اختلال جنسی زنان نام مجموعه‌ای است که در آن میل، برانگیختگی، ارگاسم یا درد، به‌شکل پایدار و همراه با پریشانی، از الگوی معمول زندگی خارج می‌شود. معیار تشخیص، رنج خود زن است نه عددی در بدن: یک تغییر تنها وقتی اختلال نام می‌گیرد که ادامه داشته باشد و آرامش و زندگی مشترکش را زیر فشار ببرد. این اختلال، بیماری شرم و نقص شخصیتی نیست؛ در بیشتر موارد، یک مسیر خونی، عصبی، هورمونی یا عضلانی درگیر است و همان‌جا قابل ارزیابی و درمان.
قاعده تشخیص: پایدار، آزارنده و قابل‌نام‌گذاری
هم‌زمانی با افسردگی، بی‌خوابی، درد مزمن و فشار زندگی رایج است، ولی این هم‌زمانی، علت را تمام‌شده نمی‌کند و ارزیابی جسمی را حذف نمی‌کند؛ همان مسیر درمان افسردگی در نوشتار افسردگی اصلی (اختلال افسردگی ماژور) آمده است. پیشینه علامت، در تشخیص مهم است: آنچه کمتر از ۳ ماه بوده هنوز الگو نشده و آنچه بیش از ۶ ماه ادامه دارد، بررسی کامل می‌خواهد.
چهار الگوی شناخته‌شده
کاهش میل
در الگوی کاهش میل، خواستن و حتی فکر کردن به نزدیکی، برای ماه‌ها کم می‌شود و خود زن، این را تغییر آزاردهنده می‌داند.
اختلال برانگیختگی
در الگوی اختلال برانگیختگی، میل باقی است، ولی پاسخ بدنی یعنی روان‌شدگی و تورم بافت، کافی یا پایدار نیست و همین تفاوت، درمان را از الگوی اول جدا می‌کند.
اختلال ارگاسم
در الگوی اختلال ارگاسم، با وجود میل و برانگیختگی کافی، رسیدن به اوج دشوار یا ناممکن است و شایع‌ترین علت دارویی آن، داروهای ضدافسردگی از خانواده SSRI است.
درد ورود و درد عمیق، دو بیماری جدا
در الگوی درد ورود، با نخستین تلاش برای دخول، عضلات کف لگن به‌جای شل شدن، منقبض می‌شوند و سوزش و درد می‌سازند؛ این الگو با درد عمیق، دو درمان متفاوت می‌خواهد. در الگوی درد عمیق، درد در شکم و لگن و پس از نزدیکی حس می‌شود و بیشتر به اندومتریوز، چسبندگی یا توده نزدیک دهانه رحم برمی‌گردد. در حدود ۵۰ درصد مراجعان، دو الگو هم‌زمان وجود دارد و همین است که تک‌درمانی، اغلب بی‌نتیجه می‌ماند.
بدن در پاسخ جنسی چه کار می‌کند
برانگیختگی، کار هم‌زمان سه سیستم است: عروق که خون را به بافت تناسلی می‌آورند، اعصاب حسی همان ناحیه و عضلات کف لگن که در نخستین مرحله شل و در پایان، منقبض می‌شوند. مغز، هر سه را تنظیم می‌کند؛ خستگی، تصویر بدنی، اضطراب عملکرد و احساس امنیت در رابطه، آستانه پاسخ جسمی را پایین می‌آورند، بدون آن‌که «فقط روانی» باشند.
استروژن، ضخامت، کشسانی و رطوبت آستر واژن را نگه می‌دارد و در ۲ تا ۳ سال پس از یائسگی، با افت آن، بافت نازک، کم‌خون و دردناک می‌شود و محیط واژن قلیایی‌تر می‌گردد. در درد ورود، انقباض عضله، پاسخی آموخته‌شده است و بدن پیش از درد، خودش را می‌بندد؛ به‌همین‌سبب درمان، بازآموزی تدریجی عضله و حس است نه تحمل بیشتر. در دیابت، آسیب اعصاب کوچک و عفونت‌های قارچی مکرر، حس و روان‌کنندگی را هم‌زمان کم می‌کنند و به همین دلیل، قند مهارنشده، یکی از علل قابل‌اصلاح این شکایت است.
