آنفلوآنزا عفونی تنفسی ویروسی فصلی است و با سرماخوردگی فرق دارد؛ تفاوت در منحنی آغاز آن است: در چند ساعت می‌آید و بدن را از کار می‌اندازد، اما سرماخوردگی آرام شروع می‌شود و بیشتر بینی و گلو را درگیر می‌کند. تب ناگهانی، درد عضله‌ی عمیق، خشکی و درد گلو، سرفه‌ی خشک و خستگی فلج‌کننده، این ترکیب را از یک گرفتگی ساده جدا می‌کنند. آنفلوآنزا بیماری تب شدید و درد عضله است و نه فقط یک بینی کیپ‌شده؛ در سالمند، کودک خردسال، زن باردار و بیمار قلبی و ریوی، همین ویروس به ذات‌الریه و بستری می‌رسد.
سرماخوردگی و آنفلوآنزا، دو مسیر جدا
در آنفلوآنزا، بیمار ساعت بیمار شدن را می‌گوید: صبح خوب بود و تا شب روی تخت، در حالی که در سرماخوردگی گرفتگی بینی و گلودرد روز به روز اضافه می‌شوند. بیشتر مبتلایان سالم پس از چند روز رو به راه می‌شوند، اما خستگی و سرفه می‌تواند ۲ تا ۳ هفته بماند و این ادامه‌ی علامت، به معنی ادامه‌ی عفونت یا ناکامی درمان نیست. تفاوت تدریجی و بالای‌گردنی سرماخوردگی در نوشتار سرماخوردگی (عفونت ویروسی بینی و گلو) آمده است.
ویروس در راه تنفسی چه می‌کند
ویروس با قطره‌های تنفسی و در فاصله‌ی نزدیک پخش می‌شود و در پوشش داخلی مجاری تنفسی می‌نشیند و تکثیر می‌شود؛ آسیب موضعی، سرفه و گلودرد را می‌سازد و پاسخ سیستمیک بدن، تب و درد عضله را. بخش بزرگی از حال بد، بی‌اشتهایی و درد عضله از مواد التهابی آزادشده در پاسخ به ویروس می‌آید و نه از خود بافت ریه؛ به‌همین دلیل درد عضله در این بیماری عمیق و همه‌جاست و نه موضعی.
سرفه پس از پاک شدن ویروس هم ادامه می‌یابد، چون پوشش مجاری هوایی برای بازسازی چند هفته زمان می‌خواهد و در این دوره هوای سرد، بوی تند و خنده، آن را برمی‌انگیزند؛ سایر علت‌های التهاب نایژه در نوشتار برونشیت (التهاب نایژه‌ها) بررسی شده است. قطعات سطحی ویروس از سالی به سال دیگر فرق می‌کند و همین ویژگی، دلیل واکسن سالانه و دلیل آن است که مصونیت حاصل از عفونت قبلی، بار بعدی را کامل نمی‌بندد.
چگونه می‌آید: ترتیب ساعت‌ها و روزها
نشانه‌ها این ترتیب را دارند: لرز و تب ناگهانی در یک تا دو ساعت، سپس درد عضله، سردرد پیشانی و خشکی گلو، و پس از آن سرفه‌ی خشک، بی‌اشتهایی و بی‌انرژی بودن.
تب و درد عضله، ستون اول
تب اغلب ۳۹ تا ۴۰ درجه است و ۳ تا ۴ روز می‌ماند؛ پایین آمدن موقت دما با تب‌بر به معنی شکست بیماری نیست و چند ساعت بعد برمی‌گردد. اعداد و الگوهای تب را در نوشتار تب و لرز (افزایش دمای بدن) خوانده‌اید.
خستگی‌ای که با خواب برنمی‌گردد
خستگی این بیماری با خواب معمولی برنمی‌گردد و بیشتر ۱ تا ۲ هفته، گاه تا ۳ هفته طول می‌کشد؛ بیمار می‌تواند تب نداشته باشد و باز هم از پس کار روزانه برنیاید. به همین دلیل استراحت روزهای نخست بخشی از درمان است.
کودک و سالمند، دو چهره‌ی فریب‌دهنده
در کودک ممکن است تب بالا، درد شکم، استفراغ و گلودرد بیاید و شکایت تنفسی در پس‌زمینه بماند؛ همین شکل، تشخیص را سخت و احتمال اشتباه با عفونت گوارشی را زیاد می‌کند. در سالمند، تب ممکن است خفیف باشد و علامت اصلی گیجی تازه، افتادن و کم شدن اشتها باشد؛ نبود تب بالا در این گروه خیال‌بخش نیست و خودش دلیل مراجعه است.
