آرتروز گردن با افزایش سن در بیشتر مردم می‌آید و در خیلی‌ها هیچ علامتی نمی‌سازد. آنچه این نوشته را مهم می‌کند، تفکیک سه بالین است: درد محوری گردن که آزارنده ولی بی‌خطر است، درگیری ریشهٔ عصبی که درد تیرکشنده و بیحسی انگشتان می‌دهد، و فشار بر نخام گردنی که چابکی دست را کم می‌کند، راه رفتن را عوض می‌کند و کنترل ادرار را می‌گیرد؛ همین بالین سوم اورژانس محسوب می‌شود.
آرتروز گردن چیست
آرتروز گردن فرسودگی دیسک‌های بین‌مهره‌ای، مفاصل خلفی و لبه‌های مهره‌های گردنی است و با افزایش سن در بیشتر مردم پیش می‌آید. تغییر تصویربرداری در گردن بسیار شایع است و بسیاری از بی‌دردان، نشانهٔ فرسودگی دارند؛ پس تصویر به‌تنهایی درد را توضیح نمی‌دهد. یافتهٔ فرسودگی در تصویر گردن، در حدود نیمی از افراد بالای ۵۰ سالِ بی‌درد دیده می‌شود و به‌همین دلیل تصویر، بیماری را تعریف نمی‌کند.
سه بالین جدا وجود دارد: درد محوری گردن، درگیری ریشهٔ عصبی با درد تیرکشنده به دست، و فشار بر نخام گردنی که خطرناک‌ترین است. دیسک گردن و آرتروز گردن در گفت‌وگوی روزمره یکی شده‌اند؛ تشخیص دقیق یعنی بدانیم درد از عضله و مفصل است، از ریشه، یا از نخام.
چرا دیسک و مهره فرسوده می‌شوند
دیسک آب خود را از دست می‌دهد و ارتفاعش کم می‌شود؛ فاصلهٔ مهره‌ها تنگ و بار به مفاصل خلفی و لبه‌های مهره منتقل می‌گردد. خارها و ضخیم‌شدن رباط‌ها، سوراخ خروج عصب را تنگ می‌کنند و ریشه در همان سوراخ تحت فشار قرار می‌گیرد.
تنگی کانال نخامی از خار پشتی، دیسک بیرون‌زده و چین‌خوردگی رباط پشت‌نخامی ساخته می‌شود و با خم و راست مکرر، آسیب از دو طرف به نخام وارد می‌شود. نخام گردنی راه‌های حرکتی و حسی دست و پا و کنترل ادرار را با خود می‌برد؛ به‌همین دلیل فشار بر آن، دست‌ورزی و راه رفتن را خراب می‌کند.
علامت‌ها چگونه‌اند
شکل رایج، گرفتگی و درد پشت گردن است که با نشستن ثابت طولانی بدتر و پس از چند حرکت نرم بهتر می‌شود. درد به شانه، تیغهٔ شانه و پشت سر تیر می‌کشد و گاهی تا پشت بازو و آرنج می‌رسد. محدودیت چرخش گردن و صدای ساییدگی هنگام چرخاندن سر، به‌ویژه در نگاه به عقب هنگام رانندگی و دنده عقب، از نشانه‌های آشنا هستند.
در درگیری ریشه، درد الکتریکی یا سوزشی از گردن به دست، با بیحسی مشخص در یک یا دو انگشت و بدتر شدن با خم یا چرخش گردن به طرف دردناک دیده می‌شود. پهنهٔ انگشتان راهنمای سطح درگیری است: شست و اشاره بیشتر از ریشهٔ ششم، انگشت میانی از ریشهٔ هفتم، و انگشت کوچک و لبهٔ داخلی بازو از ریشهٔ هشتم.
چه چیزی فرسودگی را زودتر و تندتر می‌کند
بالا رفتن سن مهم‌ترین عامل است و تغییرات فرسودگی از دههٔ سوم زندگی آغاز می‌شوند، ولی شدت تصویر با شدت درد برابر نیست. ترومای قبلی، تصادف و ضربهٔ شلاقی، سال‌ها بعد زمین فرسودگی گردن را هموار می‌کنند.
