سرطان معده چیست؟
درمان سرطان معده زمانی بیشترین شانس موفقیت را دارد که سرطان فقط محدود به معده باشد. پیشآگهی بیمارانی که سرطان معده کوچک دارند بسیار خوب است و بسیاری از آنها انتظار بهبود کامل دارند. اما بیشتر سرطانهای معده در مراحل پیشرفته تشخیص داده میشوند و در این صورت احتمال درمان قطعی کمتر است. سرطان معدهای که از دیواره معده عبور کرده یا به سایر بخشهای بدن گسترش یافته باشد، درمان آن به مراتب دشوارتر خواهد بود.
علائم سرطان معده
نشانهها و علائم سرطان معده ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- مشکل در بلعیدن
- درد شکم
- احساس نفخ پس از غذا خوردن
- احساس سیری پس از خوردن مقدار کمی غذا
- بیاشتهایی در زمانی که انتظار گرسنگی دارید
- سوزش سر دل (ترشکردن)
- سوءهاضمه
- حالت تهوع
- استفراغ
- کاهش وزن بدون دلیل مشخص
- احساس خستگی شدید
- مدفوع سیاهرنگ (قیری)
سرطان معده همیشه در مراحل اولیه علائمی ایجاد نمیکند. در صورت بروز علائم، ممکن است شامل سوءهاضمه و درد در بالای شکم باشد. علائم ممکن است تا زمانی که سرطان پیشرفته شود ظاهر نشوند. مراحل پیشرفتهتر ممکن است علائمی مثل خستگی شدید، کاهش وزن بدون تلاش، استفراغ خونی و مدفوع سیاه ایجاد کنند.
سرطان معدهای که به سایر بخشهای بدن گسترش یافته باشد، سرطان معده متاستاتیک نامیده میشود و علائمی متناسب با محل انتشار ایجاد میکند. برای مثال، اگر سرطان به غدد لنفاوی گسترش یابد، ممکن است تودههایی ایجاد شود که از زیر پوست قابل لمس هستند. اگر سرطان به کبد گسترش یابد، ممکن است زردی پوست و سفیدی چشمها رخ دهد. اگر سرطان در داخل شکم پخش شود، ممکن است مایع در شکم جمع شود و شکم متورم به نظر برسد.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگر نشانههایی دارید که نگرانتان میکند، با پزشک خود وقت ملاقات بگذارید. بسیاری از بیماریها میتوانند علائمی شبیه به سرطان معده ایجاد کنند. ممکن است پزشک ابتدا سایر علل احتمالی را بررسی کند و سپس آزمایشهای مربوط به سرطان معده را درخواست نماید.
علل سرطان معده
علت دقیق سرطان معده مشخص نیست. متخصصان بر این باورند که بیشتر سرطانهای معده زمانی آغاز میشوند که عاملی به پوشش داخلی معده آسیب برساند. نمونههایی از این عوامل شامل عفونت معده، ریفلاکس اسید طولانیمدت و مصرف زیاد غذاهای شور است. البته همه افرادی که این عوامل خطر را دارند به سرطان معده مبتلا نمیشوند و تحقیقات بیشتری برای شناسایی دقیق علل لازم است.
سرطان معده زمانی شروع میشود که عاملی به سلولهای لایه داخلی معده آسیب برساند و تغییراتی در دیانای (DNA) آنها ایجاد کند. دیانای هر سلول حاوی دستورالعملهایی است که به سلول میگوید چه کاری انجام دهد. این تغییرات به سلولها دستور میدهد که به سرعت تکثیر شوند. سلولها میتوانند به زنده ماندن ادامه دهند؛ در حالیکه سلولهای سالم به عنوان بخشی از چرخه طبیعی عمرشان میمیرند. این امر باعث تجمع تعداد زیادی سلول اضافی در معده میشود. این سلولها میتوانند تودهای به نام تومور تشکیل دهند.
سلولهای سرطانی معده میتوانند به بافت سالم بدن حمله کرده و آن را تخریب کنند. ممکن است رشد آنها به عمق دیواره معده نفوذ کند. با گذشت زمان، سلولهای سرطانی میتوانند جدا شده و به سایر بخشهای بدن گسترش یابند. وقتی سلولهای سرطانی به بخش دیگری از بدن سرایت میکنند، به آن متاستاز میگویند.
