ناخن فرورفته در گوشت پا (انگشت شست)

در ناخن فرورفته، لبه‌ی تیز کناری ناخن شست پا، گوشت کنار را می‌آلود و همان‌جا درد و سرخی و چرک می‌سازد؛ ناخن در این بیماری نقش یک تیغ ریز را دارد و به آن ناخن فرورفته در گوشت پا می‌گویند. نقطه‌ی آغاز بیشتر مورد‌ها، کوتاه و گرد کردن ناخن است: بریدگی گرد، یک نوک تیز در کنار جا می‌گذارد و وقتی ناخن به جلو رشد کند، همان نوک در چین نرم کناری فرو می‌رود. کیسه‌ی چرکی کنار ناخن، بیماری جدا نیست؛ نتیجه‌ی همان لبه‌ی فرو رفته است و تا خود لبه برداشته نشود، بارها بازمی‌گردد. این نوشته درباره‌ی ناخن است و نه درباره‌ی هر انگشت قرمز و متورم: درد مفصل پایه‌ی شست و قارچ ضخیم‌شده‌ی ناخن و برآمدگی استخوانی شست پا، هر یک نوشته‌ی جدا دارند. در پای سالم، ناخن فرورفته آزاردهنده است و درمان روشن دارد؛ در پای بی‌حس یا با خون‌رسانی ضعیف، می‌تواند به از دست رفتن بافت انگشت برسد و به‌همین دلیل این دو، دو مسیر متفاوت‌اند.

چگونه یک نوک تیز، چین کنار انگشت را می‌شکافد

کوتاه و گرد بریدن کناره‌ی ناخن، نوکی بیرون از چین کناری باقی می‌گذارد؛ ناخن در هر ماه کمی به جلو می‌رود و همان نوک، در بافت نرم فرو می‌کشد. کفش باریک و پنجه‌ی تنگ، دیواره‌ی گوشتی را به سوی ناخن هل می‌دهد و همزمان نوک را به درون می‌فشارد؛ یعنی راه باریک‌تر و فشار بیشتر.

بدن، گوشه‌ی ناخن را در بافت نرم مثل یک جسم خارجی می‌بیند و همان‌جا تورم و بافت قرمز و نرمی می‌سازد که روی لبه‌ی ناخن را می‌پوشاند. همان تورم، دیواره را بالا می‌برد و بخش بیشتری از لبه را زیر خود می‌گیرد؛ چرخه، خودش را تغذیه می‌کند و هر هفته کمی بدتر می‌شود.

شکاف میان پوست و ناخن، دروازه‌ی میکروب است: باکتری از همان‌جا وارد می‌شود و چرک می‌آید و در شکل پیشرفته، سرخی از چین ناخن به کل انگشت می‌رود. ضربه‌های دوباره‌شونده، مثل کفش کار سنگین و افتادن شیء روی پنجه و دویدن با کفش تنگ، و خیساندن طولانی، همان روند را در ناخن سالم هم آغاز می‌کنند.

روی انگشت چه دیده می‌شود

درد نقطه‌ای در یک کناره‌ی شست پا که با پوشیدن کفش و با فشار ملحفه در شب بدتر می‌شود و سرخی و تورم، تنها همان چین است. در شکل نخست، فقط یک نقطه‌ی حساس با کمی سرخی هست؛ در شکل پیشرفته، در ۲۴ تا ۴۸ ساعت، چرک از همان کناره بیرون می‌آید و بوی بد می‌گیرد. بافت قرمز و نرمی که از کنار، روی لبه‌ی ناخن رشد کرده، نشانه‌ی درگیری طولانی است و با کوچک‌ترین تماس خون می‌دهد.

ناخن فرورفته تقریباً همیشه شست پا است و انگشتان کوچک‌تر بسیار کمتر درگیر می‌شوند؛ درگیری هر دو کناره‌ی یک شست هم کم‌رخداد نیست. اگر ناخن کل انگشت ضخیم و زرد شده باشد، بحث قارچ ناخن است و نوشتارش جداست، چون درمانش فرق می‌کند و در قارچ ناخن توضیح داده شده است.

زمینه‌ها: از قیچی تا شیفت ایستاده

بریدن غلط، نخستین و مهم‌ترین زمینه است: هر چه ناخن کوتاه‌تر و گردتر بریده شود، احتمال فرو رفتن بیشتر می‌شود. شیفت‌های ایستاده‌ی ۸ تا ۱۲ ساعته با چکمه یا کفش نامناسب، انگشت را به ناخن می‌چسبانند و سهم بزرگی در کارگران و رانندگان دارند.

