لک‌های آفتابی پوست (لک کبدی): علت، پیشگیری و درمان

لک صورت و لکه‌های قهوه‌ای کف دست که در گفت‌وگوی روزمره به آن‌ها «لک کبدی» می‌گویند، در واقع لنتیگو سولاریس یا لکهٔ آفتابی‌اند: تیره‌شدگی‌های صاف و قهوه‌ای که حاصل جمع‌شدن مزمن اثر فرابنفش‌اند و هیچ نقشی برای کبد در ایجاد آن‌ها وجود ندارد. بیشتر این لکه‌ها کاملاً خوش‌خیم‌اند و با ضدآفتاب درست، کرم‌های تجویزی و در صورت نیاز روش‌های مطب کم‌رنگ می‌شوند؛ اما هر لکهٔ تازهٔ بی‌شکل، چندرنگ یا بزرگ‌شونده می‌تواند نشانهٔ ملانوما باشد و معاینهٔ فوری بخواهد.

لک صورت چیست؟

لکه‌های آفتابی روی گونه، پیشانی، پشت دست، شقیقه و شانه می‌نشینند و بیشتر در افراد ۴۰ سال به بالا دیده می‌شوند؛ در واقع در افراد بالای ۵۰ سال، نیمی یا بیشتر، دست‌کم یک لکهٔ آفتابی وجود دارد. این ضایعه‌ها صاف‌اند، رنگی یکدست از قهوه‌ای روشن تا تیره دارند و به‌آرامی، در نواحی آفتاب‌دیده و با سابقه‌ای طولانی ظاهر می‌شوند.

پایهٔ زیستی‌شان این است: ملانوسیت‌ها، خانه‌های رنگی انتهای اپیدرم، در پاسخ به فرابنفش آنزیم‌های رنگ‌سازی را روشن می‌کنند و رنگ را به کراتینوسیت‌های همسایه می‌فرستند. وقتی تحریک سال‌ها تکرار شود، این کارخانه در نقاطی بیش‌فعال می‌ماند و لکه‌ای صاف می‌سازد که حتی بدون آفتاب هم کم‌رنگ نمی‌شود. سولاریوم و تخت‌های برنزه‌سازی هم همان فرابنفش را دارند و در جوانان، لک زودرس و خطر ملانوما می‌خرند.

دو همسایهٔ پرخطا دارد. ملاسما پچ‌های بزرگ و متقارن روی گونه و پیشانی می‌سازد، زمینهٔ هورمونی دارد و با گرما و نور مرئی هم بدتر می‌شود؛ در زنان ایرانی بسیار شایع است. کراتوز سبورئیک اما ضایعه‌ای برجسته و «چسبیده» با سطح چرب است و خوش‌خیم به شمار می‌آید. لک پس‌التهابی، رنگ تیره‌ای‌ست که پس از بخیهٔ جوش یا التهاب بیماری‌هایی مثل اگزما و آکنه باقی می‌ماند و درمانش هم فرق دارد. تشخیص درست این چهار، مسیر درمان را کاملاً عوض می‌کند.

این چهار نوع در نگاه اول شبیهمان‌اند، و همین دلیل می‌شود که پیش از خرید هر کرم لک‌بر، نخست نوع لک مشخص شود؛ هزینهٔ تشخیص اشتباه روی پوست تیره، لکی چند برابر بدتر و مقاوم‌تر است.

لکه‌های آفتابی خودِ کلمه یعنی آسیب انباشته؛ هیچ دارویی کبد را برای روشن‌کردن پوست فرا نمی‌خواند و هیچ سم‌زدایی، رنگشان را نمی‌برد. مسیر درست، همان است که در بخش‌های بعد می‌خوانید: تشخیص نوع، محافظت پیوسته، و صبر چندماهه روی درمان تجویزی.