نشانه‌ها هر الگو را چگونه می‌شود خواند
خشکی، سوزش، خارش و احساس تنگی واژن، همراه با خونریزی کم پس از نزدیکی، چهره‌های آشنای نازک‌شدن بافت پس از یائسگی‌اند. تکرر ادرار و سوزش پس از نزدیکی، در همان سندرم بافتی پس از یائسگی دیده می‌شود و بسیاری از این زنان، ماه‌ها به‌عنوان عفونت ادراری مکرر درمان می‌شوند. دردی که در نخستین ثانیه ورود حس می‌شود، نقطه‌اش را می‌توان با یک انگشت نشان داد و نشانه دهانه ورود واژن است نه رحم.
نبود ارگاسم، با تأخیر در رسیدن به آن فرق دارد و در تاریخ‌گیری، تفکیک این دو، انتخاب درمان را عوض می‌کند. بی‌میلی همراه با خستگی مفرط، بی‌خوابی و کاهش انرژی، بیشتر از آن‌که علامت رابطه باشد، نشانه افسردگی یا کم‌کاری تیروئید است و همان‌جا بررسی می‌شود.
علت‌ها: نخست جسم، دارو و هورمون
یائسگی و دوره پیرامون آن، شایع‌ترین زمینه برای خشکی و درد نزدیکی‌اند و علائم، در این دوره، نوسان می‌کنند و با استرس بدتر می‌شوند. در شیردهی و تا ۶ ماه پس از زایمان، افت هورمونی، بخیه یا پارگی پرینه و بی‌خوابی، سه‌گانه‌ای می‌سازند که بسیار رایج است و بخشی‌اش با گذشت زمان بهتر می‌شود.
قرص‌های ضدبارداری هورمونی، در شماری از زنان، میل را پایین می‌آورند؛ در این شک، پزشک نوع یا روش را تغییر می‌دهد، نه آن‌که همه‌چیز را به حساب رابطه بگذارد. داروهای ضدافسردگی از خانواده SSRI، شایع‌ترین علت دارویی تأخیر یا نبود ارگاسم‌اند و بسیاری از زنان، این علامت را به خودشان نسبت می‌دهند نه به دارو. در فشار خون، دو دسته از داروها و در آلرژی، آنتی‌هیستامین‌ها، با خشکی و کاهش پاسخ همراه‌اند و بازبینی داروها، پیش از هر درمان تازه انجام می‌شود.
اندومتریوز، درد عمیق، درد چرخه‌ای و درد هنگام دفع را می‌سازد و درمان همان علت، بخش اصلی کار است. عفونت‌های قارچی مکرر، واژینوز باکتریال، اگزما و پسوریازیس ناحیه تناسلی و تحریک ناشی از صابون و شوینده‌های معطر، علت‌های قابل‌دیدن در معاینه‌اند؛ پرونده تعادل میکروبی واژن در نوشتار واژینوز باکتریال (به‌هم‌خوردن تعادل واژن) توضیح داده شده است. برداشتن جراحی هر دو تخمدان در زن جوان، با افت ناگهانی هورمون، میل و پاسخ را تغییر می‌دهد و درمان هورمونی جایگزین در این مورد، بحث پزشک است.
تاریخ آزار جنسی، بخشی از تاریخ برخی بیماران است؛ پرسیدن آن، در اتاق بسته و بدون همراه، و پاسخ دادن با ارجاع و نه با قضاوت، بخشی از همان درمان است. هیچ پرسشگری درباره گذشته، جلوی بستگان و همراه انجام نمی‌شود و پاسخ‌گویی به آن، هرگز اجباری نیست.
ارزیابی: تاریخ‌گیری، سپس معاینه با رضایت
نخستین ابزار، تاریخ‌گیری است: از کجا شروع شده، کدام حلقه از میل تا ارگاسم افت کرده و آیا درد در ورود است یا در عمق؛ همین نقشه ساده روی بدن، تشخیص را عوض می‌کند. معاینه تنها با رضایت صریح، تنها با فرد آموزش‌دیده و تنها در فضای خصوصی انجام می‌شود؛ بیمار حق دارد بخواهد معاینه‌گرش زن باشد و هر وقت بخواهد، آن را متوقف کند.