انواع سرطان معده
نوع سرطان معده بر اساس نوع سلولی تعیین میشود که سرطان از آن آغاز شده است. انواع سرطان معده عبارتاند از:
آدنوکارسینوما
آدنوکارسینوما از سلولهای تولیدکننده مخاط آغاز میشود. این شایعترین نوع سرطان معده است. تقریباً تمام سرطانهایی که از معده شروع میشوند از نوع آدنوکارسینوما هستند.
تومورهای استرومایی دستگاه گوارش (GIST)
تومورهای GIST از سلولهای عصبی ویژهای شروع میشوند که در دیواره معده و سایر اندامهای گوارشی یافت میشوند. GIST نوعی سارکوم بافت نرم است.
تومورهای کارسینوئید
تومورهای کارسینوئید سرطانهایی هستند که از سلولهای نوروآندوکرین (عصبیـغدد درونریز) شروع میشوند. سلولهای نوروآندوکرین در نقاط مختلف بدن وجود دارند و هم عملکردهای عصبی و هم عملکردهای هورمونی انجام میدهند. تومورهای کارسینوئید نوعی تومور نوروآندوکرین هستند.
لنفوم
لنفوم سرطانی است که از سلولهای سیستم ایمنی بدن شروع میشود. گاهی اوقات لنفوم میتواند از معده شروع شود، مثلاً زمانی که بدن برای مقابله با عفونت، سلولهای ایمنی را به معده میفرستد. بیشتر لنفومهایی که از معده آغاز میشوند از نوع لنفوم غیرهوچکین هستند.
عوامل خطر سرطان معده
عواملی که خطر ابتلا به سرطان معده را افزایش میدهند عبارتاند از:
- مشکلات مداوم برگشت اسید معده به مری (بیماری ریفلاکس معده به مری یا GERD)
- رژیم غذایی سرشار از غذاهای شور و دودی
- رژیم غذایی کممیوه و کمسبزیجات
- عفونت معده ناشی از باکتری هلیکوباکتر پیلوری
- التهاب و تحریک پوشش داخلی معده (گاستریت)
- سیگار کشیدن
- رشد پولیپها (تودههای غیرسرطانی) در معده
- سابقه خانوادگی سرطان معده
- سابقه خانوادگی سندرمهای ژنتیکی افزایشدهنده خطر سرطان معده و سرطانهای دیگر، مانند سرطان معده ارثی منتشر، سندرم لینچ، سندرم پولیپوز جوانان، سندرم پوتزـیگرز و پولیپوز آدنوماتوز خانوادگی
پیشگیری از سرطان معده
برای کاهش خطر ابتلا به سرطان معده میتوانید اقدامات زیر را انجام دهید:
- مصرف فراوان میوه و سبزیجات: سعی کنید هر روز میوه و سبزیجات در رژیم غذایی خود بگنجانید. انواع مختلف میوهها و سبزیجات رنگارنگ را انتخاب کنید.
- کاهش مصرف غذاهای شور و دودی: با محدود کردن این غذاها از معده خود محافظت کنید.
- ترک سیگار: اگر سیگار میکشید، ترک کنید. اگر سیگاری نیستید، شروع نکنید. سیگار خطر ابتلا به سرطان معده و بسیاری از سرطانهای دیگر را افزایش میدهد. ترک سیگار ممکن است بسیار دشوار باشد، بنابراین از پزشکتان کمک بخواهید.
- اطلاعرسانی سابقه خانوادگی: اگر سرطان معده در خانواده شما سابقه دارد، به پزشکتان اطلاع دهید. افرادی که سابقه خانوادگی قوی سرطان معده دارند ممکن است نیاز به غربالگری سرطان معده داشته باشند. آزمایشهای غربالگری میتوانند سرطان معده را قبل از بروز علائم شناسایی کنند.