شغل با سر ثابت یا رو به بالا و پایین طولانی، بار روزمره را زیاد می‌کند: دندان‌پزشکی، جراحی، خط مونتاژ، نقاشی سقف، انبارداری و کار با رایانه. سیگار، با کاهش خون‌رسانی دیسک و تسریع کم‌شدن ارتفاع آن، پیشرفت را تند و درد را ماندگارتر می‌کند. کانال نخامی تنگ مادرزادی، در همان میزان فرسودگی، خطر فشار نخام را چند برابر می‌کند و این افراد با آسیب خفیف، علائم بزرگ می‌دهند.
درجه‌بندی شدت و دو مقیاس عددی
درجه‌بندی بالینی بر سه پرسش استوار است: درد محوری خالص، نشانهای ریشه‌ای در پهنهٔ یک ریشه، یا نشانهای نخامی در دست‌ورزی و راه رفتن و ادرار. برای نخامی، مقیاس اصلاح‌شدهٔ انجمن ارتوپدی ژاپن از ۰ تا ۱۸ امتیاز شدت را می‌سنجد و ۱۱ یا کمتر، شدید خوانده می‌شود.
مقیاس ناتوانی گردن (NDI) اثر درد بر زندگی را کمی می‌کند و برای سنجش پاسخ به درمان و مقایسهٔ دو نوبت مفید است. نکتهٔ مهم این است که نخامی می‌تواند بدون درد قابل‌توجه باشد و نبود درد گردن، احتمال فشار نخام را کم نمی‌کند.
در ویزیت چه می‌بینند
معاینهٔ دامنهٔ حرکت گردن، قدرت تک‌تک گروه‌های عضلانی دست و پا، حس پهنه‌ای و رفلکس‌ها، پایهٔ تشخیص است و باید کامل ثبت شود. آزمون اسپورلینگ با نگه‌داشتن گردن در حالت صاف تا کم‌بیرون‌خم، چرخش به طرف دردناک و فشار ملایم محوری، درد ریشه را بازتولید می‌کند و کاهش همان درد با کشیدن سر به بالا، پشتیبان تشخیص است.
آزمون‌های نخامی را جدی بگیرید
در شک به نخام: علامت هافمن، رفلکس‌های بیش‌ازحد فعال زانو و مچ‌پا، علامت بابینسکی، عدم تعادل در راه رفتن پاشنه‌به‌انگشت و چابکی دست بررسی می‌شود. آزمون باز و بسته کردن دست در ۱۰ ثانیه: ۲۰ دور کامل در ۱۰ ثانیه طبیعی است و کمتر از آن، نشانهٔ کاهش چابکی دست در فشار نخامی به شمار می‌رود و باید توسط پزشک سنجیده شود.
تصویربرداری کجا و چطور
تصویربرداری بر پایهٔ نشانهای بالینی و پاسخ‌ندادن به درمان مناسب انتخاب می‌شود، نه صرفاً بر پایهٔ مدت درد محوری خالص، و نتیجه باید کنار معاینه تفسیر شود. رادیوگرافی سادهٔ گردن نخستین تصویر است و تراز، ارتفاع دیسک، خارها و خمیدگی را نشان می‌دهد، ولی درد عضلانی را اثبات یا رد نمی‌کند. ام‌آر‌آی (MRI) انتخاب اصلی وقتی است که نشان ریشه‌ای یا نخامی وجود دارد، یا درد پس از ۶ تا ۸ هفته مراقبت مناسب بهتر نشده است.
سی‌تی اسکن برای ارزیابی استخوان، تنگی سوراخ‌ها و ناپایداری و برای برنامه‌ریزی عمل برتری دارد و ام‌آر‌آی برای نخام و دیسک مناسب‌تر است. نماهای خم و راست در ایستاده، برای یافتن لغزندگی مهره‌ها به کار می‌آید؛ در شک به عفونت یا تومور، تصویر با حاجب و نظر تخصصی لازم است.
بیحسی دست را فقط گردن ندانید
معاینهٔ مچ و آزمون‌های تونل کارپال و بررسی قند و ویتامین‌ها، در هر بیحسی دست لازم است چون هم‌زمانی این درگیری‌ها شایع است. الگوی بیحسی شبانهٔ شست و دو انگشت کنار آن، بیشتر به سندرم تونل کارپال می‌رسد تا به ریشهٔ گردنی.