در ترشح، سوزش یا بوی غیرعادی، نمونه مایع واژن با سنجش اسیدیته و کشت، علت را روشن و درمان را دقیق می‌کند. آزمایش قند خون و هورمون تیروئید در الگوی مناسب ارزش دارد، ولی هیچ آزمون خونی، میل جنسی را اندازه نمی‌گیرد و «هورمون‌هایم نرمال است» جای تاریخ‌گیری را نمی‌گیرد. در درد ورود، معاینه با یک انگشت یا ابزار کوچک در مطب، واکنش عضله و نقطه دقیق درد را ثبت می‌کند و همین، تصمیم فیزیوتراپی را می‌سازد.
خونریزی پس از نزدیکی، نیازمند دیدن دهانه رحم و انجام تست پاپ‌اسمیر یا ارجاع برای کولپوسکوپی است و نباید به خشکی تفسیر شود. اگر علامت پس از جراحی لگن یا پس از آغاز یک داروی تازه شروع شده باشد، ترتیب زمانی، بخش اصلی تشخیص است و بازبینی دارو، با پزشک همان نسخه انجام می‌شود.
چند عدد که تصویر را روشن می‌کند
در پرسش‌گرهای جمعیتی، حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد زنان در دوره‌ای از زندگی کاهش میل گزارش می‌کنند، ولی تنها حدود ۸ تا ۱۲ درصد، آن را با پریشانی پایدار و در قالب اختلال بالینی زیسته‌اند. سندرم خشکی و درد پس از یائسگی، در حدود نیمی از زنان این گروه سنی علامت دارد و در بیشترشان، با درمان موضقی فروکش می‌کند. در مصرف داروهای ضدافسردگی از خانواده SSRI، اختلال ارگاسم در بازه‌ای میان ۳۰ تا ۷۰ درصد بیماران گزارش شده است.
فیزیوتراپی کف لگن در درد ورودی، در حدود ۷۰ درصد یا بیشتر موارد، کاهش درد و سهولت دخول را گزارش می‌کند و معمولاً در ۶ تا ۱۲ هفته به نتیجه می‌رسد. درمان هورمونی موضقی واژن، در بیشتر زنان پس از ۲ تا ۴ هفته تفاوت را حس می‌کند و اثرش با ادامه درمان نگه داشته می‌شود. در زن پیش از یائسگی، خشکی پایدار واژن نادر است و پرچم علت دیگری می‌شود؛ در این سن، برچسب روانی، آخرین احتمال است نه نخستین. در بیشتر درمان‌ها، ارزیابی پاسخ در ۸ تا ۱۲ هفته انجام می‌شود و نبود پاسخ، به معنی پایان راه نیست.
درمان‌ها، دسته به دسته
خشکی و سندرم بافتی
در خشکی و درد سطحی، روان‌کننده‌ها و مرطوب‌کننده‌های واژینال، نخستین اقدام‌اند و انتخاب پایه آب، سیلیکونی یا روغنی، بر پایه تحمل فرد و نبود حساسیت انجام می‌شود. در سندرم بافتی پس از یائسگی، درمان هورمونی موضقی واژن، با تجویز پزشک و پس از رد کردن خونریزی غیرعادی آغاز می‌شود و با ویزیت پیگیری ادامه می‌یابد.
درد ورود و عضله کف لگن
در درد ورود، فیزیوتراپی تخصصی کف لگن و استفاده تدریجی از ابزارهای نازک و انعطاف‌پذیر، در مطب آموزش داده می‌شود و برنامه‌اش متناسب با همان بیمار نوشته می‌گردد. در کنار آن، آموزش آناتومی پاسخ برانگیختگی، بی‌آن‌که دستوری برای زندگی مشترک باشد، بخشی از درمان است که همان درمانگر آموزش‌دیده می‌دهد.
گفت‌وگودرمانی و بازبینی داروها
درمان گفت‌وگومحور، از جمله درمان شناختی‌رفتاری و مشاوره جنسی با فرد یا زوج، بر پریشانی و عملکرد اثر دارد و مسیرش، ارجاع به درمانگر آموزش‌دیده است نه توصیه عمومی. بازبینی داروها با پزشک تجویزکننده، پیش از هر درمان تازه انجام می‌شود؛ تغییر دارو، کم یا زیاد کردن آن یا افزودن داروی دیگر، تصمیم همان پزشک است نه بیمار.
