اشریکیه کلی، که در گفت‌وگوی روزمره ای‌کولای نامیده می‌شود، ساکن طبیعی روده بیشتر مردم است و در این شکل، نه بیماری می‌سازد و نه درمان می‌خواهد. خبر از عفونت ای‌کولای وقتی جدی می‌شود که گونه‌ای سم‌زا وارد سفره یا مسیر ادرار شود: همان باکتری در غذای آلوده، اسهال آبکی یا اسهال خونی با گرفتگی شدید شکم می‌سازد و بیرون از روده، شایع‌ترین علت عفونت ادراری است. این نوشتار چهره‌های بیماری، راه‌های انتقال، زمان لازم‌بودن آزمایش، مرز مراقبت خانگی و نشانه‌هایی را عدد به عدد شرح می‌دهد که رسیدن به اورژانس را همان روز و همان ساعت لازم می‌کنند.
گونه‌ها فرق می‌کنند: از هم‌سفر بی‌ضرر تا سم‌زا
تفاوت در گونه است: برخی گونه‌ها سم شیگا تولید می‌کنند و همان سم، اسهال خونی با گرفتگی شدید شکم را می‌سازد. گونه دیگر، سم روده‌زا، با به‌جریان‌انداختن آب و نمک به درون روزنه‌های روده، اسهال آبکی مسافران را می‌آورد و خون در مدفوع نمی‌دهد.
همین باکتری در فضای بیرون از روده، شایع‌ترین علت عفونت ادراری است؛ از مجرا به مثانه می‌رود و اگر صعود کند، کلیه را درگیر می‌کند. گونه‌های کم‌شمار ولی خطرناک، در فرد با ایمنی ضعیف یا پس از زخم و جراحی، عفونت خون و پریتونیت می‌سازند.
سم چگونه بیماری می‌سازد؟
باکتری به دیواره روده می‌چسبد و سم را به درون یاخته‌ها می‌فرستد؛ سم شیگا، ریزرگ‌های دیواره را تخریب می‌کند و خون و موکوس به مدفوع می‌رسد.
در نوع روده‌زا، سم، ترشح آب و نمک را به درون فضای روده فعال می‌کند بدون آن‌که ساختار دیواره آسیب ببیند؛ به‌همین‌سبب خون در مدفوع دیده نمی‌شود.
سم وارد خون می‌شود و پوشش ریزرگ‌های کلیه را هدف می‌گیرد؛ به‌دام‌افتادن پلاکت و پاره‌شدن گلبول قرمز در همان‌جا، سه‌گانه سندرم اورمیک همولیتیک را می‌سازد.
در عفونت ادراری، مجرای کوتاه زن، مسیر کوتاه ورود به مثانه است و باکتری با موهایی به دیواره می‌چسبد؛ ادامه صعود، حالب و لگن کلیه را درگیر می‌کند.
علائم را در سه الگو بشناسید
اسهال آبکی مسافران
در نوع مسافران: اسهال آبکی با گرفتگی و نفخ، معمولاً ۱ تا ۳ روز پس از آب یا غذای آلوده شروع می‌شود و تب چندانی ندارد.
اسهال خونی ناشی از سم شیگا
در نوع سم شیگا: گرفتگی بسیار دردناک شکم پیش از اسهال می‌آید، تب زیاد نیست، و پس از ۲ تا ۳ روز، مدفوع خونی و موکوسی ظاهر می‌شود. تهوع و استفراغ همراه الگو است، و استفراغی که جلوی خوردن مایعات را بگیرد، کم‌آبی را بسیار سریع‌تر می‌کند.
الگوی ادراری و الگوی مبهم نوزاد
در شکل ادراری: سوزش ادرار، تکرر، عجله برای رسیدن به دستشویی و بوی غیرعادی ادرار؛ افزودن تب و درد پهلو، یعنی کلیه درگیر شده است. اگر خون در ادرار دیدید، پیش از هر برچسب خانگی، مسیر بررسی آن در نوشتار خون در ادرار (هماچوری) آمده است.
در نوزاد و کودک خردسال، علامت مبهم است: بی‌اشتهایی، بی‌قراری دوره‌ای، خواب‌آلودگی و پوشک سبک‌تر از معمول.
خون روشن یا تیره در مدفوع همراه درد شکم، الگویی است که در خانه درمان نمی‌شود و همان روز ارزیابی می‌خواهد؛ این با اسهال ساده‌ای که در نوشتار اسهال (مدفوع شل و مکرر) توضیح داده شده، یکی نیست.
