کیست بارثولین تورم یک‌طرفه و معمولاً نرم در پایین دهانهٔ واژن است، آنجا که دو غدهٔ بارثولین در موضع ساعت ۴ و ۸ قرار دارند. این غده‌ها موکوس لغزنده ترشح می‌کنند و مجرای باریکی دارند؛ اگر دهانۀ مجرا بسته شود، ترشح جمع می‌شود و کیست می‌سازد. کیست بارثولین وقتی به آبسه تبدیل می‌شود که همان فضای بسته عفونی شود: درد شدید، گرمی، و دشواری در راه‌رفتن، نشستن، و نزدیکی. بیشتر این کیست‌ها هیچ بیماری مقاربتی نیستند و بخش بسیار بزرگی از توده‌ها خوش‌خیم‌اند.
کیست بارثولین چیست؟
دو غدهٔ بارثولین در دو طرف پایین دهانهٔ واژن، با مجراهایی به قطر یک میلی‌متر به سطح پوست می‌رسند. وقتی دهانۀ مجرا با التهاب، ضخیم شدن ترشح، یا آسیب کوچک بسته می‌شود، مایع پشت آن می‌ماند و کیست می‌سازد؛ اندازه از چند میلی‌متر تا ۳ تا ۵ سانتی‌متر متغیر است و در بیشتر موارد فقط یک طرف درگیر می‌شود. کیست کوچک ممکن است کاملاً بدون علامت باشد و تصادفی کشف شود. اگر باکتری وارد همان فضای بسته شود، آبسه شکل می‌گیرد و چون چرک در حفره محبوس است، آنتی‌بیوتیک به‌تنهایی آن را درمان نمی‌کند. این عارضه بیشتر در سنین باروری رخ می‌دهد و بیشترین بار، در بازۀ ۲۰ تا ۴۰ سالگی است؛ پس از یائسگی، دیدن توده‌ای تازه در همین ناحیه، اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. آبسه، شایع‌تر از کیست سادهٔ بدون علامت دیده می‌شود، چون کیست بی‌درد اغلب گزارش نمی‌شود.
علائم
- تورم یک‌طرفه و بدون درد، یا با ناراحتی خفیف در پایین دهانهٔ واژن.
- احساس پُری یا سنگینی هنگام راه رفتن و نشستن.
- درد هنگام نزدیکی، به‌ویژه در نیمۀ پایینی دخول.
- در آبسه: درد شدید، گرمی، قرمزی، و حساسیت به لمس، گاه با تب بالای ۳۸ درجه.
- دشواری در نشستن روی توالت یا خوابیدن به یک طرف.
- ترشح چرکی یا بوی بد، اگر آبسه خودش باز شده باشد.
چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم
تب با تورم سریع و بسیار دردناک، یا قرمزی پیشروندهٔ پوست اطراف، نیازمند مراجعهٔ همان روز است. دیابت، نقص ایمنی، یا مصرف کورتون، آستانهٔ مراجعه را پایین می‌آورد و نباید صبر کرد. بارداری همراه تودهٔ دردناک، همان روز ارزیابی می‌خواهد. تودهٔ سفت و ثابت، یا زخم خونریزی‌دهنده، به‌ویژه بالای ۴۰ سال، نیازمند بیوپسی است. درد شدید به‌طوری که نشستن یا راه رفتن ممکن نباشد، یعنی آبسه و نیازمند تخلیه. یک قاعده را روشن بگوییم: هر تودۀ جدید در ناحیهٔ فرج در بالای ۴۰ سال یا پس از یائسگی، باید معاینه شود، حتی اگر درد ندارد؛ علت شایع همان کیست است، اما احتمال بسیار کم تومور نادر غدهٔ بارثولین باید رد شود و همین موضوع، دلیل اصلی تأخیرهای خطرناک است.