مرحلهبندی و تشخیص سرطان معده
اگر مشکوک به سرطان معده باشید، ممکن است آزمایشهای دیگری برای بررسی گسترش سرطان انجام شود. این اطلاعات برای تعیین مرحله (استیج) سرطان استفاده میشوند. مرحله سرطان به پزشک شما نشان میدهد که سرطان تا چه حد پیشرفت کرده و پیشآگهی بیماری چگونه است. آزمایشها و روشهای مورد استفاده برای تعیین مرحله سرطان معده شامل موارد زیر هستند:
آزمایش خون
آزمایش خون به تنهایی نمیتواند سرطان معده را تشخیص دهد، اما میتواند سرنخهایی درباره سلامت شما ارائه دهد. به عنوان مثال، آزمایشهایی که عملکرد کبد را اندازهگیری میکنند ممکن است مشکلاتی ناشی از گسترش سرطان معده به کبد را نشان دهند.
نوع دیگری از آزمایش خون به دنبال قطعات سلولهای سرطانی در خون میگردد که «آزمایش دیانای تومور در گردش» نامیده میشود. این آزمایش فقط در شرایط خاصی برای بیماران مبتلا به سرطان معده استفاده میشود؛ برای مثال زمانی که بیمار سرطان پیشرفته دارد و نمیتواند بیوپسی انجام دهد. جمعآوری قطعات سلولی از خون میتواند اطلاعاتی برای کمک به برنامهریزی درمان فراهم کند.
سونوگرافی معده (اندوسکوپی اولتراسوند)
سونوگرافی یک آزمایش تصویربرداری است که از امواج صوتی برای تهیه تصاویر استفاده میکند. برای سرطان معده، این تصاویر میتوانند نشان دهند که سرطان تا چه عمقی در دیواره معده رشد کرده است. برای تهیه تصاویر، یک لوله باریک با دوربین در نوک آن از طریق گلو وارد معده میشود و از ابزار اولتراسوند مخصوصی برای تصویربرداری از معده استفاده میشود.
همچنین ممکن است از سونوگرافی برای بررسی غدد لنفاوی نزدیک معده استفاده شود. تصاویر میتوانند به هدایت سوزن برای نمونهبرداری از بافت غدد لنفاوی کمک کنند. بافت نمونهبرداریشده در آزمایشگاه از نظر وجود سلولهای سرطانی بررسی میشود.
آزمایشهای تصویربرداری
آزمایشهای تصویربرداری تصاویری تهیه میکنند که به تیم درمانی کمک میکند نشانههای گسترش سرطان معده را بررسی کند. این تصاویر ممکن است سلولهای سرطانی در غدد لنفاوی مجاور یا سایر بخشهای بدن را نشان دهند. آزمایشها ممکن است شامل سیتیاسکن (CT Scan) و پتاسکن (PET Scan) باشند.
جراحی تشخیصی
گاهی اوقات آزمایشهای تصویربرداری تصویر واضحی از سرطان ارائه نمیدهند و نیاز به جراحی برای مشاهده داخل بدن است. جراحی میتواند به جستجوی سرطان گسترشیافته (متاستاتیک) کمک کند و مطمئن شود که بافتهای سرطانی کوچکی روی کبد یا در داخل شکم وجود ندارد.
مراحل سرطان معده
تیم درمانی با استفاده از اطلاعات بهدستآمده از این آزمایشها، مرحلهای از ۰ تا ۴ به سرطان اختصاص میدهد:
- مرحله ۰: سرطان کوچک است و فقط در سطح داخلی معده قرار دارد.
- مرحله ۱: سرطان به لایههای داخلی معده رشد کرده است.
- مرحله ۲ و ۳: سرطان به عمق بیشتری از دیواره معده نفوذ کرده و ممکن است به غدد لنفاوی مجاور گسترش یافته باشد.
- مرحله ۴: سرطان ممکن است از معده عبور کرده و به اندامهای مجاور رسیده باشد، یا به سایر بخشهای بدن گسترش یافته باشد. وقتی سرطان معده متاستاز میدهد، اغلب به غدد لنفاوی یا کبد میرود. همچنین ممکن است به پریتوئن (پوشش اطراف اندامهای داخل شکم) گسترش یابد.