چه چیزهایی شبیه آرتروز گردن می‌آیند
سندرم تونل کارپال، بیحسی شبانه‌ای است که با تکان دادن دست آرام می‌شود و با تغییر حالت گردن دست‌خوش تغییر نمی‌شود. آسیب تاندون چرخ‌ک شانه و بورسیت شانه، درد با بالا بردن دست و محدودیت چرخش شانه، بدون بیحسی انگشتان می‌دهد؛ این الگو در نوشتار بورسیت توضیح داده شده است.
نوروپاتی دیابتی و کمبود ویتامین B12، الگوی جورابی و دستکش‌مانند از پاها آغاز می‌کند و دوطرفه است. بیماری‌های نخام مانند ام‌اس، تومور و عفونت، و سیرینگومیلی که درد و دما را در پهنهٔ شال‌مانند دو دست از بین می‌برد، در این افتراق جای می‌گیرند. بیماری نورون حرکتی، ضعف پیشرونده بدون بیحسی می‌دهد و می‌تواند با نخامی گردنی اشتباه شود؛ برای همین معاینهٔ دقیق لازم است.
درمان؛ پایه‌اش آموزش و تحرک است
پایهٔ درمان، آموزش و تحرک است: توضیح بی‌خطر بودن فرسودگی، و برنامهٔ تمرینی منظم برای عضلات گودِ گردن‌ساز و تثبیت‌کنندهٔ شانه. برنامهٔ تمرینی باید ۳ تا ۵ روز در هفته و دست‌کم ۶ تا ۱۲ هفته ادامه یابد تا بتوان پاسخ درمان را داوری کرد. چند جلسهٔ فیزیوتراپی بدون تمرین ادامه‌دار در خانه، نتیجه را پایدار نمی‌کند و برنامه باید بخشی از روزهای هفته شود.
درمان دستی با درجه‌های نرم همراه تمرین مؤثر است؛ حرکت سریع و فشار چرخشی شدید روی گردن، به‌ویژه در تنگی کانال، توصیه نمی‌شود. مسکّن کوتاه‌مدت با تصمیم پزشک و ترجیحاً فرم موضعی ضدالتهاب؛ داروی درد عصبی فقط در درد ریشه‌ای ماندگار و با پایش پزشک مفید است.
کشندهٔ گردن و تزریق
کشندهٔ گردن شواهد ناهمگون دارد و در فشار نخامی یا ناپایداری نباید انجام شود؛ کش خودکار در خانه بدون آموزش خطرناک است. تزریق استروئید در فضای ریشه یا اطراف نخام، تصمیم متخصص با هدایت تصویربرداری و در موارد انتخابی است و تکرار آن محدودیت دارد.
جراحی چه وقتی
جراحی از جلو یا از پشت، بر پایهٔ تعداد سطوح، تراز گردن و تنگی کانال انتخاب می‌شود و زمان آن تصمیم جراح مغز و نخاع است. در درد ریشه‌ای گردن، حدود ۳ نفر از هر ۴ نفر در ۳ ماه با درمان غیرجراحی بهتر می‌شوند، بنابراین جراحی بیشتر برای نشان نخامی، ضعف پیشرونده یا درد غیرقابل کنترل مطرح می‌ماند.
خانه و میز کار
- گرمای ملایم ۱۵ تا ۲۰ دقیقه پیش از تمرین و یخ در فاز حاد دردناک؛ هر دو با پارچهٔ نازک میان پوست و گردن.
- تنظیم میز: لبهٔ صفحه در سطح چشم، آرنج در زاویهٔ ۹۰ درجه، و موبایل را بالا بگیرید نه سر را پایین.
- هر ۳۰ دقیقه نشستن ثابت، ۲ تا ۳ دقیقه بلند شوید و چند حرکت نرم گردن و شانه انجام دهید؛ این مؤثرترین تغییر روزمره است.
- بالش باید گودی گردن را در خواب به‌پهلو پر کند؛ بالش خیلی بلند و نداشتن بالش، هر دو درد صبحگاهی را زیاد می‌کنند.