علل و عوامل خطر
علت اصلی، بسته شدن فیزیکی مجرا است و در بیشتر موارد هیچ عامل جنسی دخیل نیست. تقریباً ۲ مورد در هر ۱۰۰ زن، در طول زندگی رخ می‌دهد و بیشتر موارد، مستقل از هر بیماری مقاربتی اتفاق می‌افتند. عوامل همراه اینها هستند:
- التهاب و تحریک مزمن ناحیه، از صابون معطر و دستمال مرطوب تا شامپو بدن.
- سایش یا ضربه، مثلاً پس از ترومای ورزشی، زایمان، یا اصلاح مو با تیغ.
- آناتومی فردی مجرا و غلظت ترشح.
- سوزاک، کلامیدیا، و باکتری‌های معمول پوست؛ دو مورد اول در بخشی از آبسه‌ها نقش دارند، ولی باکتری پوست شایع‌تر است.
- سن بالای ۴۰ سال، که لزوماً علت نیست اما قاعدهٔ بیوپسی را فعال می‌کند.
تشخیص
تشخیص با معاینهٔ بالینی است: محل، اندازه، نرمی یا سفتی، و علائم التهاب. کشت ترشحات، در آبسه، عود مکرر، یا پرخطر بودن عفونت مقاربتی انجام می‌شود و در آن وضعیت‌ها، آزمایش سوزاک، کلامیدیا، و میکروب مقاوم به متی‌سیلین مطرح می‌گردد. در هر تودهٔ وولوا در بالای ۴۰ سال یا پس از یائسگی، ارزیابی جدی و در موارد مشکوک بیوپسی لازم است. تودۀ سفت، ثابت، نامنظم، زخمی، یا خونریزی‌کننده، کیست ساده نیست. سونوگرافی ناحیهٔ فرج در توده‌های شکی یا در چاقی شدید کمک می‌کند، اما جای معاینه را نمی‌گیرد و تشخیص، بالینی است. اگر سابقۀ تبخال تناسلی دارید، پزشک همۀ ضایعه‌ها را با هم می‌بیند، چون هرپس زخم باز می‌سازد نه توده. در خانم جوان با تورم بارها تکرارشونده و چند ضایعۀ همزمان، هیدرادنیت سوپوراتیوا در نظر گرفته می‌شود و مسیر درمانش با یک کیست معمولی فرق دارد.
تشخیص افتراقی
هر تورمی در این ناحیه، بارثولین نیست. فهرست زیر، همان چیزی است که پزشک در ذهن دارد و خواندن آن به شما کمک می‌کند علامت دقیق‌تری گزارش کنید. نکتهٔ آماری این است که آبسه، شایع‌تر از کیست سادهٔ بدون علامت به مطب می‌رسد، چون کیست بی‌درد اغلب نادیده می‌ماند. تومور غدهٔ بارثولین نادر است و بخش بسیار کوچکی از توده‌های وولوا را تشکیل می‌دهد، ولی در بالای ۴۰ سال باید رد شود.
| نوع توده | آنچه دیده می‌شود | اقدام |
|---|---|---|
| کیست بارثولین | تودۀ نرم، یک‌طرفه، بی‌درد یا با فشار خفیف | مشاهده یا حوضچۀ آب گرم، تخلیه در صورت آزار |
| آبسهٔ بارثولین | درد شدید، گرمی، قرمزی، دشواری در نشستن | تخلیۀ فوری و کاتتر |
| فولیکولیت و موی زیرپوستی | سطحی، با سر مو، کوچک | کمپرس گرم، پرهیز از دستکاری |
| هیدرادنیت سوپوراتیوا | ضایعات عودکنندۀ زیربغل و کشالۀ ران، با فیستول | درمان تخصصی متفاوت |
| تومور غدهٔ بارثولین | سفت، ثابت، در بالای ۴۰ سال | بیوپسی |
در تشخیص افتراقی، کیست اپیدرمال، لیپوما، کیست غدد اسکین، واریس بارداری، و فیستول مرتبط با بیماری کرون هم بررسی می‌شوند؛ زخم باز و چندتایی با سوزش هم هرپس است، نه توده. اگر پوست فرج خارش‌دار و ضخیم است، تشخیص‌های پوستی مانند اگزما و درماتیت تماسی مطرح می‌شوند و در تودۀ سطحی نزدیک مو، همان الگوی فولیکولیت و موی زیرپوستی دیده می‌شود. اگر ضایعۀ تبخالی روی پوست اگزامایی پخش و منتشر شد، وضعیت فوری است و باید همان روز دیده شود.