شبیه‌نماها: چه چیزی لباس آنفلوآنزا می‌پوشد
سرماخوردگی، آدنوویروس، ویروس سین‌سیتیال تنفسی و ذات‌الریه‌ی ویروسی همه می‌توانند شبیه این بیماری بیایند؛ تفکیک قطعی با آزمون روی نمونه‌ی تنفسی انجام می‌شود و نه با شکل علامت. ذات‌الریه‌ی باکتریایی در آغاز می‌تواند مثل یک عفونت ویروسی ساده به نظر برسد، اما لرز شدید، درد نقطه‌ای سینه و خلط رنگ‌تغییرکرده، بررسی همان روز می‌خواهند. آلرژی و هوای خشک زمستان گلودرد و گرفتگی بینی می‌سازند، ولی تب، درد عضله و حال بد عمومی نمی‌آورند؛ نبود این سه، تفاوت اصلی است.
در گروه پرخطر، یک عفونت خفیف‌نما می‌تواند به ذات‌الریه برسد و در آسم و COPD، نیاز بیشتر به اسپری استنشاقی و افت سنجش جریان بازدم، نشانه‌ی عود بیماری است و نه یک سرماخوردگی بی‌خطر؛ توضیح این افت و آستانه‌هایش در نوشتار آسم و بیماری انسداد ریوی مزمن (COPD) آمده است.
چه کسی ناقل است و تا چند روز
شخص مبتلا از یک روز پیش از نخستین علامت ناقل است و تا ۴ تا ۵ روز پس از شروع علامت‌ها بیشترین انتقال را دارد؛ به‌همین دلیل کسی که بی‌خبر در محل کار حاضر شده، می‌تواند خوشه‌ی تازه ساخته باشد. در کودک و در بیمار سرکوب‌کننده‌ی ایمنی، دفع ویروس بیش از ۵ تا ۷ روز و گاه چند هفته ادامه می‌یابد، هرچند حال عمومی بهتر شده باشد، و قانون بازگشت به مدرسه در این گروه با نظر پزشک تنظیم می‌شود.
بازگشت به مدرسه و کار بر پایه‌ی زمان است نه بر پایه‌ی آزمون: ۲۴ ساعت بی‌تب و بدون تب‌بر و بهبود محسوس حال عمومی، معیارهای رایج‌اند و یک نمونه‌ی تنفسی منفی لازم نیست. تراکم، راه پخش را باز می‌کند: کلاس شلوغ، اتوبوس و مترو، مراسم بسته و اتاق بدون تهویه؛ در این فضاها حتی تنفس معمولی فرد بیمار هم ویروس را منتقل می‌کند.
گروه پرخطر: چه کسانی نباید صبر کنند
- کودک زیر ۵ سال و به‌ویژه زیر ۲ سال در فهرست پرخطر می‌نشیند و آستانه‌ی بستری و بررسی در این گروه پایین‌تر از کودک بزرگ‌سال است.
- بارداری و ۶ هفته‌ی پس از زایمان پرخطر حساب می‌شوند، چون تغییرات ایمنی، قلبی و ریوی این دوران، عفونت تنفسی را سریع‌تر به بخش مراقبت‌های ویژه می‌رسانند.
- هر بیماری قلبی یا ریوی مزمن، از آسم و COPD تا نارسایی قلبی، ریسک ذات‌الریه و بدتر شدن ناگهانی را بالا می‌برد و واکسن در این گروه بخشی از درمان پایه است.
- دیابت، چاقی با BMI بالای ۴۰، بیماری مزمن کلیه، و سرکوب ایمنی دارویی یا پس از پیوند، چهار زمینه‌ی دیگرند که پزشک را به درمان دارویی زودهنگام نزدیک می‌کنند.
- سالمند بالای ۶۵ سال و ساکنان مراکز نگهداری در معرض بدترین پیامدها هستند؛ در این گروه‌ها انتظار برای دیدن نتیجه‌ی خودبه‌خودی، انتخاب درست نیست.