علائم

• سایه‌های صاف قهوه‌ای، از چند میلی‌متر تا چند سانتی‌متر، بدون برجستگی، بدون درد و معمولاً بدون خارش.
• پررنگ‌تر شدن لکه‌ها پس از هر تابستان و کم‌رنگی اندک در زمستان.
• تمرکز ضایعه‌ها در صورت، پشت دست و شانه؛ جای‌هایی که همیشه در معرض نور بوده‌اند.
• در ملاسما، پچ‌های متقارن و بزرگ‌تر روی گونه‌ها و پیشانی که در آفتاب و گرما تیره‌تر می‌شوند.
• معمولاً هیچ حس دیگری ندارند؛ خارش، سوزش، زخم یا خونریزی، جزء لکهٔ آفتابی نیست و همان‌جا زنگ خطر است.

کراتوز سبورئیک مثل تکه‌ای موم چسبیده روی پوست به‌نظر می‌رسد و کک‌ومک، ریزتر است، در کودکی شروع می‌شود و با تابستان پررنگ و با زمستان کم‌رنگ می‌گردد؛ تفاوت این‌ها با لنتیگو آفتابی، در سن شروع، محل و روند تغییر است. مرز میان لکهٔ بی‌خطر و ضایعهٔ مشکوک را در بخش «چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم» می‌خوانید؛ اگر همچنان تردید دارید، یک ویزیت حضوری با درموسکوپی، پاسخ را در چند دقیقه می‌دهد و کوشش‌های خانگی پرهزینه را بی‌معنا می‌کند.

چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم

لکهٔ آفتابیِ معمولی اورژانس نیست، اما چهار وضعیت زیر نیازمند ویزیت تخصصی است و تشخیصش را نباید به آرایشگاه سپرد:

• هر لکهٔ تازه، بزرگ‌شونده، بی‌شکل، چندرنگ، خارش‌دار یا خونریزی‌کننده؛ معاینهٔ تخصصی و در صورت شک، بیوپسی.
• خط قهوه‌ای زیر ناخن بدون ضربه، به‌ویژه اگر فقط یک ناخن درگیر باشد؛ این علامت باید فوری بررسی شود.
• در فرد جوان با سابقهٔ خانوادگی ملانوما، یا ضایعه‌ای که از بقیه لکه‌های فرد متفاوت است، قاعدهٔ استثنایی همین‌جاست.
• بررسی را ماهانه و با نور کافی انجام دهید؛ برای پشت و پوست سر، کمک یک نفر و آینهٔ دست‌گیر ضروری است و در پرخطرهای ملانوما، عکس‌برداری سریالی کل بدن منطقی به نظر می‌رسد.
• در پوست تیره، ملانوما می‌تواند زیر ناخن، کف دست یا کف پا هم ظاهر شود؛ همین نقاط را از چک ماهانه جا نیندازید.
• هر ضایعه‌ای که پس از کرایو یا لیزر بهبود نمی‌یابد یا برمی‌گردد؛ باید دوباره دیده شود، نه اینکه درمان زیبایی را تکرار کرد.

علل و عوامل خطر

موتور اصلی، فرابنفش تجمعی است: ملانوسیت‌ها پس از سال‌ها تحریک، در نقاطی رنگ بیشتری تولید می‌کنند و این تولید، حتی پس از کاهش آفتاب هم پایدار می‌ماند. روی این آتش، عوامل زیر بنزین می‌ریزند:

• سروکار با آفتاب در شغل‌های روباز، موتورسواری و رانندگی طولانی؛ در همین گروه‌ها، پشت دست و صورت زودتر درگیر می‌شود.
• بالا رفتن سن؛ انباشت دوز آفتاب در دهه‌های پنجم و ششم عمر خودش را نشان می‌دهد.
• عدم استفادهٔ منظم از ضدآفتاب و بی‌اهمیتی به محافظت فیزیکی.
• در ملاسما، هورمون‌های زنانه، بارداری، قرص‌های ضدبارداری ترکیبی، گرما و نور مرئی.
• پوست روشن با خال‌های زیاد، و سابقهٔ خانوادگی ملانوما در هر سنی.
• سوختگی‌های آفتابی پیاپی در کودک و نوجوان؛ دوز فرابنفش سال‌های نخست زندگی جمع می‌شود و لکه‌ها دو دهه بعد گزارش می‌شوند.