از کجا به ما می‌رسد؟
گوشت چرخ‌کرده کم‌پخته، مهم‌ترین منبع نوع سم شیگا است؛ آلودگی سطحی در تمام حجم گوشت مخلوط می‌شود و سرخ‌کردن کوتاه، باکتری را در مغز گوشت زنده نگه می‌دارد. شیر و فرآورده غیرپاستوریزه، به‌ویژه لبنیات محلی فله، دوغ دست‌فروشی و پنیر خام، منبع شناخته‌شده‌اند.
سبزی و میوه خام آبیاری‌شده با آب آلوده، و سالاد و سبزی خوردن رستورانی که زیر آب جاری شسته نشده‌اند، در سفر شایع‌اند. انتقال دست‌به‌دهان در خانه و مهدکودک، پس از دستشویی و پیش از غذا، از راه دستگیره در و اسباب‌بازی، بدون هیچ غذای آلوده‌ای هم ممکن است. بلعیدن آب استخر و آب‌های روباز، یخ با منبع نامشخص و آب لوله‌کشی قطع‌شده در سفر، حامل‌های دیگرند.
چه کسی بیشتر در خطر است؟
کودک زیر ۵ سال و سالمند بالای ۷۰ سال، بیشترین خطر را برای رسیدن به سندرم اورمیک همولیتیک دارند. خانه یا مهدکودکی که یک کودک اسهال خونی دارد، بیشترین احتمال انتقال به دیگر کودکان و بزرگ‌ترهای همان خانه را دارد و شمارش موارد در همان هفته بالا می‌رود.
سفر به مناطق با آب و بهداشت ناپایدار، و غذای خیابانی و سبزی خام در آنجا، خطر نوع مسافران را چند برابر می‌کند. نگهداری گوشت چرخ‌کرده در دمای اتاق بیش از ۲ ساعت، و لبنیات فله بدون زنجیره سرد، پرچم‌های آشپزخانه‌ای‌اند.
تشخیص: همیشه آزمایش لازم نیست، گاهی تنها راه است
در بیشتر اپیزودهای آبکی و بدون خون، آزمایش لازم نیست؛ تشخیص از تاریخ سفر، نوع غذای مشکوک و سنجش کم‌آبی در معاینه گرفته می‌شود.
کشت مدفوع در اسهال خونی، تب بالا، ادامه بیش از چند روز، مصرف اخیر آنتی‌بیوتیک، یا شک به همه‌گیری درخواست می‌شود. آزمون شناسایی سم شیگا و غربالگری مولکولی (PCR) روی نمونه مدفوع، سریع‌تر از کشت معمولی جواب می‌دهند و در همه‌گیری خانگی و مهدکودکی، کلید کارند.
در علامت ادراری، کشت ادرار با شمارش کلونی تشخیص می‌دهد و در کودک، نمونه‌گیری پاک و رساندن فوری نمونه به آزمایشگاه، اعتبار نتیجه را بالا می‌برد.
آزمایش خون هنگام شک به کم‌آبی یا عارضه لازم است: هموگلوبین، پلاکت، کراتینین و اوره، همان اعدادی‌اند که سندرم اورمیک همولیتیک را آشکار می‌کنند. تب و درد پهلو، کشت خون و تصویربرداری کلیه را مطرح می‌کند و درد شدید شکم همراه خون، معاینه جراحی برای رد علت دیگر را لازم می‌کند.
چه چیزی تصویر را بدل می‌کند؟
شایگل، کامپیلوباکتر و سالمونلا، همان نمای اسهال خونی را می‌سازند و تفکیکشان تنها با کشت ممکن است، نه با رنگ مدفوع و قضاوت خانگی. کلستریدیوم دیفیسیل، پس از یک دوره آنتی‌بیوتیک، تب و اسهال می‌آورد و درمانش با ای‌کولای فرق دارد. آپاندیسیت، و مسمومیت استافیلوکوکی با استفراغ بسیار زود در چند ساعت نخست و بدون خون در مدفوع، دو جایگزین پرتکرارند؛ در بزرگ‌سالان مسن، دیورتیکولیت هم (بخشی از علائم آن در نوشتار دیورتیکولیت (التهاب کیسه‌های روده) آمده است) می‌تواند درد شکم و خون را بدل کند؛ همین است که در درد شدید همراه خون، دیدن جراح را در همان روز لازم می‌کند.