درمان
کیست کوچک و بدون علامت: مشاهده. حوضچۀ آب گرم به مدت ۱۰ تا ۱۵ دقیقه، چند بار در روز، لباس زیر نخی و گشاد، مسکن معمولی، و دستکاری نکردن، معمولاً کافی است و بسیاری از کیست‌ها همین‌طور کوچک می‌مانند یا خودبه‌خود کوچک‌تر می‌شوند. انتخاب مسکن و دوز آن با پزشک یا داروساز هماهنگ می‌شود، به‌ویژه اگر زخم معده، بیماری کلیه، یا بارداری در میان باشد. آبسه نیازمند تخلیهٔ جراحی است؛ آنتی‌بیوتیک به‌تنهایی، آبسهٔ محبوس را درمان نمی‌کند. برای پایین آوردن عود، کاتتر ورد گذاشته می‌شود: بالون کوچکی که ۲ تا ۴ هفته در جای خود می‌ماند تا مجرایی تازه شکل بگیرد و عود را به‌طور معناداری نسبت به تخلیۀ ساده کم می‌کند. در عود مکرر، عمل کیسه‌سازی یعنی مارساپیالیزاسیون انجام می‌شود و در موارد بسیار نادر و مکرر، برداشتن غده. آنتی‌بیوتیک فقط با سلولیت گسترده، تب، نقص ایمنی، عفونت مقاربتی تأییدشده، یا عدم بهبود لازم است.
مراقبت پس از تخلیه و انتظار واقع‌بینانه
درد معمولاً ظرف ۲۴ تا ۴۸ ساعت پس از تخلیه فرو می‌نشیند، اما مراقبت تا ۲ تا ۴ هفته ادامه دارد: حوضچۀ آب گرم، تعویض منظم پد، و پرهیز از نزدیکی تا بهبود کامل. پیگیری برای تأیید بسته شدن حفره لازم است و معمولاً ۱ ویزیت کنترل در هفتهٔ دوم کافی است؛ در کاتتر ورد، ویزیت دوم برای کشیدن کاتتر اضافه می‌شود. انتظار واقعی این است که تورم ممکن است دوباره برگردد: عود پس از تخلیهٔ ساده، در حدود ۱۵ تا ۳۵ درصد گزارش می‌شود و با کاتتر ورد یا کیسه‌سازی، این نرخ معمولاً زیر ۱۵ درصد می‌ماند. بازگشت تورم، نشانهٔ بی‌دقتی درمان نیست، بلکه ماهیت این مجرای باریک است. اگر ۲ بار در یک سال عود کرد، بحث کیسه‌سازی یا برداشتن غده با جراح زنان مطرح می‌شود. بخیه‌های جذبی خودبه‌خود جذب می‌شوند و تورم سفت چند هفته پس از کیسه‌سازی، می‌تواند طبیعی باشد؛ اما گرمی و ترشح بدبو، غیرطبیعی است.
نزدیکی، بارداری، و زندگی روزمره
درد هنگام نزدیکی، شایع‌ترین شکایت این بیماران است و ریشه‌اش همان فشار مکانیکی روی غدهٔ متورم است. در دورۀ فعال تورم، استفاده از روان‌کنندهٔ بر پایۀ آب و تغییر وضعیت، کمک می‌کند، ولی درمان واقعی، برطرف کردن خود تورم است. پس از تخلیه و گذاشتن کاتتر، تا ۲ تا ۴ هفته نزدیکی را تعطیل کنید؛ فشار زودهنگام، هم کاتتر را جابه‌جا می‌کند و هم مجرایی را که در حال ساخته شدن است خراب می‌کند. در بارداری، انتخاب آنتی‌بیوتیک و زمان مداخله با پزشک زنان تنظیم می‌شود و تودۀ دردناک در بارداری همان روز ارزیابی می‌خواهد. ورزش و سطح سخت، فشار را زیاد می‌کنند؛ بالشتک حلقوی کمک است. شلوار تنگ و پارۀ مصنوعی، رطوبت و اصطکاک را بالا می‌برد.