تشخیص

معاینه و درموسکوپی معمولاً کافی است؛ درموسکوپ، چراغ و ذره‌بین متخصص، الگوی رنگ و عروق ضایعه را بزرگ و روشن می‌کند و همین، تصمیم لیزر یا بیوپسی را عینی می‌سازد. اما قانون بی‌قیدوشرط این است: هر ضایعهٔ تک، نامنظم، چندرنگ، بزرگ‌شونده یا خونریزی‌کننده باید بیوپسی شود، نه لیزر. قاعدهٔ ABCDE پنج نشانهٔ هشدار ملانوما را می‌شمارد: تقارن، لبه، رنگ، اندازه بیش از ۶ میلی‌متر و تغییر در زمان. «قاعدهٔ جوجه اردک زشت» هم کمک‌کننده است: ضایعه‌ای که از بقیه لکه‌های همان فرد متفاوت است، ارزش بررسی دارد، حتی اگر بی‌ضرر به نظر برسد.

مهم‌ترین تشخیص افتراقی، لنتیگو مالیگنا یا ملانومای در جاست: پچی بزرگ با رنگ ناهمگون و لبهٔ نامشخص روی صورت آفتاب‌دیدهٔ سالمند، که با کرایو یا لیزر درمان نمی‌شود و روش‌های زیبایی، درمان قطعی آن را به تعویق می‌اندازند. برای پیگیری ضایعه‌های مشکوک، میکروسکوپی هم‌کانونی و عکس سریالی ابزارهای کمک‌تشخیص‌اند. در ضایعهٔ مشکوک، گام درست، برداشتن کامل ضایعه با بخیهٔ تشخیصی است، نه فریز یا بتوره کردنِ نیمه‌کاره که هم نمونه را نابود می‌کند و هم ردیابی بعدی را سخت.

درمان

مهم‌ترین درمان، ضدآفتاب روزانه به‌همراه کلاه و عینک است؛ بدون آن، هر روش دیگری، لک را برمی‌گرداند. در داروها، رتینوئید موضعی با کم کردن تولید ملانین و زیاد کردن بازسازی سلولی، پایهٔ درمان لک است؛ شروع با فاصلهٔ شب‌های متناوب و افزایش تدریجی، خشکی و التهاب اولیه را قابل تحمل می‌کند و آستانهٔ صبر، حداقل چند ماه است. آزلائیک اسید ۱۵ تا ۲۰ درصد، نیاسینامید ۴ تا ۵ درصد و ویتامین C ۱۰ تا ۲۰ درصد، آرام‌تر عمل می‌کنند و اثرشان در ۸ تا ۲۴ هفته دیده می‌شود؛ آزلائیک اسید و نیاسینامید برای پوست تیره قابل‌تحمل‌ترند و التهاب کمتری دارند.

در لک پس‌التهابی — رنگ تیره‌ای که پی جوش، اگزما یا زخم می‌آید — نخستین گام، خاموش‌کردن خودِ التهاب است؛ وگرنه رنگ، با هر عود تازه برمی‌گردد و ضدآفتاب و راهبرد ضدالتهابی، دو بال این درمان‌اند. هیدروکینون فقط در دوره‌های محدود و با نظارت پزشک مجاز است، چون مصرف طولانی‌اش لک‌برون‌ریزی دائمی یا همان وکروز را می‌سازد. در ایران، کرم‌های دست‌ساز حاوی کورتون و هیدروکینون علت شایع آکنهٔ استروئیدی و همین وکروز شده‌اند. در ملاسما، اسید ترانگزامیک موضعی یا خوراکی انتخاب تخصصی است و در پرخطرهای لخته، فقط با تجویز پزشک مصرف می‌شود.