ناخن ضخیم قارچی و ناخن پهن و خم‌شده و برخی شکل‌های ارثی ناخن، افراد را مستعد می‌کنند و ضربه‌ی مکرر همان راه را می‌پیماید. تعریق زیاد و خیساندن طولانی پا در آب گرم، پوست کنار ناخن را بیش از حد نرم و آسیب‌پذیر می‌کند.

معاینه، پیش از هر تصمیم

تشخیص در نور خوب گذاشته می‌شود: چین کنار ناخن بالا می‌رود تا دیده شود لبه‌ی ناخن در گوشت پنهان شده یا نه. فشار آرام در دو طرف چین، جای چرک و محل دقیق نوک را نشان می‌دهد و همزمان وسعت درگیری خوانده می‌شود. شکل بریدگی قبلی و طول لبه‌ی آزاد نسبت به نوک انگشت، به پزشک می‌گوید کدام اشتباه تکرار شده و چگونه باید اصلاح شود.

در پای در معرض خطر، اول ضربان و حس

در بیمار دیابتی و در پای بی‌حس و در کسی که جریان خون پا ضعیف است، پیش از هر کاری ضربان‌های پا و حس انگشت بررسی می‌شوند، چون بی‌حسی، آسیب را پنهان می‌کند و خون کم، ترمیم را.

رادیوگرافی و کشت، همیشه نه

رادیوگرافی تنها آن‌جا لازم می‌شود که ضربه یا درد استخوان یا پیشروی سرخی به سمت استخوان مشکوک باشد و کاربرد آن را پزشک تعیین می‌کند. کشت چرک همیشه لازم نیست و در درگیری شدید و در بی‌پاسخی به درمان پس از ۴۸ تا ۷۲ ساعت و در بیمار با ایمنی پایین، پزشک آن را می‌فرستد.

چه چیزهایی جای ناخن فرورفته می‌نشینند

نقرس، درد ناگهانی و شدید در مفصل پایه‌ی شست پا می‌سازد، با سرخی و گرمی و بدون لبه‌ی فرو رفته، و معاینه این دو را جدا می‌کند؛ آن نوشته در نقرس آمده است. عفونت پخش‌شونده‌ی پوست و بافت زیر پوست، سرخی را از انگشت به روی پا می‌برد و با تب و لرز می‌آید؛ مرز میان چرک موضعی ناخن و سرخی پخش‌شونده، همان مرزی است که زمان تصمیم را تعیین می‌کند.

بریدن و زدن پوست کنار ناخن در مانیکور و پدیکور، تورم و چرک کنار ناخن را بدون فرورفتگی می‌سازد و در معاینه، لبه‌ی سالم، تفاوت را روشن می‌کند. ضربه و خون‌مردگی زیر ناخن، انگشت را دردناک و کبود می‌کند و با یادآوری حادثه و با دیدن رنگ زیر ناخن از فرورفتگی جدا می‌شود. زگیل اطراف ناخن و ضخیم شدن پوست از اصطکاک، برجستگی می‌سازند ولی نه لبه‌ی ناخن در گوشت فرو رفته است و نه چرک نقطه‌ای دارند. در کسی که شست پا به بیرون کج شده و برآمدگی استخوانی دارد، فشار همان انحراف لبه‌ی ناخن را به گوشت می‌چسباند و نوشتارش در انحراف شست پا است.

پای دیابتی، مسیر جدا و بی‌رحم

در پای بی‌حس، زخم بدون درد باز می‌شود و بی‌صدا پیشرفت می‌کند؛ نبود درد، در این بیماران، خود علامت خطر است. در بیماری عروق پا، ترمیم بدون رسیدن خون ممکن نیست و یک عفونت کوچک از همان کناره‌ی ناخن به سیاه شدن بافت انگشت می‌رسد. در بیمار دیابتی، هر سرخی و چرک و تغییر رنگ یا زخم کنار ناخن، در همان ۲۴ ساعت ارزیابی پا می‌خواهد، حتی اگر حال عمومی خوب باشد و درد نباشد.