احتیاط‌هایی که هزینهٔ جبران‌ناپذیر دارند
یقهٔ نرم فقط برای دورهٔ بسیار کوتاه و در فاز حاد؛ پوشیدن طولانی، عضلات گردن را ضعیف‌تر و درد را ماندگارتر می‌کند. مصرف طولانی، پرتکرار و خودسرانهٔ ضدالتهاب، به‌ویژه در کم‌آبی یا بیماری کلیه، می‌تواند آسیب کلیوی و خونریزی معده بدهد و درد را پنهان کند؛ چه دارویی، چند روز و با چه فاصله‌ای، را پزشک تعیین می‌کند.
کم شدن درد به معنی سالم شدن عصب نیست: اگر قدرت دست پایین مانده است، پیگیری و تصویر لازم است حتی با بهتر شدن علامت. در ناپایداری، پوکی استخوان شدید، تومور یا عفونت، موبیلیزاسیون و کش ممنوع‌اند و نخست باید تشخیص با تصویر روشن شود.
پرچم‌های قرمز نخامی و تروما
تغییر راه رفتن و کنترل ادرار؛ فوری‌ترین نشان‌ها
تغییر راه رفتن، سفتی و کشیدگی پاها، افتادن مکرر، بدخط شدن دست‌خط، یا تکرر و بی‌اختیاری ادرار و مدفوع، نشانهٔ فشار نخام و نیازمند دیدهٔ فوری است. همین نشانه‌ها در بیمار شناخته‌شده با فرسودگی گردن، منتظر نوبت نمی‌مانند و همان روز فوری‌اند؛ هر ضعف رو به بدتر شدن یا از دست رفتن کنترل ادرار و مدفوع را اورژانس بخوانید، نه نوبت ماه بعد.
ضعف رو به پیشروی دست
ضعف رو به پیشروی دست یا پا، یا ناتوانی در نگه‌داشتن اشیاء که در ۲ هفتهٔ اخیر بدتر شده: همان روز یا حداکثر ظرف چند روز باید بررسی شود. چنبهٔ این پرچم، همان آزمون باز و بسته کردن دست است که کمتر از ۲۰ دور کامل در ۱۰ ثانیه، چابکی دست را کاهش‌یافته نشان می‌دهد.
ضربه، تب و درد شبانه
درد شدید گردن پس از ضربه یا تصادف، به‌ویژه با بیحسی یا ضعف چند اندام: بیمار را حرکت ندهید و فوراً با ۱۱۵ تماس بگیرید. درد گردن با تب، سردرد و سفتی گردن، یا کاهش وزن و درد شبانهٔ رو به بدتر شدن، باید عفونت یا تومور را رد کند. درد ناگهانی و بسیار شدید گردن همراه دوبینی، افتادگی پلک، اختلال گفتار یا ضعف یک‌طرفهٔ صورت، اورژانس عروقی و مغزی است و تماس با ۱۱۵ می‌خواهد.
ارجاع به که و چه‌زمان
هر شک به نخامی گردنی، حتی اگر علامت خفیف و تازه باشد، ارجاع فوری به جراح مغز و نخاع یا متخصص مغز و اعصاب می‌خواهد. درد ریشه‌ای با ضعف تأییدشده، درد غیرقابل کنترل، یا علائم پابرجا پس از ۶ تا ۸ هفته مراقبت مناسب، ارجاع در چند هفته لازم دارد. در درد مزمن بدون نشان عصبی، ارجاع به کلینیک درد و توان‌بخشی با برنامهٔ تمرینی ساختارمند، مؤثرتر از تکرار تصویربرداری است.
پیش‌آگهی
بیشتر دردهای ریشه‌ای گردن با درمان غیرجراحی و در ظرف چند ماه بهتر می‌شوند و این، انتظاری واقع‌بینانه است. نخامی گردنی به خودی خود خوب نمی‌شود و اغلب پله‌پله بدتر می‌گردد؛ درمان زودهنگام، شانس توقف پیشرفت را بالا می‌برد. نخامی گردنی شایع‌ترین علت نارسایی تدریجی نخام در بزرگ‌سالان بالای ۵۵ سال است و تنگی کانال مادرزادی، زمینهٔ اصلی آن است.