پیلینگ شیمیایی، کرایو برای لکه‌های کوچک پشت دست، و لیزرهای کیوسوئیچ و آی‌پی‌ال گزینه‌های مطبی‌اند؛ کرایو با سرمایش سطحی، رنگ را پوسته‌پوسته بیرون می‌کند و روی بازو و گردن جای روشن‌تر باقی می‌گذارد، پس انتخاب ناحیه مهم است. اما در پوست‌های تیپ ۴ تا ۶ ایرانی، لک پس‌التهابی پس از لیزر یا پیلینگ بسیار شایع‌تر است و به‌همین دلیل، پیش از هر مداخله آزمایش نقطه‌ای لازم است و کار باید توسط پزشک انجام شود. در بارداری و شیردهی، فهرست کرم‌های ضدلک را پیش از مصرف با پزشک مرور کنید؛ بعضی رتینوئیدهای موضعی در این دوره‌ها توصیه نمی‌شوند. لک‌های عمیق و درمی در ملاسما به لیزر پاسخ ضعیف‌تری می‌دهند و انتظار واقع‌بینانه، کاهش است نه محو کامل. راهنمای دیگر موضوعات سلامت را هم می‌توانید در فهرست بیماری‌های شروع‌شده با حرف آ بخوانید.

پیشگیری و سبک زندگی

خانهٔ رنگی پوست، حافظهٔ بلندمدت دارد؛ پیشگیری پس از لنتیگو، عادت مستمر است نه آیین فصلی. این اهمیت دوچندان می‌شود برای کسی که کرم روشن‌کننده یا مراقبت پس از لیزر انجام می‌دهد، چون پوست در دورهٔ درمان، واکنش‌پذیرتر است.

• ضدآفتاب ۳۰ حدود ۹۷ درصد و ضدآفتاب ۵۰ حدود ۹۸ درصد پرتو ب فرابنفش را می‌گیرد؛ این تفاوت، مشروط به مصرف درست است.
• مقدار لازم برای صورت حدود یک‌چهارم قاشق چای‌خوری، یعنی ۲ میلی‌گرم بر سانتی‌متر مربع، و در آفتاب هر ۲ ساعت تمدید است.
• در روز ابری هم تا ۸۰ درصد فرابنفش از ابر می‌گذرد و شیشهٔ پنجره، پرتو آ فرابنفش را عبور می‌دهد؛ رانندگی و پنجره، معافیت ندارند.
• کلاه با لبهٔ حداقل ۷ سانتی‌متر و عینک استاندارد، بخش فیزیکی محافظت‌اند و نباید فقط به کرم تکیه کرد.
• تی‌شرت نخی با بافت متراکم و آستین بلند، در ساعات پرنور، همراه ضدآفتاب‌اند؛ پوشش، جای مقدار کمِ کرم را پر نمی‌کند ولی بارش را کم می‌کند.
• عادت را ساختاری کنید: یک تیوب ضدآفتاب کنار تخت و یک تیوب کوچک در کیف، نرخ فراموشی را افت می‌دهد.
• سایه، ساعت ۱۰ تا ۱۶ را جدی بگیرید؛ در این بازه، شدت فرابنفشِ عمود بیشترین مقدار روز است.
• در ملاسما، ضدآفتاب‌های رنگی و حاوی اکسید روی، به دلیل پوشش نور مرئی، بهتر عمل می‌کنند.
• پس از شنا، ورزش یا عرق زیاد، ضدآفتاب را تمدید کنید؛ برچسب ضدآب، نیاز به تمدید را حذف نمی‌کند.

باورهای غلط

ریشهٔ این باورها بیشتر تجربهٔ همسایگی و تبلیغ آرایشی است تا پژوهش بالینی؛ در فضایی که شربت‌های پاکسازی کبد فروش دارد، یک بار دیگر تکرار می‌شود: کبد، هیچ نقشی در لنتیگو آفتابی ندارد. چند نمونهٔ پرتکرار:

• «لک نشانهٔ بیماری کبد یا صفرا است»؛ هیچ ارتباطی وجود ندارد و نام عامیانهٔ لک کبدی، یک باور غلط کامل است.
• «لیمو، سرکه، جوش‌شیرین و سیر لک را می‌برد»؛ این‌ها سوختگی شیمیایی و لک بدتر می‌سازند.
• «ضدآفتاب فقط تابستان لازم است»؛ آفتاب زمستان و شیشهٔ پنجره هم فرابنفش دارند.
• «برنزه شدن، لک را محو می‌کند»؛ پس‌زمینهٔ تیره، کنتراست را کم و آسیب را زیاد می‌کند.
• «یک جلسه لیزر همه لکه‌ها را می‌برد»؛ معمولاً چند جلسه لازم است و مراقبت آفتابی همیشه.
• «ماسک و لایه‌برداری خانگی بی‌خطر است»؛ در پوست تیره، شایع‌ترین علت لک‌های مقاوم، همین مداخلات است.

پرسش‌های پرتکرار

ضدآفتاب با SPF بالا ضرورت دارد؟

اعداد نزدیک‌اند: ۹۷ درصد در مقابل ۹۸ درصد عبورگیری، اما اگر مقدار درست مصرف نشود، همان ۳ درصد باقی‌مانده در طول سال‌ها به لک برمی‌گردد. یک ضدآفتاب ۳۰ یا ۵۰ که هر روز و به‌اندازهٔ یک‌چهارم قاشق چای‌خوری برای صورت زده شود، از یک ۵۰ کم‌مصرف و بی‌ثمر بهتر است.

لک‌برهای بدون نسخه بی‌ضررند؟

خیر. هیدروکینون و کورتون در کرم‌های دست‌ساز، در مصرف طولانی و خودسرانه، به‌ترتیب وکروز دائمی و آکنهٔ استروئیدی می‌سازند. هر لک‌بری را با تجویز پزشک و دورهٔ مشخص مصرف کنید و پیش از شروع روش‌های مطبی، تشخیص نوع لک را بخواهید.

ملاسما را هم مثل لک آفتابی لیزر کنند؟

نه با همان وسواس. ملاسما به گرما، نور مرئی و هورمون واکنش نشان می‌دهد و لیزر بی‌احتیاط در تیپ ۴ و ۵، به‌جای درمان، لک تازه می‌سازد. خط درمانی این نوع، ضدآفتاب رنگی، داروهای موضعی تجویزی و اسید ترانگزامیک با نظر متخصص است.

چطور از ملانوما مشکوک شویم؟

خودبازرسی را هر ۴ هفته یک‌بار، از فرق سر تا کف پا انجام دهید و ناخن‌ها، کف دست، و خطوط بین انگشتان را هم ببینید؛ پنج علامت قاعدهٔ ABCDE را در همین بازدید جست‌وجو کنید. ضایعهٔ تازه یا در حال تغییر، به‌ویژه در کسی که یک‌بار ملانوما داشته یا در خویشاوندان درجهٔ یک داشته است، حتی اگر کوچک است، باید همان هفته توسط متخصص پوست دیده شود.

کرم ویتامین C به تنهایی کافی است؟

ویتامین C با غلظت ۱۰ تا ۲۰ درصد، آنتی‌اکسیدان مفید و مکمل خط درمان است، اما بدون ضدآفتاب، اثرش زیر فرابنفش همان‌روز خنثی می‌شود. جای درست این سرم‌ها صبح، پیش از ضدآفتاب است و انتظار کاهش محسوس‌شان، ۸ تا ۲۴ هفته، نه چند شب.

منابع

این نوشته از راهنماهای پیشگیری و درمان هایپرپیگمانسیون برداشته شده است؛ هیچ فیشی از آن جای معاینهٔ حضوری را برای افتراق لک بی‌خطر از ضایعهٔ مشکوک نمی‌گیرد، و تصمیم دربارهٔ بیوپسی یا لیزر با متخصص پوست است:

• بنیاد سرطان پوست آمریکا
• آکادمی تخصصی پوست آمریکا
• سازمان خدمات بهداشت ملی بریتانیا
• گروه کار ویژهٔ ملانوما اروپا