بی‌حسی و خون‌رسانی ضعیف با هم، خطر دست‌کاری خانگی را چند برابر می‌کنند: بیمار نه فشار و برش را حس می‌کند و نه زنده ماندن بافت را، و آسیب تا رسیدن به پزشک پیش رفته است. شناختن این وضعیت، کار پزشک معالج با معاینه‌ی ضربان و حس است و ارجاع به جراح یا به کلینیک پای دیابتی را او می‌فرستد؛ داستان خود بی‌حسی در آسیب عصبی دیابت و زمینه‌ی آن در دیابت نوشته شده است.

تا رسیدن به پزشک، در خانه

در شکل خفیف و بدون چرک، کم کردن فشار کمک می‌کند: کفش باز و نرم و جوراب تمیز و خشک و دست نزدن به کناره‌های ناخن. خیساندن کوتاه پا در آب ولرم و تمیز، حداکثر ۱۰ دقیقه و روزی یک‌بار، سفتی و درد را کم می‌کند و نوک تیز را بیرون نمی‌آورد.

هرگز در خانه سراغ کندن گوشه و سوهان عمیق و قیچی زیر ناخن و گذاشتن پنبه و نخ زیر لبه نروید؛ هر یک از این‌ها نوک را عمیق‌تر و عفونت را گسترده‌تر می‌کنند. الکل و سرکه و خمیرهای گیاهی، روی پوست باز، سوزش و آسیب بافتی می‌دهند و برداشتن لبه‌ی فرورفته را جایگزین نمی‌کنند. پوشاندن انگشت با چسب و پانسمان تمیز، تنها تا ۲۴ ساعت و تا رسیدن به پزشک مجاز است و پانسمان تنگ و ماندگار، رطوبت را نگه می‌دارد.

درمان، یک نوار کناری و نه کل ناخن

کار اصلی، برداشتن همان نوار یا نوک فرورفته است، با بی‌حس کردن انگشت در پایه‌ی آن و به دست پزشک؛ نام و مقدار داروی بی‌حسی در این نوشته نمی‌آید. در شکل تکرار شونده، پزشک علاوه بر نوار کناری، بستر رویش همان نوار را هم درمان می‌کند تا ناخن در همان خط دوباره روییده نشود و این، انتخاب متخصص است. برداشتن کل ناخن، در ناخن فرورفته درست نیست؛ مشکل یک نوار کناری است و ناخنی که کامل برداشته شود، دفرمه و کج بازمی‌گردد.

تصمیم درباره‌ی داروی ضدعفونت، با پزشک و بر پایه‌ی وسعت درگیری و وضعیت بیمار است و خریدن آنتی‌بیوتیک از داروخانه بدون معاینه، در این بیماری راه درست نیست. در چرک محدود با دیواره‌ی سالم، باز کردن همان کیسه به دست پزشک، درد را سریع آرام می‌کند و بستری و تصویربرداری معمولاً لازم نمی‌شود. در بیمار دیابتی یا با جریان خون ضعیف، درمان در مسیر ارزیابی تخصصی پا انجام می‌شود و هیچ گامی، از جمله بریدن و کندن، در خانه گذاشته نمی‌شود.

ساعت‌هایی که عقب نمی‌مانند

چرک با تورم سرخ و حساس در فرد سالم: دیدن در ۲۴ ساعت؛ اگر همان ساعت‌ها تب و لرز اضافه شد، کار به اورژانس می‌رسد. دیابت و بی‌حسی پا و جریان خون ضعیف، همراه با سرخی یا چرک کنار ناخن: همان روز ارزیابی پا، و اینکه درد ندارد، بی‌خطر بودن را ثابت نمی‌کند.

سرخی که از انگشت به روی پا یا به مچ بالا رفته، یا خطوط قرمز در راه و تب و لرز: ۱۱۵ و همان ساعت، چون عفونت در حال پخش است. انگشت سیاه و بدبو، یا تاول سیاه و بی‌حس روی آن: همان ساعت دیدن لازم است، چون از دست رفتن بافت مطرح است و نوشتارش در سیاه‌شدن بافت آمده است. تب بالا با بی‌حالی و گیجی در بیمار دیابتی که زخم کوچکی روی پا دارد: ۱۱۵ در همان دقیقه و بی‌تأمل، چون بدن او عفونت را با علامت ضعیف نشان می‌دهد. ترشح و باز شدن زخم در ۴۸ ساعت پس از یک عمل ناخن: همان روز به همان جراح برگردید و خودتان پانسمان را باز نکنید.