تشخیص: معاینه، آزمون سریع یا PCR
در فصل آنفلوآنزا، تشخیص بیشتر بر پایه‌ی علامت و خوشه‌ی اطرافیان گذاشته می‌شود: تب ناگهانی با درد عضله و سرفه‌ی خشک، در شهری که همان هفته چند مورد مشابه داشته، به آزمون تأییدی نیاز ندارد. آزمون سریع آنتی‌ژن روی نمونه‌ی بینی و گلو در ۱۵ تا ۳۰ دقیقه جواب می‌دهد، اما نرخ منفی کاذب آن بی‌اهمیت نیست و در نمونه‌ی دیرهنگام یا ضعیف می‌تواند بیماری را نشان ندهد. آزمون PCR روی نمونه‌ی تنفسی دقیق‌ترین راه شناسایی ویروس است و در مورد مشکوک، در بیمار بستری و در گروه پرخطر ترجیح داده می‌شود؛ این آزمون هم کیفیت نمونه‌گیری را به خود می‌گیرد.
نمونه‌ی منفی در ساعات نخست بیماری، آنفلوآنزا را رد نمی‌کند؛ تکرار نمونه‌گیری و نگاه به پاسخ بالینی و به وضعیت منطقه، همان کاری است که پزشک در مورد مشکوک انجام می‌دهد. در بیمار بستری با ذات‌الریه در این فصل، پزشک هم‌زمان احتمال باکتری و سایر ویروس‌ها را بررسی می‌کند، چون هم‌زمانی دو عفونت غیرنادرت است و برنامه‌ی درمان را عوض می‌کند.
اعدادی که مسیر را مشخص می‌کنند
- دوره‌ی نهفتگی ۱ تا ۴ روز و میانگین ۲ روز است: علامت می‌تواند دو روز پس از نشستن در کلاس شلوغ ظاهر شود.
- مرز سودمند داروی ضدامیکروبی، ۴۸ ساعت نخست از شروع علامت است و پس از آن هم در بیمار بستری و رو به بدتر شدن تجویز می‌شود؛ تفسیرش کار پزشک است.
- در کودک زیر ۲ سال، بزرگ‌سال بالای ۶۵ سال و در باردار، آستانه‌ی مراجعه روی همان ۳۸ درجه و همان ساعات نخست گذاشته شده و به تب چند روزه موکول نمی‌شود.
درمان: سه تصمیم جدا از هم
فرد سالم و کم‌خطر
در فرد سالم با علامت آغازین و بدون زمینه‌ی پرخطر، درمان حمایتی کافی است: مایعات، استراحت، تب‌بر با نظر پزشک یا داروساز، و پایش علائم هشدار.
داروی ضدامیکروبی: خانواده‌ی تجویزی
داروی ضدامیکروبی یک خانواده‌ی تجویزی است که پزشک آن را برای گروه پرخطر، برای بیمار بستری و برای کسی که رو به بدتر شدن است انتخاب می‌کند؛ مناسب بودنش برای کلیه و تفسیر تداخل‌های دارویی‌اش هم بخشی از همان تصمیم است و انتخاب نوع و مقدار آن فقط با پزشک معالج است.
آنچه وارد برنامه نمی‌شود
آنتی‌بیوتیک آنفلوآنزا را درمان نمی‌کند و تنها وقتی وارد برنامه می‌شود که پزشک عفونت باکتریایی هم‌زمان، مانند ذات‌الریه‌ی ثانویه یا عفونت گوش و سینوس، را تشخیص دهد. در کودک و نوجوان با این عفونت، آسپرین ممنوع است، چون خطر سندرم ری در بیماری ویروسی بالا می‌رود و انتخاب تب‌بر در این سن با پزشک یا داروساز است. در بیمار آسم و COPD، این ویروس می‌تواند برنامه‌ی استنشاقی را عوض کند و تغییر درمان تنفسی، تصمیم پزشک معالج است و نه افزودن خودسرانه‌ی یک اسپری دیگر. در باردار با علامت این بیماری، مراجعه در همان روز لازم است، چون درمان دارویی در این گروه با وجود بارداری و بر پایه‌ی نظر پزشک انجام می‌شود و به تعویق انداختنش خطر تنفسی را بالا می‌برد.
مراقبت خانگی: چهار کاری که کمک می‌کنند
- مایعات ولرم، نوشیدنی کوچک و مکرر، سوپ و ادامه‌ی شیر مادر ستون مراقبت خانگی‌اند؛ در تب و سرفه‌ی این بیماری، آب بدن سریع‌تر از تصور کم می‌شود.