عددهایی که باید بدانید
- سندرم اورمیک همولیتیک، در حدود ۵ تا ۱۰ درصد از کودکانی که اسهال خونی ناشی از گونه سم شیگا دارند، حدود ۱ هفته پس از شروع اسهال ظاهر می‌شود
- دوره نهفتگی نوع مسافران معمولاً ۱ تا ۳ روز و نوع سم شیگا معمولاً ۳ تا ۴ روز است؛ همین فاصله، مقصر‌کردن یک وعده خاص را سخت می‌کند
- پختن گوشت چرخ‌کرده تا دمای داخلی ۷۱ درجه، مطمئن‌ترین عدد خانگی برای کشتن باکتری در کوفت و همبرگر است
- شستن دست با آب و صابون به مدت ۲۰ ثانیه، در برابر این باکتری مؤثرتر از ژ ضدعفونی است، چون ذرات میکروسکوپی مدفوع را از پوست برمی‌دارد؛ صابون برای دست‌ها است و شست‌وشو با آب جاری و مالش، برای میوه و سبزی
- نگهداری گوشت چرخ‌کرده در یخچال زیر ۴ درجه، رشد باکتری را مهار می‌کند و همان مقدار در گرمای آشپزخانه، ساعت‌به‌ساعت چند برابر می‌شود
- کم‌آبی با از دست رفتن حدود ۵ درصد وزن بدن، علامت‌دار می‌شود و در کودک، هر عدد بالاتر از آن، اورژانس است
عوارض: از کم‌آبی تا سندرم اورمیک همولیتیک
سندرم اورمیک همولیتیک با رنگ‌پریدگی، ادرار بسیار کم یا بی‌ادراری، کبودی بی‌دلیل و خواب‌آلودگی می‌آید و یعنی هم‌زمانی تخریب گلبول قرمز با نارسایی کلیه؛ بستری فوری می‌خواهد.
کم‌آبی و افت نمک و پتاسیم، شایع‌ترین عارضه‌اند و در سالمند، گیجی، افت فشار خون و کاهش حجم ادرار، نخستین نشانه‌هایشان است؛ شدت کم‌آبی و ارقام آن در نوشتار کم‌آبی بدن (از دست دادن آب و نمک) آمده است.
حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد بیماران، هفته‌ها پس از عفونت، درد و خشکی مفصل و خشکی چشم را در قالب سندرم واکنشی پس از عفونت تجربه می‌کنند.
در عفونت ادراری دست‌نخورده، آبسه کلیه و ورود باکتری به خون، دو پیامد جدی‌اند که تب و لرز را ادامه می‌دهند.
درمان: تصمیم پزشک، نه قفسه داروخانه
درمان واقعی، جایگزینی آب و نمک است نه دارو: پودر محلول جانشینی (ORS) خوراکی با جرعه‌های کم و مکرر در کم‌آبی خفیف، و سرم وریدی در بخش درمان وقتی خوراکی ممکن نیست.
در اسهال خونی مشکوک به سم شیگا، آنتی‌بیوتیک تجویز نمی‌شود و دادن آن، می‌تواند خطر سندرم اورمیک همولیتیک را بالا ببرد؛ تجویز یا پرهیز، تصمیم پزشک با نتیجه کشت است. در اسهال آبکی مسافران هم بیشتر موارد خودمحدودند و داروی ضدباکتریایی، با نظر پزشک و بر پایه شدت و کشت انتخاب می‌شود، نه با توصیه پیشخوان داروخانه.
داروی متوقف‌کننده حرکت روده، در اسهال خونی و در تب بالا ممنوع است و در کودک خردسال هرگز نباید داده شود؛ این دارو، سم را درون روده نگه می‌دارد.
در عفونت ادراری، انتخاب دارو بر پایه کشت ادرار و الگوی مقاومت محلی و با تجویز پزشک است؛ در درگیری کلیه، بارداری یا سپسیس، درمان وریدی و بستری لازم می‌شود.
غذای معمول، به‌محض تحمل، از سر گرفته می‌شود و قطع گروه‌های غذایی گسترده، توصیه نمی‌شود؛ درباره موقت‌بودن عدم تحمل لاکتوز، پزشک تصمیم می‌گیرد.