اعدادی که مسیر را تعیین می‌کنند

شست پا، بیشترین سهم را دارد و انگشتان کوچک‌تر بسیار کمتر درگیر می‌شوند؛ درگیری همزمان دو کناره‌ی یک انگشت، بی‌سابقه نیست. ناخن، تقریباً ۱ میلی‌متر در ماه رشد می‌کند، یعنی جایگزین شدن کامل ناخن شست پا، حدود ۱۲ ماه طول می‌خواهد. در فرد سالم، چرک کنار ناخن، ویزیت ۲۴ ساعته می‌خواهد و در پای در معرض خطر، ارزیابی تخصصی عقب نمی‌ماند.

سرخی که در چند ساعت سانتی‌مترها بالا رفته، یا تب بالای ۳۸ درجه با لرز: همان ساعت اورژانس، و نه صبح فردا. پس از برداشتن نوار کناری، ترمیم در ۱ تا ۲ هفته بسته می‌شود و رویش کامل ناخن، همان ۱۲ ماه؛ عدد دقیق را پزشک برای همان بیمار می‌گوید. در پای سالم و با بریدن درست، بازگشت کم است؛ در پای دیابتی، تکرار و نیاز به عمل دوباره بیشتر است و رقمش را همان تیم می‌گوید.

باورهای غلط

1. «خودم گوشه‌ی ناخن را می‌کنم و راحت می‌شوم»؛ کندن خانگی، نوک را عمیق‌تر در گوشت می‌گذارد و میکروب را از همان شکاف وارد می‌کند.
2. «باید کل ناخن را کند»؛ مشکل یک نوار کناری است و کندن کل ناخن، رویش کج و دفرمه می‌آورد.
3. «آب نمک داغ و خمیر گیاهی، ناخن را بیرون می‌کشد»؛ خیساندن ۲۰ دقیقه‌ای فقط پوست را نرم می‌کند و نوک تیز سر جایش می‌ماند.
4. «در پای دیابتی، چون درد ندارد، خطر هم ندارد»؛ بی‌دردی، علامت بی‌حسی است و بی‌حسی، همان چیزی است که زخم را پنهان می‌کند.
5. «سرخی و داغی شست پا، یعنی نقرس»؛ نقرس در مفصل پایه می‌آید و نه در چین ناخن، و تشخیص درست این دو، مسیر درمان را عوض می‌کند.
6. «با پدیکور آرایشگاهی و برداشتن پوست‌ها، ناخن درست می‌ماند»؛ ابزار مشترک و بریدن گوشه‌ها، در همان جلسه زمینه‌ی فرورفتگی و عفونت را می‌سازند.

در ایران

نخستین گام در ایران، قیچی خانگی و آرایشگاه و مرکز پدیکور است؛ ابزار مشترک و استریل نشدن، کار را به عفونت و به انتقال میکروب می‌کشاند. در ایران رشته‌ی مستقلی به نام متخصص پا وجود ندارد و در این بیماری، پزشک عمومی و جراح و متخصص پوست و جراح ارتوپد در دسترس‌اند و در موارد دیابتی، کلینیک پای دیابتی بیمارستان‌ها.

نوبت گرفتن در بخش دولتی ممکن است هفته‌ها طول بکشد و به‌همین دلیل بسیاری از خانواده‌ها برای یک عمل سرپایی ناخن، هزینه‌ی خصوصی می‌پردازند. کفش باریک و نوک‌تیز و چکمه‌ی کار و ایستادن طولانی در شیفت، و خیساندن‌های طولانی در حمام، سهم واقعی این بیماری را در ایران بالا می‌برند. بریدن ناخن در نشسته‌ی تنگ و با نور کم و با قیچی ریز و تیز، همان اشتباهی است که در بیشتر خانه‌ها تکرار می‌شود. کمک این خیریه به هزینه‌ی برداشتن نوار ناخن در درمانگاه و به ویزیت پای دیابتی می‌رسد، نه به پدیکور و نه به فرآورده‌های تبلیغی.

پیشگیری از بازگشت، در چند قاعده

ناخن را صاف و از عرض بچینید و نه گرد؛ گوشه‌ها را کوتاه نکنید و لبه‌ی آزاد را هم‌سطح نوک انگشت بگذارید و نه کوتاه‌تر از بالش انگشت. ناخن را درست پس از حمام که نرم و متورم است نچینید، چون در آن حالت، کوتاه‌تر از آنچه فکر می‌کنید بریده می‌شود.