- هوای اتاق را تهویه‌شده نگه دارید و از دود سیگار و بوی تند دوری کنید، چون هر دو سرفه‌ی خشک باقی‌مانده را بدتر می‌کنند و بازسازی مجاری هوایی را عقب می‌اندازند.
- در گلودرد این دوره، قرقره‌ی آب نمک ولرم، نوشیدنی گرم و غذای نرم واقعی و بی‌خطرند؛ این‌ها علامت را کم می‌کنند و جای هیچ دارویی را نمی‌گیرند.
- فرد بیمار در اتاقی جدا بخوابد و ظرف، حوله و مسواک جدا داشته باشد؛ کسی که پرستاری می‌کند با ماسک و شستن مرتب دست، از خودش و از کودک خانه محافظت می‌کند.
واکسن سالانه: چه چیزی به دست می‌آید
ترکیب واکسن هر سال بر پایه‌ی ویروس‌های در گردش بازبینی می‌شود و به‌همین دلیل واکسن پارسال، امسال را پوشش نمی‌دهد؛ سالانه بودن آن یک ضرورت علمی است و نه تبلیغ فروشگاهی. واکسن سالانه مؤثرترین راه پیشگیری است و پیامد اصلی آن کم کردن بستری و مرگ در گروه پرخطر است؛ عفونت را کامل حذف نمی‌کند و در سال‌های ناهمخوانی محافظتش کمتر است، اما در همان سال‌ها شدت بیماری، نیاز به اکسیژن و بستری را پایین می‌آورد و باید از آن همین را خواست.
واکسن آنفلوآنزا بیماری نمی‌سازد؛ تب خفیف و کوفتگی چند ساعته تا یک‌روزه پاسخ ایمنی است و با علامت واقعی بیماری، یعنی تب ۳۹، درد عضله و ناتوانی از کار، فرق دارد. حساسیت تخم‌مرغ به شکل رایج آن مانع واکسن نیست و کسی که واکنش شدید گذشته دارد، موضوع را به واکسینه‌کننده می‌گوید تا تزریق در فضای آماده و با پایش انجام شود. در بیماری شدید حاد با تب، تزریق با تعویق کوتاه انجام می‌شود و زمان آن را پزشک یا تیم واکسیناسیون تعیین می‌کند. تزریق در بارداری در هر سه‌ماهه و با نظر پزشک انجام می‌شود و مادر را در هفته‌های نخست پس از زایمان هم محافظت می‌کند؛ بارداری دلیلی برای کنار گذاشتن واکسن نیست. در خانه‌ای که کودک خردسال یا بیمار قلبی دارد، واکسینه شدن بزرگ‌سال‌های همان خانه، راه غیرمستقیم ولی واقعی محافظت از آنهاست.
پیشگیری بیرون از واکسن
در فصل سرما، در فضای بسته و شلوغ ماسک بگذارید، پیش از خوردن و پس از تماس با دستگیره دست بشویید و از لمس چشم، بینی و دهان بپرهیزید. کودک بیمار را تا ۲۴ ساعت بی‌تب به مدرسه نفرستید؛ بیشتر خوشه‌های خانگی و کلاسی از همان یک‌دو روز نخست و بدون علامت ساخته می‌شوند. مصرف بی‌رویه‌ی مکمل هم پیشگیری نیست.
پرچم‌های خطر: آنچه ساعت نمی‌خورد
پنج نشانه پرونده را از خانه به اورژانس می‌برد: تنگی نفس در حالت استراحت، درد فشاری سینه، گیجی یا خواب‌آلودگی غیرعادی در کودک تب‌دار، کبودی لب و ناخن، و ناتوانی در نگه داشتن مایعات.
در این بیماری، تنگی نفس در حالت استراحت یعنی تبادل گاز در خطر است و آن را با صبح و وقت مطب تنظیم نکنید؛ همین حالا با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید. درد فشاری سینه‌ای که به بازو می‌زند و با استراحت هم کم نمی‌شود، همراه تب و سرفه، همان دقیقه پاسخ می‌خواهد. اگر کودک تب‌دار به صدا پاسخ نمی‌دهد یا خواب‌آلودگی‌اش غیرعادی است، او را به پهلو بخوابانید، تنها نگذارید و با ۱۱۵ تماس بگیرید. کبودی لب و ناخن و رنگ خاکستری پوست یعنی افت اکسیژن به حد خطرناک رسیده و نباید برای نوبت تب‌بر بعدی صبر کرد.