هورمون، افسردگی و پوست
در زنی که با جراحی، هر دو تخمدان و رحم برداشته شده‌اند، درمان هورمونی جایگزین، با پزشک و بر پایه سابقه لخته و پستان بررسی می‌شود. اگر افسردگی یا اضطراب، همراه بالینی باشد، درمان همان اختلال، میل و پاسخ را بازمی‌گرداند و این، به معنی روانی دانستن بیماری نیست. در بخش پوستی، درمان منظم اگزما و پسوریازیس ناحیه تناسلی و حذف شوینده معطر، بخش فراموش‌شده‌ای است که بدون آن، درد ادامه می‌کند.
آنچه درمان نیست
هیچ فرآورده‌ای با برچسب تقویت میل، چه کپسول و چه پچ، مصرف نمی‌شود؛ بیشترشان یا بدون کارآزمایی‌اند یا با هورمون‌های مهارنشدنی. تزریق ژل، لیزر و جراحی تنگ‌کردن واژن، برای درد یا کاهش میل، درمان شناخته‌شده نیستند و عوارض سوختگی و جای زخم می‌توانند درد را سخت‌تر کنند. قرص‌های هورمونی زیرپوستی و پنل‌های گسترده هورمونی بدون نشانه بالینی، بخشی از درمان نیستند و تفسیر نتیجه‌شان، مسیر را گم می‌کند.
هیچ درمانی جای رضایت و آرامش بیمار را نمی‌گیرد؛ اگر زن نخواهد، هیچ معاینه، ابزار یا تمرینی انجام نمی‌شود و اصرار بر ادامه، درمان نیست. مصرف خودسرانه آنتی‌بیوتیک یا کرم ترکیبی برای سوزش، تنها پوشاندن علامت است و در موارد پوستی، حساسیت تازه اضافه می‌کند.
چه زمانی وقت ویزیت است
هر علامتی که ۳ ماه ادامه داشته و خود زن آن را آزاردهنده می‌داند، وقت ویزیت است نه تحمل بیشتر. خونریزی پس از نزدیکی، زخم یا توده در ناحیه تناسلی، و ترشح بدبو با سوزش، در همان هفته ارزیابی می‌خواهند. هر علامت جنسی در زنی که شیمی‌درمانی می‌کند، دیابت دارد یا یائسگی زودرس داشته، زودتر بررسی می‌شود، چون مسیر درمانش متفاوت است. در هر سن، از نوجوانی تا سالمندی، می‌توان این پرسش را با پزشک مطرح کرد و هیچ‌یک از این علائم، سرنوشت اجتناب‌ناپذیر پیر شدن نیست.
پرچم‌های خطر و اورژانس‌ها
بی‌حسی ناحیه تناسلی و اطراف مقعد، همراه با بی‌اختیاری ادرار یا ناتوانی در تخلیه، نشانه درگیری انتهای نخ است و در همان ساعت با ۱۱۵، اورژانس عصبی می‌خواهد. در ترکیب بی‌حسی میان‌تنه، بی‌اختیاری یا نگه‌داشتن ادرار و ضعف پا، در همان دقیقه با ۱۱۵ تماس بگیرید؛ این اورژانس نخ اعصاب است و نه یک علامت زنانه. تا رسیدن آمبولانس، هیچ دارویی خورده نمی‌شود و بیمار در راحت‌ترین وضعیت نگه داشته می‌شود؛ در این حالت هیچ‌کس در خانواده نباید خودش رانندگی کند.
زخم گروهی دردناک با تب، یا تاول و ترشح پس از نزدیکی، ارزیابی همان روز برای عفونت تبخال و سایر علت‌ها لازم دارد. درد شدید لگن با تب و ترشح چرکی، همان هفته می‌تواند به عفونت لگن برسد و درمانش، با نظر پزشک و اغلب به‌شکل وریدی است نه با قطره واژینال. در زن با اندومتریوز شناخته‌شده، آغاز تب همراه با ترشح چرکی و بدی حال عمومی، همان شب به بخش اورژانس زنان می‌رود و تماس با ۱۱۵، امن‌ترین راه رسیدن است.
توده ناگهانی و بسیار دردناک لب بزرگ واژن با تب، آبسه غده بارثولین است و تخلیه آن، کار جراح در همان روز است؛ نشانه‌ها و راه‌های مهار آن در نوشتار کیست و آبسه بارثولین: علائم، درمان و پیشگیری از عود آمده است. بی‌حسی پاها، اختلال راه رفتن یا درد تیرکشنده دوطرفه در کنار علامت جنسی، مسیر نورولوژی را باز می‌کند. دردی که ۳ هفته پس از زایمان و بخیه پرینه بهتر نشده، معاینه همان هفته می‌خواهد، چون جای زخم و عفونت، دو احتمال باقی‌مانده‌اند. اگر آزار جنسی در جریان باشد یا تازه رخ داده باشد، در همان ساعت به اورژانس اجتماعی و مرکز بهداشت مراجعه می‌شود و خط ۱۲۳، همراه بیمار است.