خودمراقبتی در خانه: چه کار کنیم و چه کار نکنیم
تا زمان ویزیت، کارهای خانه فقط دو چیز هستند: درد را کم کنید و ناحیه را تمیز و خشک نگه دارید. حوضچۀ آب گرم، یعنی نشستن در ۸ تا ۱۰ سانتی‌متر آب گرم به مدت ۱۰ تا ۱۵ دقیقه، ۳ تا ۴ بار در روز، تورم دردناک را نرم‌تر می‌کند و گاه آبسهٔ کوچک را خودش باز می‌کند. در آن روزها، لباس زیر نخی و گشاد بپوشید و پد تمیز را چند بار عوض کنید. هرگز توده را فشار ندهید، سوزن نزنید، و چیزی روی آن نسوزانید؛ این کارها باکتری را به بافت اطراف می‌رساند و سلولیت می‌سازد. کمپرس‌های اسیدی، سیر، و دمنوش‌های محلی، بی‌اثرند و پوست آسیب‌دیده را بدتر می‌کنند. اگر تب، لرز، قرمزی پیشرونده، یا درد ناچیز تا غیرقابل‌تحمل را دیدید، در دیابت کنترل‌نشده و در نقص ایمنی، این آستانه هنوز پایین‌تر است.
پیشگیری و سبک زندگی
انسداد مجرا را نمی‌توان به‌طور مطمئن پیشگیری کرد و بهداشت، علت ایجاد کیست نیست؛ پس سرزنش خود را کنار بگذارید. کاری که می‌شود کرد، کم کردن تحریک و گرفتن زودهنگام درمان است.
- ناحیهٔ تناسلی را با آب ولرم بشویید و صابون معطر و دستمال مرطوب را کنار بگذارید.
- رابطهٔ جنسی محافظت‌شده، خطر عفونت‌های مقاربتی را که در بخشی از آبسه‌ها نقش دارند کم می‌کند، ولی علت اصلی انسداد را حذف نمی‌کند.
- تشخیص زودهنگام و درمان کامل، از عود و چسبندگی جلوگیری می‌کند.
- خوددرمانی با سوزاندن، سوزن زدن، یا فشار دادن در خانه، خطر خونریزی و عفونت شدید می‌سازد.
- دیابت را کنترل کنید؛ عفونت این ناحیه در دیابت کنترل‌نشده سریع‌تر پیشروی می‌کند.
باورهای غلط
- «این توده حتماً تومور است.» بخش بسیار بزرگی از کیست‌ها و آبسه‌ها خوش‌خیم‌اند.
- «همیشه باید جراحی بزرگ کرد.» بیشتر موارد با تخلیه و کاتتر حل می‌شوند.
- «با آنتی‌بیوتیک خانگی درست می‌شود.» آبسهٔ محبوس، تخلیه می‌خواهد.
- «فقط نشستن در آب گرم، آبسه را درمان می‌کند.» تسکین می‌دهد ولی تخلیه را جایگزین نمی‌شود.
- «این حتماً یک بیماری مقاربتی است.» بیشتر کیست‌ها هیچ ارتباطی با آن ندارند و این انگ، بی‌پایه است.
- «از بی‌حیایی است که معاینه نشوم.» تودۀ وولوا در بالای ۴۰ سال، بدون معاینه خطرناک است.
- «با سیر، کمپرس سرکه، یا دمنوش خوب می‌شود.» هیچ‌کدام مجرا را باز نمی‌کند و سوختگی شیمیایی روی همان پوست می‌سازد.