الگوی دومرحله‌ای: بهتر شدن و سپس بدتر شدن
دو روز بهتر شدن و سپس تب دوباره‌ی بالاتر همراه خلط و تنگی نفس، نشانه‌ی ذات‌الریه‌ی باکتریایی ثانویه است و درمان بیمارستانی در همان روز لازم دارد؛ این بازگشت را ادامه‌ی نقاهت حساب نکنید.
اورژانس‌های ویژه‌ی گروه‌های پرخطر
در بیماری قلبی و ریوی مزمن، هر نفس‌تنگی تازه در میانه‌ی این بیماری، به‌ویژه در سالمند، اورژانس همان ساعت است؛ با ۱۱۵ تماس بگیرید و داروهای همیشگی را جلوی دید کادر بگذارید. توقف کوتاه تنفس، بی‌قراری و رنگ کبود در کودک تب‌دار، پیش از هر کاری با ۱۱۵ پاسخ می‌خواهد؛ تا رسیدن آمبولانس لباس تنگ دور گردن را آزاد کنید و کودک را روی پهلو نگه دارید. در باردار، هر تنگی نفس، درد سینه و کم شدن حرکات جنین در میانه‌ی این بیماری، اورژانس زایمان و بیمارستان است و با ۱۱۵ و اطلاع به ماما شروع می‌شود. در بیمار سرکوب ایمنی، پیش از آنکه علامت تنفسی واضح شود به اورژانس مراجعه کنید؛ در این گروه تصویربرداری ریه می‌تواند از وضعیت واقعی عقب باشد و تصمیم با تیم درمان است. اگر ناتوانی در نوشیدن مایعات با سرگیجه هنگام بلند شدن همراه است، با ۱۱۵ تماس بگیرید و خودتان رانندگی نکنید.
در ایران: فصل، دسترسی و هزینه
فصل آنفلوآنزا در ایران از اواخر پاییز آغاز می‌شود، در دی و بهمن به اوج می‌رسد و در همین دوره، کلاس‌های شلوغ، اتوبوس و مترو و مراسم بسته، خوشه‌های خانگی و مدرسه‌ای می‌سازند. واکسن هر سال در داروخانه‌ها و مراکز بهداشت در دسترس است، اما عرضه در میانه‌ی فصل نوسان دارد و گروه پرخطر نباید برای پیدا کردن آن، کل فصل را از دست بدهد. داروی ضدامیکروبی این بیماری در ایران فقط با نسخه‌ی پزشک از داروخانه گرفته می‌شود و خوددرمانی با قرص باقی‌مانده از دوره‌ی پیش، بی‌فایده است و مقاومت می‌سازد. این خیریه هزینه‌ی داروی ضدامیکروبی تجویزی و آزمون تأییدی را برای خانواده‌هایی تأمین می‌کند که عضو پرخطر دارند و با هزینه‌ی خود، درمان را از ۴۸ ساعت نخست می‌گذرانند.
باورهای غلط که درمان را عقب می‌اندازند
- «آنفلوآنزا همان سرماخوردگی شدید است.» غلط؛ این دو ویروس، الگو و پیامد جدا دارند و آنفلوآنزا با ناتوانی چند روزه و خطر ذات‌الریه می‌آید.
- «واکسن خود باعث آنفلوآنزا می‌شود.» غلط؛ ویروس درون واکسن یا کشته است یا چنان ضعیف که در ریه تکثیر نمی‌شود و کوفتگی یک‌روزه‌ی پس از تزریق، پاسخ ایمنی است نه عفونت.
- «آنتی‌بیوتیک دوره‌ی آنفلوآنزا را کوتاه می‌کند.» غلط؛ این دارو بر ویروس اثر ندارد و فقط اگر عفونت باکتریایی هم‌زمان پیدا شود، تجویز می‌شود.
- «دوزهای بزرگ ویتامین و مکمل، این بیماری را پیشگیری و درمان می‌کند.» غلط؛ این دوزها نه بیماری را جلو می‌گیرند و نه کوتاه می‌کنند، هیچ مکملی جای واکسن، استراحت و مایعات را نمی‌گیرد و مصرف بلندمدت می‌تواند مضر باشد.
- «تب پایین یعنی درمان شکست خورده و بیماری بدتر شده است.» غلط؛ تب در این بیماری نوسان دارد و آنچه اهمیت را تعیین می‌کند هوشیاری، تنفس و توان نوشیدن است.