باورهای غلط که درمان را عقب می‌اندازند
- «کم‌میلی یعنی توهم یا تنبلی.» کم‌میلی، توهم یا تنبلی نیست؛ رگ، عصب، هورمون و خستگی، همگی قابل سنجش‌اند و درمان، بر پایه همان یافته‌ها نوشته می‌شود.
- «درد بخشی طبیعی از نزدیکی است.» درد، بخشی طبیعی از نزدیکی نیست؛ اگر درد تکرار می‌شود، علتی در کار است و تحمل کردنش، آن را درمان نمی‌کند.
- «با یائسگی، زندگی جنسی تمام می‌شود.» با یائسگی، زندگی جنسی تمام نمی‌شود؛ آنچه تغییر می‌کند، بافت و پاسخ است و همان، درمان دارد.
- «میل پایین نشانه سردی رابطه یا بی‌وفایی است.» میل پایین در زن، نشانه سردی رابطه یا بی‌وفایی نیست؛ این برچسب، درمان را عقب می‌اندازد و آسیب روانی اضافه می‌کند.
- «درد ورود از تنگی ذاتی بدن است.» در درد ورود، مشکل، تنگی ذاتی بدن زن نیست و باز کردن آن با زور یا تحمل، عضله را بدتر می‌کند؛ درمان، بازآموزی تدریجی با فیزیوتراپیست است.
- «جراحی تنگ‌کردن واژن، درد را درمان می‌کند.» جراحی زیبایی و تنگ‌کردن واژن، برای درمان درد یا کم‌میلی انجام نمی‌شود و پشت وعده‌های تبلیغاتی، کارآزمایی معتبری نیست.
گفتن این علامت در کلینیک ایرانی
در ایران، این شکایت کم گفته می‌شود و پاسخ نگرفتن از پزشک، رایج‌ترین دلیل قطع پیگیری است؛ پرسیدن صریح آن در ویزیت متخصص زنان، شروع معقولی است. خواستن پزشک یا معاینه‌گر زن، و ویزیت در فضایی که همراهی در آن نباشد، حق بیمار است و می‌توان آن را از منشی مرکز یا پرستار بخش درخواست کرد.
در برخی شهرهای بزرگ، کلینیک مشاوره پزشکی جنسی در بیمارستان‌های آموزشی وجود دارد و ارجاع را متخصص زنان می‌نویسد؛ در شهرستان، این ظرفیت تقریباً نیست. هزینه روان‌کننده‌ها، فیزیوتراپی کف لگن و جلسات مشاوره، پوشش بیمه‌ای ضعیفی دارد و همین، نخستین دلیلی است که درمان در میانه رها می‌شود؛ خیریه امید، در کمک هزینه این موارد همراه بیمار است. در بسیاری از مراکز، ویزیت تخصصی زنان با ۲ تا ۴ هفته فاصله نوبت است و علائمی که مسیر همان روز دارند، نباید منتظر نوبت بمانند و می‌توانند با ۱۱۵ به اورژانس بروند.