پس از عمل نخامی، بیشتر بیماران از پیشرفت بازمی‌مانند و بخشی بهتر می‌شوند؛ بازگشت چابکی دست، به‌ویژه پس از ماه‌ها علامت، محدود است. درد محوری مزمن نوسان دارد و هدف، حفظ کارکرد و کوتاه‌کردن دوره‌های تشدید است نه حذف کامل درد. در این مسیر، توجه به آرتروز مفاصل و وضعیت کمردرد هم لازم است، چون فرسودگی اغلب تنها در گردن نمی‌ماند.
باورهای غلط دربارهٔ گردن
- «در ام‌آر‌آی فرسودگی دیده‌ام پس باید عمل کنم»؛ فرسودگی در بی‌دردان هم فراوان است و تصمیم جراحی بر پایهٔ نشان نخامی یا ضعف پیشرونده است.
- «دیسک گردن را باید جا انداخت»؛ قولنج‌شکنی و فشار دست، دیسک را برنمی‌گرداند و در تنگی کانال می‌تواند آسیب عصبی بدهد.
- «یقه را هرچه بیشتر بپوشم بهتر است»؛ یقهٔ طولانی عضله را ضعیف و وابستگی ایجاد می‌کند.
- «تمرین، گردن را بدتر می‌کند»؛ بی‌حرکتی درد را ماندگار و تمرین ساختارمند، درمان پایه است.
- «بیحسی انگشتان حتماً تونل کارپال است و گردن بی‌ربط است»؛ ریشهٔ گردنی و تونل کارپال می‌توانند هم‌زمان درگیر شوند و همدیگر را پنهان کنند.
آنچه در ایران اهمیت دارد
کولهٔ سنگین مدرسه، برداشتن بار پشت‌باری و ساعت‌ها کار با سر پایین در خط مونتاژ و کشاورزی، فشار روزمرهٔ شناخته‌شده روی گردن در ایران‌اند. رانندگان تاکسی و جاده‌ای و دندان‌پزشک و جراح که ساعت‌ها با حالت ثابت کار می‌کنند، بیشتر در معرض درد ریشه‌ای‌اند و دیرتر مراجعه می‌کنند.
مراجعهٔ دیر به متخصص، چون بیمار نخست به ماساژ، حجامت گردن، کش خودسرانه و کرسوی گرم روی شانه روی آورده و در این فاصله، نشان نخامی از دست رفته است. تزریق ضددرد و کورتون بدون برنامه در مکان‌های غیرتخصصی و مصرف بدون نسخهٔ دیکلوفناک و پیروکسیکام در روستا و شهر کوچک، خطر معده و کلیه را زیاد می‌کند.
مسیر ارجاع در ایران: پزشک عمومی یا خانواده، سپس متخصص مغز و اعصاب یا جراح مغز و نخاع و در درد مزمن، کلینیک درد و توان‌بخشی؛ ام‌آر‌آی معمولاً با درخواست متخصص در دسترس است.
