل برخی مواد شیمیایی مانند آرسنیک و موادی که در تولید رنگ، لاستیک، چرم، منسوجات و رنگهای نقاشی استفاده میشوند، با خطر سرطان مثانه مرتبط هستند.
- درمانهای سرطانی قبلی: داروی شیمیدرمانی سیکلوفسفامید و پرتودرمانی لگن برای سرطان قبلی خطر ابتلا به سرطان مثانه را افزایش میدهند.
- التهاب مزمن مثانه: عفونتهای مکرر ادراری یا استفاده طولانیمدت از کاتتر ادراری ممکن است خطر سرطان سلول سنگفرشی مثانه را افزایش دهند.
- سابقه شخصی یا خانوادگی: اگر قبلاً سرطان مثانه داشتهاید، خطر بازگشت آن بیشتر است. همچنین سابقه خانوادگی سرطان مثانه یا سندرم لینچ (که با سرطان کولون ارثی غیرپولیپوزی مرتبط است) خطر ابتلا را بالا میبرد.
پیشگیری از سرطان مثانه
هیچ راه قطعی برای پیشگیری از سرطان مثانه وجود ندارد، اما اقدامات زیر میتوانند خطر را کاهش دهند:
- سیگار نکشید: اگر سیگاری نیستید، شروع نکنید. اگر سیگار میکشید، با پزشک درباره راههای ترک صحبت کنید. گروههای حمایتی، داروها و سایر روشها میتوانند کمک کنند.
- در برابر مواد شیمیایی احتیاط کنید: اگر با مواد شیمیایی کار میکنید، تمام دستورالعملهای ایمنی را رعایت کنید تا در معرض آنها قرار نگیرید.
- انواع میوه و سبزیجات بخورید: رژیم غذایی غنی از میوهها و سبزیجات رنگارنگ داشته باشید. آنتیاکسیدانهای موجود در این مواد غذایی ممکن است خطر سرطان را کاهش دهند.
تشخیص سرطان مثانه
آزمایشها و روشهایی که برای تشخیص سرطان مثانه استفاده میشوند عبارتاند از:
سیستوسکوپی
در این روش، پزشک یک لوله باریک و کوچک (سیستوسکوپ) را از طریق مجرای ادرار وارد مثانه میکند. این لوله دارای دوربین است و به پزشک امکان میدهد داخل مجرای ادرار و مثانه را بررسی کند تا نشانههای بیماری را شناسایی کند. این روش میتواند در مطب یا بیمارستان انجام شود.
بیوپسی (TURBT)
در جریان سیستوسکوپی، پزشک میتواند با ابزار مخصوصی از طریق لوله، نمونهای از سلولهای مثانه برای آزمایش بردارد. به این روش برداشت ترانساورترال تومور مثانه (TURBT) گفته میشود. TURBT علاوه بر تشخیص، برای درمان سرطان مثانه نیز استفاده میشود.
سیتولوژی ادرار
نمونهای از ادرار زیر میکروسکوپ بررسی میشود تا سلولهای سرطانی احتمالی شناسایی شوند.
آزمایشهای تصویربرداری
روشهایی مانند سیتیاوروگرام یا پیلوگرام رتروگراد به پزشک امکان میدهند ساختارهای دستگاه ادراری را با دقت بررسی کند.
- سیتیاوروگرام: ماده حاجب از طریق رگ تزریق میشود و به کلیهها، میزنایها و مثانه میرسد. تصاویر اشعه ایکس در حین آزمایش نمایی دقیق از دستگاه ادراری ارائه میدهند.
- پیلوگرام رتروگراد: یک کاتتر از مجرای ادرار وارد مثانه میشود و ماده حاجب از طریق آن به میزنایها تزریق میشود تا بخش فوقانی دستگاه ادراری تصویربرداری شود.
تعیین گستردگی سرطان
پس از تأیید سرطان مثانه، ممکن است آزمایشهای تکمیلی برای بررسی گسترش به غدد لنفاوی یا سایر نقاط بدن توصیه شود. این آزمایشها ممکن است شامل سیتیاسکن، امآرآی، پتاسکن، اسکن استخوان و عکس قفسه سینه باشند.