تیم درمانی ممکن است پس از اولین درمان، مرحله جدیدی به سرطان اختصاص دهد. سیستمهای مرحلهبندی مجزایی برای سرطان معده وجود دارند که پس از جراحی یا شیمیدرمانی قابل استفاده هستند.
تشخیص زودهنگام سرطان معده قبل از بروز علائم
گاهی اوقات آزمایشهایی برای جستجوی سرطان معده در افرادی که هیچ علامتی ندارند استفاده میشود. این کار «غربالگری سرطان معده» نام دارد. هدف غربالگری شناسایی سرطان معده در مراحل اولیه و زمانی است که احتمال درمان قطعی بیشتر است.
در ایالات متحده، آزمایشهای غربالگری سرطان معده فقط برای افرادی است که خطر بالایی دارند. خطر شما ممکن است بالا باشد اگر سرطان معده در خانوادهتان سابقه دارد یا سندرم ژنتیکی دارید که میتواند باعث سرطان معده شود، مانند سرطان معده ارثی منتشر، سندرم لینچ، سندرم پولیپوز جوانان، سندرم پوتزـیگرز و پولیپوز آدنوماتوز خانوادگی.
در مناطقی از جهان که سرطان معده شایعتر است، آزمایشهای تشخیصی به طور گستردهتری استفاده میشوند.
آندوسکوپی فوقانی رایجترین آزمایش مورد استفاده برای تشخیص سرطان معده است. برخی کشورها از اشعه ایکس نیز استفاده میکنند. غربالگری سرطان معده یک حوزه فعال در تحقیقات سرطان است و دانشمندان در حال بررسی آزمایشهای خون و روشهای دیگر برای تشخیص سرطان معده قبل از بروز علائم هستند.
روشهای درمان سرطان معده
گزینههای درمانی سرطان معده به محل سرطان در معده و مرحله آن بستگی دارد. پزشک همچنین سلامت عمومی و ترجیحات بیمار را در تدوین برنامه درمان در نظر میگیرد. درمانهای سرطان معده شامل جراحی، شیمیدرمانی، پرتودرمانی، درمان هدفمند، ایمونوتراپی و مراقبتهای تسکینی است.
جراحی
هدف جراحی در سرطان معده (سرطان گاستریک) برداشتن کامل تمام بافت سرطانی است. برای سرطانهای کوچک معده، جراحی ممکن است اولین درمان باشد. اگر سرطان به عمق دیواره معده نفوذ کرده یا به غدد لنفاوی گسترش یافته باشد، ممکن است ابتدا از درمانهای دیگر استفاده شود.
عملهای جراحی مورد استفاده در درمان سرطان معده عبارتاند از:
- برداشتن سرطانهای کوچک از پوشش داخلی معده: سرطانهای بسیار کوچک را میتوان از لایه داخلی معده برداشت. برای این کار لولهای از طریق گلو وارد معده میشود و ابزارهای برش مخصوصی از طریق لوله عبور داده میشوند. این روش «برداشت مخاطی آندوسکوپیک» نامیده میشود و ممکن است برای درمان سرطان مرحله ۱ که روی لایه داخلی معده رشد کرده، گزینه مناسبی باشد.
- برداشتن بخشی از معده (گاسترکتومی سابتوتال): جراح بخش آسیبدیده معده و مقداری بافت سالم اطراف آن را برمیدارد. این روش ممکن است گزینه مناسبی باشد اگر سرطان در بخشی از معده نزدیک به روده کوچک قرار داشته باشد.
- برداشتن کامل معده (گاسترکتومی توتال): تمام معده و بخشی از بافتهای اطراف برداشته میشود. جراح مری را مستقیماً به روده کوچک متصل میکند تا غذا بتواند در دستگاه گوارش حرکت کند. این روش برای سرطانهایی که در بخشی از معده نزدیک به مری قرار دارند استفاده میشود.
- برداشتن غدد لنفاوی: جراح ممکن است غدد لنفاوی داخل شکم را برای بررسی وجود سرطان بردارد.
- جراحی برای تسکین علائم: عمل جراحی برای برداشتن بخشی از معده ممکن است علائم یک سرطان در حال رشد را تسکین دهد. این گزینه زمانی استفاده میشود که سرطان پیشرفته باشد و سایر درمانها مؤثر نبوده باشند.