جمع‌بندی اعداد کلیدی آرتروز گردن
| موضوع | عدد یا بازه | معنای بالینی |
|---|---|---|
| فرسودگی در تصویرِ بی‌دردان | حدود نیمی از بالای ۵۰ سال | تصویر به‌تنهایی درد را توضیح نمی‌دهد |
| آغاز تغییرات فرسودگی | دههٔ سوم زندگی | شدت تصویر با شدت درد برابر نیست |
| مقیاس اصلاح‌شدهٔ انجمن ارتوپدی ژاپن | ۰ تا ۱۸ امتیاز، ۱۱ یا کمتر شدید | سنجش شدت نخامی گردنی |
| آزمون باز و بسته کردن دست | ۲۰ دور کامل در ۱۰ ثانیه | کمتر از آن، کاهش چابکی دست در فشار نخامی |
| بهتر شدن درد ریشه‌ای | ۳ نفر از هر ۴ نفر در ۳ ماه | انتظار واقع‌بینانه از درمان غیرجراحی |
| تصمیم برای ام‌آر‌آی | پس از ۶ تا ۸ هفته مراقبت مناسب | یا هر زمان که نشان ریشه‌ای و نخامی وجود دارد |
| برنامهٔ تمرینی | ۳ تا ۵ روز در هفته، ۶ تا ۱۲ هفته | تا بتوان پاسخ درمان را داوری کرد |
| نخامی در سنین بالا | بزرگ‌سالان بالای ۵۵ سال | شایع‌ترین علت نارسایی تدریجی نخام |
| پرچم زمانی ضعف | بدتر شدن در ۲ هفتهٔ اخیر | همان روز یا حداکثر ظرف چند روز بررسی شود |
| اورژانس | تماس با ۱۱۵ | ضربه با بیحسی و ضعف، تغییر راه رفتن، بی‌اختیاری |
پرسش‌های پرتکرار
در ام‌آر‌آی من فرسودگی نوشته‌اند؛ یعنی باید عمل کنم؟
خیر. ساییدگی، در آدم‌های بی‌علامت هم بسیار دیده می‌شود و معیار تصمیم، نشانهای است که در معاینه پیدا می‌شود: فشار نخام، یا سستیِ رو به پیشروی دست و پا، نه یک خط در گزارش تصویر.
دستم بی‌حس می‌شود؛ از گردن است یا از مچ؟
اگر بیحسی شبانه با تکان دادن دست آرام شود و گردن که تغییر حالت می‌دهد چیزی عوض نمی‌کند، مچ دست متهم‌تر است. اگر درد با خم و چرخش گردن بدتر شود و پهنهٔ آن فراتر از سه انگشت باشد، ریشهٔ گردنی مطرح است؛ و هر دو می‌توانند هم‌زمان وجود داشته باشند.
بالش بلند یا بدون بالش؛ کدام برای گردن بدتر است؟
هر دو، چون یا گودی گردن را پر نمی‌کنند یا سر را در زاویهٔ نامعمول نگه می‌دارند؛ نتیجه در هر دو حالت، درد صبحگاهی بیشتر است. ارتفاع و سختی بالش را با راهنمایی فیزیوتراپیست یا پزشک معالج تنظیم کنید و وضعیت خوابیدن را هم بررسی کنید.
چند هفته صبر کنم تا خودبه‌خود خوب شود؟
در درد ریشه‌ای، بیشترِ بیماران در ۳ ماه بهتر می‌شوند و ۶ تا ۸ هفته بازهٔ داوری پاسخ به مراقبت مناسب است. ولی ضعف رو به پیشروی، تغییر راه رفتن یا بی‌اختیاری، در هیچ بازه‌ای صبر نمی‌خواهند.
فیزیوتراپی یا ماساژ و دست‌شکنی؛ کدام؟
درجه‌های نرم و همراه با تمرین، کمک‌کننده‌اند؛ چرخش سریع و فشار ناگهانی روی گردن، به‌ویژه وقتی کانال تنگ است، بی‌خطر نیست. برنامهٔ تمرینی باید ادامه‌دار در خانه باشد، نه فقط چند جلسهٔ حضوری.
یقهٔ گردنی چند روز بپوشم؟
یقهٔ نرم، کار روزهای اندک و در فاز حاد است. اگر هفته‌ها روی گردن بماند، عضلات نگهدارنده تنبل و درد ماندگارتر می‌شود و وابستگی هم ساخته می‌گردد.
این نوشته برای آشنایی با آرتروز گردن نوشته شده و جای معاینهٔ پزشک، تفسیر گزارش تصویربرداری و تصمیم درمانی را نمی‌گیرد؛ انتخاب دارو، دوز آن، تزریق یا جراحی فقط با نظر پزشک معالج شما ممکن است.
منابع
- سازمان جهانی بهداشت
- انجمن ارتوپدی ژاپن برای مقیاس اصلاح‌شدهٔ نخامی گردنی
- انجمن جراحان مغز و اعصاب ایران و انجمن تخصصی ستون مهره ایران
- انجمن روماتولوژی ایران و راهنمای آرتروز انجمن ارتوپدی ایران
- وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی ایران و سامانهٔ ۱۹۰
- راهنمای بالینی توان‌بخشی و کلینیک درد انجمن پزشکان تخصصی ایران