مرحلهبندی و درجهبندی سرطان مثانه
پزشک از اطلاعات بهدستآمده از آزمایشها برای تعیین مرحله سرطان استفاده میکند. مراحل سرطان مثانه با اعداد رومی از ۰ تا IV مشخص میشوند. مراحل پایینتر نشاندهنده سرطانی هستند که فقط در لایههای داخلی مثانه محدود مانده و به دیواره ماهیچهای نرسیده است. مرحله IV یعنی سرطان به غدد لنفاوی یا اندامهای دور دست گسترش یافته است.
درجهبندی سرطان مثانه
علاوه بر مرحلهبندی، سرطان مثانه بر اساس ظاهر سلولها زیر میکروسکوپ نیز درجهبندی میشود:
- سرطان مثانه درجه پایین: سلولها به سلولهای طبیعی شباهت بیشتری دارند (تمایز خوب). این نوع معمولاً کندتر رشد میکند و کمتر احتمال دارد به دیواره ماهیچهای مثانه نفوذ کند.
- سرطان مثانه درجه بالا: سلولها ظاهر غیرطبیعی دارند و شباهت کمی به سلولهای سالم نشان میدهند (تمایز ضعیف). این نوع تمایل بیشتری به رشد تهاجمی و گسترش به دیواره ماهیچهای و سایر بافتها دارد.
درمان سرطان مثانه
گزینههای درمانی سرطان مثانه به نوع، درجه و مرحله سرطان، وضعیت کلی سلامت بیمار و ترجیحات وی بستگی دارد. درمان ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- جراحی برای برداشتن سلولهای سرطانی
- شیمیدرمانی داخل مثانه برای سرطانهایی که به پوشش داخلی محدود ماندهاند اما خطر بازگشت یا پیشرفت دارند
- شیمیدرمانی سیستمیک (سراسری) برای افزایش شانس درمان قطعی قبل از جراحی برداشتن مثانه یا وقتی جراحی ممکن نیست
- پرتودرمانی برای از بین بردن سلولهای سرطانی، بهویژه وقتی جراحی گزینهای نیست
- ایمونوتراپی برای تحریک سیستم ایمنی بدن در مقابله با سلولهای سرطانی
- درمان هدفمند برای سرطان پیشرفتهای که به درمانهای دیگر پاسخ نداده است
جراحی سرطان مثانه
روشهای جراحی سرطان مثانه عبارتاند از:
برداشت ترانساورترال تومور مثانه (TURBT)
در این روش، جراح از طریق سیستوسکوپ یک حلقه سیم برقی وارد مثانه میکند. جریان برق در سیم برای بریدن یا سوزاندن سرطان استفاده میشود. همچنین ممکن است از لیزر پرانرژی نیز استفاده شود. چون این عمل از طریق مجرای ادرار انجام میشود، هیچ برشی در شکم ایجاد نمیشود. پس از TURBT، پزشک ممکن است یک تزریق داخل مثانهای از داروی شیمیدرمانی را توصیه کند تا سلولهای باقیمانده از بین بروند.
سیستکتومی (برداشتن مثانه)
سیستکتومی جزئی شامل برداشتن فقط بخش حاوی تومور است. سیستکتومی رادیکال شامل برداشتن کامل مثانه و غدد لنفاوی اطراف است. در مردان معمولاً پروستات و وزیکولهای منوی هم برداشته میشوند. در زنان ممکن است رحم، تخمدانها و بخشی از واژن نیز برداشته شود. این جراحی میتواند از طریق یک برش بزرگ در شکم یا با چند برش کوچک و با کمک ربات جراحی انجام شود.
روشهای انحراف ادراری پس از سیستکتومی رادیکال
پس از برداشتن کامل مثانه، باید راهی برای خروج ادرار از بدن ایجاد شود:
- نئوبلادر (مثانه جدید): جراح با استفاده از بخشی از روده، یک مخزن کروی شکل داخل بدن میسازد که به مجرای ادرار متصل میشود. اکثر افراد میتوانند به شکل طبیعی ادرار کنند، اما تعداد کمی ممکن است به کاتتر دورهای نیاز داشته باشند.
- ایلئال کاندویت: جراح با بخشی از روده یک لوله میسازد که از میزنایها به بیرون از بدن میرود. ادرار در یک کیسه روی شکم (کیسه اوروستومی) جمع میشود.