سرطانهای کوچک مرحله ۱ معده اغلب میتوانند از لایه داخلی معده برداشته شوند. اما اگر سرطان به لایه ماهیچهای دیواره معده رسیده باشد، ممکن است این روش امکانپذیر نباشد. برخی سرطانهای مرحله ۱ ممکن است به جراحی برای برداشتن تمام یا بخشی از معده نیاز داشته باشند.
برای سرطانهای مرحله ۲ و ۳ معده، ممکن است جراحی اولین درمان نباشد. شیمیدرمانی و پرتودرمانی ممکن است ابتدا برای کوچک کردن سرطان استفاده شوند تا برداشتن کامل آن آسانتر شود. جراحی معمولاً شامل برداشتن بخشی یا تمام معده و همچنین برخی غدد لنفاوی است.
اگر سرطان مرحله ۴ از معده عبور کرده و به اندامهای مجاور رسیده باشد، ممکن است جراحی همچنان گزینهای باشد. برای برداشتن کامل سرطان، ممکن است بخشهایی از اندامهای مجاور نیز برداشته شوند. اگر سرطان مرحله ۴ به طور کامل قابل برداشت نباشد، جراحی ممکن است به کنترل علائم کمک کند.
شیمیدرمانی
شیمیدرمانی نوعی درمان دارویی است که از مواد شیمیایی برای کشتن سلولهای سرطانی استفاده میکند. انواع شیمیدرمانی شامل:
- شیمیدرمانی سیستمیک: رایجترین نوع شیمیدرمانی شامل داروهایی است که در سراسر بدن حرکت کرده و سلولهای سرطانی را از بین میبرند. این داروها از طریق رگ تزریق میشوند یا به صورت قرص مصرف میشوند.
- شیمیدرمانی داخل صفاقی گرم (HIPEC): این نوع شیمیدرمانی بلافاصله پس از جراحی انجام میشود. پس از برداشتن سرطان معده توسط جراح، داروهای شیمیدرمانی مستقیماً در شکم ریخته میشوند. این داروها گرم شدهاند تا مؤثرتر باشند. شیمیدرمانی برای مدت مشخصی در محل باقی میماند و سپس تخلیه میشود.
برای سرطان مرحله ۱ ممکن است شیمیدرمانی لازم نباشد، بهویژه اگر جراحی تمام سرطان را برداشته باشد و خطر بازگشت آن پایین باشد.
شیمیدرمانی اغلب قبل از جراحی برای سرطانهای مرحله ۲ و ۳ استفاده میشود. شیمیدرمانی سیستمیک میتواند سرطان را کوچکتر کند تا برداشتن آن آسانتر شود. به شیمیدرمانی قبل از جراحی، «شیمیدرمانی نئوادجوانت» میگویند.
شیمیدرمانی سیستمیک ممکن است پس از جراحی نیز استفاده شود اگر احتمال باقی ماندن سلولهای سرطانی وجود داشته باشد؛ بهویژه اگر سرطان به عمق دیواره معده نفوذ کرده یا به غدد لنفاوی گسترش یافته باشد. به شیمیدرمانی پس از جراحی، «شیمیدرمانی ادجوانت» میگویند.
شیمیدرمانی میتواند به تنهایی یا همراه با پرتودرمانی استفاده شود.
اگر جراحی امکانپذیر نباشد، ممکن است شیمیدرمانی سیستمیک توصیه شود. این حالت ممکن است زمانی رخ دهد که سرطان بیش از حد پیشرفته باشد یا بیمار سلامت کافی برای جراحی نداشته باشد. شیمیدرمانی میتواند به کنترل علائم سرطان کمک کند.
HIPEC یک درمان تجربی است که ممکن است گزینهای برای سرطان مرحله ۴ باشد. این روش زمانی استفاده میشود که سرطان به دلیل گسترش به اندامهای مجاور به طور کامل قابل برداشت نباشد. جراح تا حد امکان سرطان را برمیدارد و سپس HIPEC به از بین بردن سلولهای سرطانی باقیمانده کمک میکند.