مسیر بیماری و زمان بهبود
اپیزود آبکی مسافران معمولاً در ۳ تا ۵ روز فروکش می‌کند و نوع خونی، تا یک هفته و گاه بیشتر، زمان می‌برد. بهبود بی‌خونی و عملکرد کلیه پس از سندرم اورمیک همولیتیک، ماه‌ها پیگیری تخصصی می‌خواهد و پیامد آن هفته‌های نخست، به سرعت بستری وابسته است.
مراقبت خانه: چه بدهیم و چه ندهیم
مایعات را در جرعه‌های کوچک و هر چند دقیقه یک‌بار بدهید؛ یک لیوان یک‌باره، در زمینه استفراغ، برمی‌گردد. برنج نرم، موز، نان تست و سیب‌زمینه پخته، در روز نخست تحمل‌پذیرترند و غذای چرب و شیرینی غلیظ و نوشابه گازدار، دفع آب را زیاد می‌کنند. در اسهال خونی، به کودک داروی ضداسهال ندهید و تا ارزیابی همان روز صبر کنید؛ سرکه، نمک و دمنوش، سم را از بین نمی‌برند.
پیشگیری: قوانین خانه، آشپزخانه و مهدکودک
شستن دست با صابون و آب جاری، پس از دستشویی و تعویض پوشک و پیش از پخت و خوردن، مؤثرترین اقدام، هم در خانه و هم در مهدکودک است. تخته و چاقوی جدا برای گوشت خام و سبزی، و شستن سبزی و میوه زیر آب جاری پیش از پوست کندن، دو قانون ساده آشپزخانه‌ای‌اند. پاستوریزه بودن شیر، ماست، دوغ و خامه را از برچسب بپرسید و از لبنیات فله و دست‌فروشی، به‌ویژه در سفر، بپرهیزید.
کودک اسهالی را تا تشکیل‌شدن مدفوع به مهدکودک نفرستید و تا هفته‌ها او را از استخر و آب‌بازی بیرون نگه دارید. در مهدکودک و مدرسه، گزارش مورد به شبکه بهداشت و پاک‌سازی سطوح تماس با ماده مؤثر، از ادامه همه‌گیری جلوگیری می‌کند.
در سفر: آب، میوه و داروی همراه
در سفر، تنها آب بطری با درپوش پلمپ و بازنشده یا نوشیدنی جوشانده بنوشید؛ یخ و آب شیر فریبنده‌اند؛ ظاهراً امن می‌نمایند ولی نیستند. میوه را خودتان بشویید و پوست بکنید و از سبزی خام، سالاد رستورانی و بستنی سنتی بپرهیزید. برنامه دارویی سفر را پیش از حرکت با پزشک یا داروساز بچینید؛ خرید سرخود آنتی‌بیوتیک در مقصد، همان کاری است که در نوع سم شیگا، خطر عارضه را بالا می‌برد.
اورژانس: نشانه‌هایی که با ۱۱۵ تمام می‌شوند
کودک با اسهال خونی، در خانه درمان نمی‌شود و همان روز ارزیابی می‌خواهد؛ رنگ‌پریدگی، پوشک تقریباً خشک در ۱۲ ساعت و خواب‌آلودگی، با ۱۱۵ به اورژانس می‌رود. شکم چوبی با درد شدید، خونریزی فراوان در مدفوع، یا غش و بیهوشی، در همان دقیقه ۱۱۵ می‌خواهد و در این لحظه فرمان را به کس دیگری بسپارید.
استفراغ مکرر با ناتوانی در خوردن مایعات، یا ادرار کمتر از ۳ بار در روز و گریه بی‌اشک، یعنی کم‌آبی با نیاز به سرم و ویزیت فوری. تب با لرز و درد پهلو در باردار یا سالمند، همراه گیجی تازه، با اورژانس ۱۱۵ سنجیده می‌شود نه با مسکن و پتوی خانه.
پرچم‌های قرمز: چه چیزی همان روز دیدن پزشک را لازم می‌کند
- خون روشن یا تیره در مدفوع، و مدفوع سیاه قیری، نخستین پرچم‌های این بیماری‌اند
- پوشک سبک‌تر از معمول، رنگ‌پریدگی، و کبودی بی‌دلیل روی دست و تنه کودک
- تب با لرز و درد پهلو در سالمند بالای ۷۰ سال یا زن باردار، و هر دمای غیرعادی در نوزاد شیرخوار
- سفتی و درد شدید شکم، استفراغ سبز و مکرر، یا بی‌حالی و تنفس سریع
- ادامه اسهال بیش از ۷ روز، کاهش وزن، و هر علامت در فرد با پیوند عضو، شیمی‌درمانی یا نقص ایمنی
- علامت‌های سندرم اورمیک همولیتیک اغلب در روزهایی می‌آید که اسهال رو به بهبود است؛ پس تا ۱۰ روز پس از آغاز اسهال خونی، رنگ‌پریدگی، کم شدن ادرار و کبودی بی‌دلیل را هر روز نگاه کنید
باورهای غلط که تصمیم را عوض می‌کنند
- «آنتی‌بیوتیک، هر اسهال را کوتاه می‌کند.» در نوع سم شیگا، همین دارو می‌تواند آزادسازی سم را زیاد و خطر نارسایی کلیه را بالا ببرد.