- مخزن ادراری قارهای: جراح با بخشی از روده یک مخزن کوچک داخل بدن میسازد. بیمار چند بار در روز با کاتتر از طریق یک دهانه روی شکم، ادرار را تخلیه میکند.
شیمیدرمانی
شیمیدرمانی سرطان مثانه معمولاً با ترکیب دو یا چند دارو انجام میشود. این داروها میتوانند به دو شکل تجویز شوند:
- وریدی (سیستمیک): اغلب قبل از جراحی برداشتن مثانه برای افزایش شانس درمان یا بعد از جراحی برای از بین بردن سلولهای باقیمانده استفاده میشود. گاهی با پرتودرمانی ترکیب میشود.
- داخل مثانه (اینتراوزیکال): کاتتری از مجرای ادرار وارد مثانه میشود و دارو مستقیماً در مثانه قرار میگیرد. پس از مدتی، دارو تخلیه میشود. این روش برای درمان سرطانهای سطحی که فقط پوشش داخلی مثانه را درگیر کردهاند مناسب است.
پرتودرمانی
پرتودرمانی از پرتوهای پرانرژی مانند اشعه ایکس و پروتون برای از بین بردن سلولهای سرطانی استفاده میکند. معمولاً دستگاهی که در اطراف بدن میچرخد، پرتوها را به نقاط دقیقی هدایت میکند. پرتودرمانی گاهی با شیمیدرمانی ترکیب میشود؛ بهویژه وقتی جراحی گزینه مناسبی نیست.
ایمونوتراپی
ایمونوتراپی به دو شکل تجویز میشود:
- داخل مثانه: از باسیل کالمت-گرن (BCG) که اصلاً به عنوان واکسن سل توسعه داده شده استفاده میشود. BCG یک واکنش ایمنی ایجاد میکند که سلولهای مقابلهکننده با میکروب را به مثانه میفرستد. این روش پس از TURBT برای سرطانهای کوچک که به لایههای عمیق ماهیچه نرسیدهاند توصیه میشود.
- وریدی: برای سرطان مثانه پیشرفته یا بازگشتکرده استفاده میشود. داروهای ایمونوتراپی متعددی وجود دارند که به سیستم ایمنی کمک میکنند سلولهای سرطانی را شناسایی و نابود کند.
درمان هدفمند
داروهای درمان هدفمند بر نقاط ضعف خاص سلولهای سرطانی متمرکز میشوند و با هدف قرار دادن این نقاط ضعف باعث مرگ سلولهای سرطانی میشوند. سلولهای سرطانی ممکن است آزمایش شوند تا مشخص شود آیا درمان هدفمند برای آنها مؤثر است. این روش ممکن است برای سرطان مثانه پیشرفتهای که به درمانهای دیگر پاسخ نداده است گزینهای باشد.
حفظ مثانه (درمان سهگانه)
در برخی موارد، بیماران مبتلا به سرطان مثانه مهاجم به ماهیچه که نمیخواهند مثانه را بردارند، میتوانند ترکیبی از درمانها را امتحان کنند. این رویکرد که «درمان سهگانه» نامیده میشود، شامل TURBT، شیمیدرمانی و پرتودرمانی است.
ابتدا با TURBT تا حد امکان سرطان برداشته میشود و سپس شیمیدرمانی همزمان با پرتودرمانی انجام میشود. اگر پس از این درمان سرطان کاملاً از بین نرفته باشد یا عود کند، پزشک ممکن است سیستکتومی رادیکال را توصیه کند.
پیگیری پس از درمان
سرطان مثانه حتی پس از درمان موفق ممکن است بازگردد. به همین دلیل، بیماران مبتلا به سرطان مثانه باید سالها پس از پایان درمان تحت آزمایشهای پیگیری منظم باشند.
به طور کلی، پزشکان معمولاً توصیه میکنند هر سه تا شش ماه یک بار در طول چند سال اول پس از درمان، سیستوسکوپی انجام شود. پس از چند سال بدون عود، ممکن است فاصله آزمایشها به یک بار در سال کاهش یابد. بیماران مبتلا به سرطانهای تهاجمیتر به آزمایشهای مکررتری نیاز دارند.