کفش با پنجه‌ی کافی برای حرکت انگشتان بپوشید و کفش نوک‌تیز و چکمه‌ی تنگ را برای شیفت‌های طولانی کنار بگذارید. اگر دیدن و نشستن روی پا دشوار است یا ناخن ضخیم شده، کوتاه کردنش را به درمانگاه بسپارید و نه به آرایشگاه. در بیمار دیابتی، معاینه‌ی روزانه‌ی کف پا و کنار انگشتان و گفتن هر تغییر رنگ به پزشک، بخشی از پیشگیری است.

نتیجه‌ی درمان و جای تأخیر

در پای سالم، درد همان روز برداشتن لبه‌ی فرو رفته فرو می‌نشیند و برگشتن به کفش معمولی، زودتر از آنچه خانواده تصور می‌کند ممکن می‌شود. در پای دیابتی، نتیجه به کنترل قند و به خون‌رسانی و به سرعت رسیدن بستگی دارد و تأخیر، بهای انگشت را بالا می‌برد.

انگشتی که بارها درگیر شده، ممکن است ناخنش شیاردار و کج روییده و شکل دائمی‌اش تغییر کند. هر بار که درمان، فقط چرک را بخواباند و لبه را برندارد، بیماری بازمی‌گردد و هر بازگشت، بافت را سخت‌تر و عمل را دشوارتر می‌کند.

پیگیری پس از عمل

پس از عمل سرپایی، تعویض پانسمان و دیدن دوباره در روزهایی که پزشک می‌گوید انجام می‌شود و پیش از آن، خودتان پانسمان را برندارید. در بیمار دیابتی، پیگیری زخم و کنترل قند در همان بازه‌ی ویزیت تکرار می‌شود و آموزش بریدن ناخن، بخشی از همان پیگیری است.

اگر پس از ۲ تا ۳ هفته، ترشح یا سرخی کناری باقی بماند، پرونده دوباره و این‌بار تخصصی‌تر باز می‌شود. در ناخن ضخیم و زرد، درمان قارچ، پیگیری جدا و طولانی دارد و در نوشته‌ی خودش توضیح داده شده است.

جمع‌بندی اعداد کلیدی

پرسش‌های پرتکرار

ناخن را چطور بچینیم که فرورفتگی تکرار نشود؟

صاف و از عرض، بی‌کوتاه کردن گوشه‌ها و بی‌گرد کردن آن‌ها، با لبه‌ی آزاد هم‌سطح نوک انگشت؛ این قواعد را پزشک یا پرستار در همان ویزیت یاد می‌دهد.

چرک دارد ولی درد ندارم؛ این خوب است؟

در پای بی‌حس یا دیابتی، نه. بی‌دردی خودش نشانه‌ی اخطار است و همان روز دیدن پا لازم است.

آرایشگر گفت گوشه را می‌کند، اشکالی دارد؟

اشکال دارد: ابزار مشترک و کندن گوشه، همان جلسه عفونت و فرورفتگی عمیق‌تر را می‌سازند و این کار در خانه و آرایشگاه ممنوع است.

کل ناخن را بکشند زودتر درست می‌شود؟

نه؛ برداشتن کامل ناخن، رویش کج و دفرمه می‌آورد و آنچه برداشته می‌شود فقط نوار کناری است، با تصمیم پزشک.

چه وقت با ۱۱۵ تماس بگیرم؟

بالا رفتن سرخی به مچ، خطوط قرمز، تب با لرز، یا انگشت سیاه و بدبو؛ در بیمار دیابتی همچنین تب با گیجی و بی‌حالی، همان دقیقه.

این نوشته برای شناخت ناخن فرورفته و مرز میان یک درد آزاردهنده‌ی انگشت و پای در معرض خطر است و جای معاینه‌ی پزشک، سنجش ضربان و حس پا و تعیین عمل را نمی‌گیرد؛ در دیابت و بی‌حسی پا، دستکاری خانگی ممنوع است.

منابع

• آکادمی پزشکی خانواده آمریکا، ارزیابی و درمان ناخن فرورفته
• آکادمی جراحی ارتوپد آمریکا، عفونت‌های انگشتان پا
• انجمن دیابت آمریکا، معاینه‌ی پا و پیشگیری از زخم دیابتی
• مؤسسه‌ی ملی تعالی سلامت بریتانیا، مراقبت از پای دیابتی
• وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی ایران، کلینیک پای دیابتی و اورژانس