جمع‌بندی اعداد کلیدی
| معیار | عدد | تفسیر |
|---|---|---|
| شکل‌گیری الگو | کمتر از ۳ ماه هنوز الگو نیست | بیش از ۶ ماه، بررسی کامل می‌خواهد |
| کاهش میل در پرسش‌گرها | ۳۰ تا ۴۰ درصد | فقط ۸ تا ۱۲ درصد با پریشانی پایدار |
| هم‌زمانی دو الگو | حدود ۵۰ درصد | تک‌درمانی اغلب بی‌نتیجه می‌ماند |
| اختلال ارگاسم با SSRI | ۳۰ تا ۷۰ درصد بیماران | بازبینی دارو با پزشک تجویزکننده |
| سندرم بافتی یائسگی | حدود نیمی از زنان این گروه | در بیشترشان با درمان موضقی فروکش می‌کند |
| فیزیوتراپی کف لگن در درد ورود | ۷۰ درصد یا بیشتر | نتیجه معمولاً در ۶ تا ۱۲ هفته |
| آغاز حس درمان موضقی | ۲ تا ۴ هفته | اثرش با ادامه درمان نگه داشته می‌شود |
| ارزیابی پاسخ درمان | ۸ تا ۱۲ هفته | نبود پاسخ، پایان راه نیست |
| اورژانس نخ اعصاب | همان دقیقه، ۱۱۵ | بی‌حسی میان‌تنه با نگه‌داشتن ادرار |
| فاصله نوبت تخصصی | ۲ تا ۴ هفته | علامت همان روز، منتظر نوبت نمی‌ماند |
پرسش‌های پرتکرار
آیا افت میل با بالا رفتن سن، سرنوشت همه زنان است؟
نه؛ افت میل در دوره‌ای از زندگی بسیار شایع است و اختلال بالینی، شماری اندک از زنان را درگیر می‌کند. نازک‌شدگی بافت در یائسگی هم درمان موضقی مؤثر دارد.
داروی ضدافسردگی‌ام را قطع کنم؟
خیر، و این یکی از پرخطرترین اشتباه‌های این مسیر است. اگر تأخیر ارگاسم پس از آغاز دارو شروع شده، ترتیب زمانی خودش یک نشانه است و تصمیم تغییر یا ادامه، با پزشک تجویزکننده است، نه با قضاوت بیمار درباره ارزش درمان.
درد ورود با تحمل کردن بهتر می‌شود؟
اصلاً؛ فشار آوردن، انقباض آموخته‌شده عضله را عمیق‌تر می‌کند. درمان این الگو، بازآموزی تدریجی عضله و حس با فیزیوتراپیست تخصصی کف لگن و آموزش در مطب است.
آزمایش هورمون می‌فهمد میل من چرا کم شده؟
هیچ آزمون خونی میل جنسی را اندازه نمی‌گیرد. قند و تیروئید در الگوی مناسب ارزش دارند، اما تاریخ‌گیری دقیق، همان نقشه ساده روی بدن، جایگزین‌ناپذیر است.
همسرم هم شکایت جنسی دارد؛ هر دو به یک کلینیک برویم؟
اختلال در کارکرد جنسی مردانه، مسیر تشخیصی و درمانی مستقل خودش را دارد و چیزی که در نوشتار اختلال نعوظ در مردان آمده، پرونده همان فرد است. برای خود زن هم هیچ دستوری درباره زندگی مشترک از این متن ساخته نمی‌شود؛ درمان، فردی و با رضایت خودش برنامه می‌شود.
مسیر ناباروری من هم روی این علامت اثر دارد؟
بله می‌تواند؛ چرخه‌های پایش‌شده و داروهای هورمونی همان مسیر که در نوشتار ناباروری در زنان (بررسی علت‌ها) توضیح داده شده، گاه میل و پاسخ را تحت فشار می‌گذارند و این شکایت در همان مرکز، کنار همان پرونده مطرح می‌شود.
معاینه را می‌توانم رد کنم یا متوقف کنم؟
هر طور که خودتان بخواهید. رضایت صریح پیش‌شرط است، معاینه‌گر باید آموزش‌دیده باشد و حق داشتن معاینه‌گر زن و توقف هر لحظه، بحث‌بردار نیست.
این نوشتار برای آگاهی از الگوها، علت‌ها و مسیرهای درمان اختلال جنسی زنان است و جای معاینه، تاریخ‌گیری تخصصی و تصمیم پزشک را نمی‌گیرد؛ هیچ دارویی، به‌ویژه ضدافسردگی و هورمونی، به‌خاطر این علامت خودسرانه تغییر یا قطع نمی‌شود و هیچ فرآورده تقویت میل بدون کارآزمایی، درمان به‌شمار نمی‌آید.
منابع
- راهنمای تشخیصی و آماری انجمن روان‌پزشکی آمریکا، ویرایش پنجم، بخش اختلالات جنسی
- انجمن بین‌المللی سلامت جنسی زنان
- جامعه یائسگی انگلستان، بیانیه‌های سندرم ادراری‌تناسلی
- موسسه ملی سلامت و تعالی بالینی بریتانیا، راهنمای مراقبت در یائسگی
- وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی ایران، راهنمای کلینیک‌های مشاوره
- انجمن مطالعه درد و کف لگن ایران