جمع‌بندی اعداد کلیدی آنفلوآنزا
| معیار | عدد | آنچه باید کرد |
|---|---|---|
| دوره‌ی نهفتگی | ۱ تا ۴ روز، میانگین ۲ روز | خوشه‌ی کلاس و محل کار از همین فاصله ساخته می‌شود |
| پنجره‌ی داروی ضدامیکروبی | ۴۸ ساعت نخست | تصمیم و مقدار، کار پزشک؛ پس از آن هم در بستری و رو به بدتر شدن |
| تب مشخصه | ۳۹ تا ۴۰ درجه، ۳ تا ۴ روز | افت موقت با تب‌بر به معنی شکست بیماری نیست |
| آزمون سریع آنتی‌ژن | ۱۵ تا ۳۰ دقیقه | نرخ منفی کاذب دارد و ردکننده نیست |
| رسیدن محافظت واکسن | حدود ۲ هفته پس از تزریق | تزریق در آستانه‌ی فصل، جلو است |
| بازگشت به مدرسه و کار | ۲۴ ساعت بی‌تب و بدون تب‌بر | بر پایه‌ی زمان، نه بر پایه‌ی نمونه‌ی تنفسی |
| آستانه‌ی مراجعه در پرخطر | ۳۸ درجه در ساعات نخست | زیر ۲ سال، بالای ۶۵ سال و باردار |
| شست‌وشوی مؤثر دست | ۲۰ ثانیه با آب و صابون | فاصله‌ی کمتر از ۱ متر، راه اصلی پخش است |
پرسش‌های پرتکرار
نمونه‌ی بینی منفی یعنی عفونت ویروسی ندارم؟
خیر. مقدار ویروس در نمونه و کیفیت نمونه‌گیری، جواب آزمون سریع را تعیین می‌کنند و پاسخ منفی باید کنار معاینه و وضعیت همان هفته‌ی شهر خوانده شود.
آنتی‌بیوتیک و سرم، کاری نمی‌کند؟
این دارو بر ویروس اثر ندارد و خرید خودسرانه‌اش فقط مقاومت می‌سازد؛ وارد برنامه شدنش مشروط به تشخیص عفونت باکتریایی هم‌زمان است. خانواده‌ی ضدامیکروبی هم نسخه‌ای است و انتخابش با توجه به پرخطر بودن و وضعیت کلیه، با پزشک در میان گذاشته می‌شود.
کودکم تب و درد شکم دارد؛ از این ویروس باشد؟
می‌تواند باشد، چون در این سن شکایت تنفسی اغلب در پس‌زمینه می‌ماند. کودک زیر ۲ سال با ۳۸ درجه در همان ساعات نخست بررسی می‌خواهد.
باردارم و علامت‌ها شروع شده‌اند؛ صبر کنم؟
خیر، ویزیت امروز. در این دوران مرز بستری پایین‌تر است و پزشک می‌تواند بدون توجه به عدد تب، دارو را شروع کند.
سرفه‌ی خشک سه هفته مانده؛ درمان شکست خورده است؟
خیر. پوشش مجاری هوایی دیر بازسازی می‌شود و سرفه از شمار روزهای بیماری جلو می‌زند. آنچه پرونده را دوباره باز می‌کند تب برگشتنی، خلط رنگ‌دار و تنگی نفس است.
این نوشتار برای شناخت آنفلوآنزا، پرچم‌های خطر و زمان مراجعه است و جای معاینه و تصمیم پزشک را نمی‌گیرد. درباره‌ی داروی ضدامیکروبی، تب‌بر، آسپرین در کودک و تغییر درمان استنشاقی، تصمیم با پزشک معالج یا داروساز است و هیچ‌یک را خودسرانه شروع یا قطع نکنید.
منابع
- راهنمای سازمان جهانی بهداشت درباره‌ی آنفلوآنزای فصلی و واکسیناسیون
- مرکز کنترل و پیشگیری بیماری‌های آمریکا، توصیه‌های سالانه‌ی واکسن آنفلوآنزا
- انجمن بیماری‌های عفونی آمریکا، راهنمای درمان دارویی و آزمون‌های تشخیصی
- انجمن بیماری‌های عفونی ایران و انجمن بیماری‌های ریه ایران
- وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی ایران، راهنمای واکسیناسیون و شبکه‌ی پایش آنفلوآنزا