- «چای پررنگ و نوشابه گازدار، کم‌آبی را جبران می‌کنند.» قند غلیظ و کافئین، دفع آب و نمک را بدتر می‌کنند.
- «نتیجه مثبت کشت مدفوع، همیشه دارو لازم دارد.» بسیاری یافته‌ها با مایع‌درمانی می‌روند و تجویز، تصمیم پزشک است.
- «شستن میوه با سرکه یا نمک و دمنوش، میکروب را می‌کشد.» سم و باکتری چسبیده با آن‌ها از بین نمی‌رود؛ آب جاری با مالش، برس‌زدن صیفی سخت و پوست کندن، راه مؤثرند و صابون و ژ الکل، کار دست‌هاست نه کار میوه.
- «در اسهال، لبنیات و شیر مادر را قطع کنید تا روده استراحت کند.» قطع کامل لبنیات و شیر مادر در کودک شیرخوار، توصیه نمی‌شود و خودش کم‌آبی و کم‌تغذیه را اضافه می‌کند.
در ایران: دسترسی، گزارش و هزینه
در ایران، پودر محلول جانشینی (ORS) در داروخانه‌ها بدون نسخه و با قیمت بسیار کم در دسترس است و نخستین خط درمان کم‌آبی در خانه به شمار می‌رود. شیر و دوغ و پنیر محلی فله، در سفر و در بازارهای هفتگی، منبع آشنای اسهال خونی‌اند و پرسیدن از پاستوریزه بودن، در بیشتر خانه‌ها رسم نیست.
مورد اسهال خونی، در شبکه بهداشت گزارش و ریشه‌یابی می‌شود و در همه‌گیری محلی یا مهدکودکی، کشت گروهی مدفوع با پشتیبانی دولتی انجام می‌گیرد. هزینه کشت، آزمون سم و بستری برای خانواده‌ای که درآمد ثابت ندارد سنگین است؛ خط ۱۴۸ برای بحران روانی خانواده و خیریه امید، در تأمین پودر محلول جانشینی (ORS) و دارو و مساعدت بستری، همراه این بیماران است.
جمع‌بندی اعداد کلیدی عفونت ای‌کولای
| موضوع | عدد | معنا در عمل |
|---|---|---|
| نهفتگی نوع مسافران | ۱ تا ۳ روز | شروع اسهال آبکی پس از آب یا غذای آلوده |
| نهفتگی نوع سم شیگا | ۳ تا ۴ روز | گرفتگی دردناک، سپس مدفوع خونی |
| ظهور سندرم اورمیک همولیتیک | حدود ۱ هفته | در ۵ تا ۱۰ درصد کودکان با اسهال خونی شیگا |
| پنجره پایش کودک | تا ۱۰ روز | نگاه روزانه به رنگ پوست، ادرار و کبودی |
| پخت مطمئن گوشت چرخ‌کرده | دمای داخلی ۷۱ درجه | کوفت و همبرگر باید به این دمای مرکزی برسند |
| یخچال برای گوشت چرخ‌کرده | زیر ۴ درجه | بیش از ۲ ساعت در دمای اتاق، پرچم قرمز آشپزخانه است |
| شستن دست | ۲۰ ثانیه با صابون | مؤثرتر از ژ ضدعفونی، چون ذرات مدفوع را برمی‌دارد |
| کم‌آبی علامت‌دار | حدود ۵ درصد وزن بدن | در کودک، هر عدد بالاتر یعنی اورژانس |
| آزمون سریع مولکولی | PCR | سریع‌تر از کشت، کلید همه‌گیری خانگی و مهدکودکی |
| شکایت مفصل پس از عفونت | ۱۵ تا ۲۰ درصد | هفته‌ها بعد، درد و خشکی مفصل و خشکی چشم |
| اورژانس | ۱۱۵ | غش، شکم چوبی، خون فراوان، کودک خواب‌آلود و خشک |
| حمایت خانواده | خط ۱۴۸ | بحران روانی و هماهنگی تأمین پودر محلول جانشینی (ORS) |
پرسش‌های پرتکرار
از غذای آلوده تا شروع اسهال چند روز فاصله است؟
در شکل مسافران این فاصله ۱ تا ۳ روز و در نوع سم شیگا معمولاً ۳ تا ۴ روز است؛ به‌همین‌سبب مقصر‌کردن یک وعده خاص، اغلب سخت است.