پرسش‌های پرتکرار
آیا کیست بارثولین به همسرم منتقل می‌شود؟
خیر. این کیست از یک مجرای بسته ساخته می‌شود و واگیردار نیست. اگر در کشت عفونت مقاربتی پیدا شود، درمان هر دو شریک زندگی توصیه می‌شود، ولی آن موضوعی جدا از خود کیست است.
چقدر طول می‌کشد تا کامل خوب شود؟
کیست کوچک با حوضچۀ آب گرم طی ۱ تا ۲ هفته آرام‌تر می‌شود. آبسه پس از تخلیه، اغلب ظرف ۲۴ تا ۴۸ ساعت دردش کم می‌شود، اما مراقبت و پرهیز از نزدیکی تا ۲ تا ۴ هفته ادامه دارد و حفره باید بسته شدنش تأیید شود.
بعد از درمان، چه وقت می‌توان نزدیکی داشت؟
وقتی درد، تورم، و ترشح تمام شده و پزشک اجازه داده باشد. اگر کاتتر در جای خود است، نزدیکی را عقب بیندازید؛ فشار می‌تواند کاتتر را جابه‌جا کند و مجرای در حال شکل‌گیری را خراب کند.
چرا تورم دوباره برگشت؟
چون دهانۀ مجرا می‌تواند دوباره بسته شود و تخلیۀ ساده، مجرایی تازه نمی‌سازد. اگر چند بار عود کرده باشد، کاتتر ورد یا کیسه‌سازی، انتخاب منطقی‌تر است و در عود مکرر، برداشتن غده هم با جراح بحث می‌شود.
آیا در بارداری می‌توان تخلیه کرد؟
بله، در صورت نیاز انجام می‌شود و انتخاب آنتی‌بیوتیک بر پایهٔ ایمنی بارداری صورت می‌گیرد. تودۀ دردناک در بارداری، همان روز ارزیابی می‌خواهد، چون عفونت و تب در بارداری نباید بی‌پیگیری بماند.
خودم می‌توانم تورم را فشار دهم تا خالی شود؟
خیر. سوزن زدن، فشار دادن، و سوزاندن در خانه، خونریزی، پخش عفونت، و درد شدید می‌سازد و مجرا را طوری زخم می‌کند که عود بیشتر می‌شود. تخلیه، در مطب یا بیمارستان و با بی‌حسی مناسب انجام می‌شود و حفرهٔ پس از آن باید بازدید شود.
هیچ نوشتاری، جای معاینه و تشخیص پزشک را پر نمی‌کند؛ دارو یا تجویز را بدون ویزیت آغاز نکنید و تودۀ سفت یا خونریزی‌دهنده را با صبر عبور ندهید.
آیا این توده سرطان است؟
در بیشتر سن‌ها، خیر. قاعدهٔ بیوپسی دقیقاً برای همین گذاشته شده که در بالای ۴۰ سال و پس از یائسگی، احتمال بدخیمی از صفر خارج می‌شود و تنها همان نمونه‌برداری است که آن را رد می‌کند؛ پس معاینۀ به‌موقع، نه نگرانی خانگی.
چند بار در سال باید پیگیری کنم؟
پس از تخلیه، ۱ ویزیت کنترل و پس از کیسه‌سازی، ۲ بازدید کافی است، مگر اینکه تورم برگردد. در دیابت کنترل‌نشده، فاصلۀ ویزیت‌ها را کوتاه‌تر بگیرید.
منابع
- سازمان جهانی بهداشت
- مراکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌ها
- سازمان خدمات ملی سلامت بریتانیا
- انجمن زنان و مامایی آمریکا
- کالج سلطنتی زنان و مامایی بریتانیا
اگر به دنبال نوشتارهای دیگر این بخش هستید، راهنمای مراقبت پوست فرج و فهرست کامل موضوعات در نمایهٔ آموزش به بیمار منتشر شده است.