پرتودرمانی
پرتودرمانی از پرتوهای انرژی بالا برای کشتن سلولهای سرطانی استفاده میکند. این پرتوها میتوانند از اشعه ایکس، پروتونها یا منابع دیگر باشند. در طول پرتودرمانی، بیمار روی تخت دراز میکشد و دستگاهی پرتو را به نقاط دقیقی از بدن هدایت میکند.
پرتودرمانی اغلب همزمان با شیمیدرمانی انجام میشود. پزشکان گاهی از این ترکیب با عنوان «شیمیـپرتودرمانی» یاد میکنند.
برای سرطان مرحله ۱ ممکن است پرتودرمانی لازم نباشد، بهویژه اگر جراحی تمام سرطان را برداشته و خطر بازگشت پایین باشد.
پرتودرمانی گاهی قبل از جراحی برای سرطانهای مرحله ۲ و ۳ استفاده میشود تا سرطان را کوچکتر کند. به پرتودرمانی قبل از جراحی، «پرتودرمانی نئوادجوانت» میگویند.
اگر سرطان به طور کامل قابل برداشت نباشد، ممکن است پرتودرمانی بعد از جراحی (پرتودرمانی ادجوانت) استفاده شود.
پرتودرمانی همچنین میتواند به تسکین علائم سرطان معده کمک کند، بهویژه اگر سرطان پیشرفته باشد یا جراحی امکانپذیر نباشد.
درمان هدفمند
درمانهای هدفمند از داروهایی استفاده میکنند که مواد شیمیایی خاص موجود در سلولهای سرطانی را هدف قرار میدهند. با مسدود کردن این مواد شیمیایی، درمانهای هدفمند میتوانند سلولهای سرطانی را از بین ببرند.
سلولهای سرطانی شما آزمایش میشوند تا مشخص شود آیا درمان هدفمند برای شما مؤثر خواهد بود یا خیر.
برای سرطان معده، درمان هدفمند اغلب همراه با شیمیدرمانی سیستمیک استفاده میشود و معمولاً برای سرطان معده پیشرفته (از جمله مرحله ۴ یا سرطانی که پس از درمان بازگشته) کاربرد دارد.
ایمونوتراپی
ایمونوتراپی درمانی است که با دارو به سیستم ایمنی بدن کمک میکند تا سلولهای سرطانی را بکشد. سیستم ایمنی بدن با حمله به میکروبها و سایر سلولهایی که نباید در بدن باشند، از بدن محافظت میکند. سلولهای سرطانی با پنهان شدن از سیستم ایمنی زنده میمانند. ایمونوتراپی به سلولهای سیستم ایمنی کمک میکند تا سلولهای سرطانی را پیدا کرده و نابود کنند.
ایمونوتراپی گاهی برای درمان سرطان پیشرفته استفاده میشود؛ از جمله سرطان معده مرحله ۴ یا سرطانی که پس از درمان بازگشته باشد.
مراقبتهای تسکینی (مراقبت حمایتی)
مراقبت تسکینی نوع ویژهای از مراقبت بهداشتی است که به شما کمک میکند هنگام ابتلا به بیماری جدی، احساس بهتری داشته باشید. اگر سرطان دارید، مراقبت تسکینی میتواند به تسکین درد و سایر علائم کمک کند. این مراقبت توسط تیمی از ارائهدهندگان خدمات بهداشتی شامل پزشکان، پرستاران و سایر متخصصان آموزشدیده انجام میشود. هدف آنها بهبود کیفیت زندگی بیمار و خانواده اوست.
متخصصان مراقبت تسکینی با بیمار، خانواده و تیم درمانی همکاری میکنند تا احساس بهتری ایجاد شود. آنها لایهای اضافی از حمایت را همزمان با درمانهای اصلی سرطان (مانند جراحی، شیمیدرمانی یا پرتودرمانی) فراهم میکنند.
وقتی مراقبت تسکینی همراه با سایر درمانهای مناسب استفاده میشود، بیماران مبتلا به سرطان ممکن است احساس بهتری داشته باشند و عمر طولانیتری کنند.