کودکم اسهال خونی دارد؛ تا فردا صبر کنم؟
نه. همین روز دیدن پزشک و درخواست کشت لازم است و تا ۱۰ روز پس از شروع، هر روز رنگ پوست، شمار ادرار و کبودی‌های بی‌دلیل را نگاه کنید؛ این‌ها پرچم عارضه کلیه‌اند.
چای نبات و نوشابه برای جبران کم‌آبی خوب نیستند؟
برای جبران کم‌آبی، محلول جانشینی (ORS) با جرعه‌های کم و مکرر به کار می‌آید و شربت‌های شیرین این نقش را ندارند.
کشت مدفوع مثبت شد؛ حتماً دارو لازم است؟
خیر؛ بسیاری یافته‌ها با مایع‌درمانی می‌روند. تجویز یا پرهیز از آنتی‌بیوتیک، تصمیم پزشک بر پایه نوع سم و نتیجه آزمایش است.
چطور مطمئن شوم کوفت کاملاً پخته است؟
دمای مرکزی گوشت چرخ‌کرده باید به ۷۱ درجه برسد؛ رنگ ظاهری می‌تواند گمراه‌کننده باشد و زمان سرخ‌کردن کوتاه، باکتری را در مغز کوفت زنده نگه می‌دارد.
آیا سرکه یا آب‌نمک، میوه را امن می‌کند؟
هیچ‌یک از این دو، باکتری چسبیده را از بین نمی‌برد؛ مالش زیر آب جاری، برس برای صیفی سخت و پوست کندن، کاری است که واقعاً اثر دارد.
چه کسی و چه زمانی تصمیم می‌گیرد؟
پزشک درمانگاه، متخصص عفونی یا اطفال، و اورژانس
درمانگاه و اطفال: سنجش کم‌آبی، درخواست کشت در اسهال خونی و پیگیری ده‌روزه کودک با اسهال خونی. متخصص عفونی: تصمیم دارویی در موارد شدید، کشت‌های مثبت پیچیده و همه‌گیری‌های مهدکودکی. اورژانس و بستری: بی‌ادراری، غش، نوزاد با تب، یا هر علامت سندرم اورمیک همولیتیک؛ رسیدن به این سه‌گانه یعنی تماس با ۱۱۵ در همان ساعت.
گوشه‌ای از تاریخچه که پزشک باید بشنود
هنگام ویزیت، سه چیز را بگویید: دقیقاً چه خوردید و آشامیدید، اسهال از چند روز پیش شروع شده، و در خانه چند نفر علامت دارند. همین سه جمله، ترتیب آزمایش‌ها را عوض می‌کند.
این نوشتار برای آگاهی از چهره‌های عفونت ای‌کولای و مسیر پیشگیری از آن است و جای معاینه پزشک، دیدن نتیجه کشت و تصمیم درمانی را نمی‌گیرد؛ در اسهال خونی کودک، کم‌آبی با بی‌ادراری و هر پرچم خطر اورژانسی، همین ساعت به اورژانس برسید و هیچ دارویی، به‌ویژه آنتی‌بیوتیک و داروی ضدحرکت روده، را خودسرانه آغاز یا قطع نکنید.
منابع
- انجمن گوارش و کبد ایران، راهنمای ارزیابی و درمان اسهال حاد
- سازمان جهانی بهداشت، توصیه‌های آب امن و محلول جانشینی در اسهال
- مراکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌ها، بخش سندرم اورمیک همولیتیک و ایمنی گوشت چرخ‌کرده
- وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی ایران، شبکه گزارش همه‌گیری‌های گوارشی
- انجمن عفونی اطفال ایران، الگوی مراقبت سرپایی کودک با اسهال خونی
- همچنین بخوانید: کم‌آبی بدن (از دست دادن آب و نمک)