کم‌شنوایی (کاهش شنوایی یک یا هر دو گوش)

کم‌شنوایی یعنی یک گوش یا هر دو گوش، صدا را کمتر از حد معمول برسانند و سه شکل دارد، رساننده، حسی‌عصبی و ترکیبی؛ تشخیص اینکه زنجیره‌ی شنوایی کجا قطع شده، مسیر درمان را عوض می‌کند. در نوع رساننده، صدا از بیرون به داخل نمی‌رسد: جرم، مایع پشت پرده‌ی صماخ، عفونت، پرده‌ی سوراخ یا استخوانچه‌ی خراب، همه از همین خانواده‌اند و بیشترشان درمان‌پذیرند. در نوع حسی‌عصبی، سلول‌های مویی حلزون یا عصب شنوایی آسیب دیده‌اند و این نوع با قطره و با جرم‌گیری درست نمی‌شود. نکته‌ای که خانواده باید بفهمند، تفاوت بلندی با وضوح است: در آسیب حلزون، صدا می‌رسد ولی کلمه‌ها سر جای خود نمی‌نشینند، پس بیمار می‌شنود و نمی‌فهمد. کم‌شنوایی، نشانه‌ی طبیعی پیری که باید تحمل شود نیست؛ بخشی‌اش درمان دارد و بخشی‌اش اصلاح می‌شود و همین، معاینه‌ی تخصصی را توجیه می‌کند.

سه شکل کم‌شنوایی، سه مسیر درمان

نوع رساننده در کودک بیشتر از مایع و عفونت تکرار‌شونده‌ی گوش میانی است و در بزرگ‌سال، نخست باید جرم را از احتمال‌ها کنار گذاشت؛ همان عفونت‌های بار‌بار گوش میانی که در نوشته‌ی عفونت گوش میانی توضیح داده شده‌اند. نوع حسی‌عصبی از پیری و سروصدا می‌آید و گاه از ارث، ضربه‌ی شدید سر، ویروس یا افت خون‌رسانی که یک‌باره ظاهر می‌شود. کاهش حسی‌عصبی یک‌طرفه و نامتقارن، یافته‌ای است که نباید بی‌علت رها شد؛ تصویربرداری مجرای شنوایی برای یافتن فشار روی عصب لازم است. کم‌شنوایی همراه سرگیجه‌ی چرخشی و وزوز یک گوش، بیماری حلزون را مطرح می‌کند نه انباشت جرم را، و اگر چرخش کوتاه و وضعیتی باشد، نوشته‌ی سرگیجه وضعیتی خوش‌خیم همان تفاوت را می‌گذارد. کم‌شنوایی ناگهانی یک گوش، نوعی جداست نه شدتی تازه از پیری و ارزیابی آن روزها را نمی‌شمارد بلکه ساعت‌ها را می‌شمارد.

چگونه زنجیره‌ی شنوایی می‌شکند

پرده‌ی صماخ و استخوانچه‌ها اهرمی هستند که لرزش را به مایع حلزون می‌رسانند و جرم یا مایع یا پرده‌ی سوراخ، همین اهرم را بی‌اثر می‌کند؛ پرده‌ای که سوراخ شده باشد، در نوشته‌ی پارگی پرده صماخ جدا بررسی می‌شود. مانع رساننده، بیشتر فرکانس‌ها را تقریباً یک‌سان پایین می‌آورد و برای همین با برداشتن آن، شنوایی برمی‌گردد. سلول‌های مویی بیرونی حلزون زودتر در فرکانس‌های بلند از کار می‌افتند، پس حروف تیز و صدای زنگ و تلفن، نخستین چیزهایی‌اند که گم می‌شوند. با رفتن سلول‌های مویی درونی و الیاف عصبی، فهم گفتار بی‌تناسب با عدد دسی‌بل خراب می‌شود؛ دو نفر با یک نوارشنوایی، دو فهم متفاوت از گفتار دارند.

قشر شنوایی مغز که تحریک کم می‌گیرد، ماه به ماه در فهم گفتار ضعیف‌تر می‌شود؛ به همین دلیل تأخیر در درمان، بیش از خود دسی‌بل‌ها هزینه دارد. سروصدا، سیگار، دیابت، فشار خون و داروی آسیب‌رسان به حلزون روی همین سلول‌ها اثر می‌گذارند، پس کنترل آن‌ها هم بخشی از مراقبت است. کم‌شنوایی ناگهانی بدون درد، بیشتر از افت خون‌رسانی یا ویروس حلزون می‌آید و همین، دلیل ساعتی‌بودن درمان آن است.

کم‌شنوایی در خانه چطور خودش را نشان می‌دهد

نخستین نشانه، بلندکردن صدای تلویزیون و «چی؟» گفتن‌های مکرر است، نه از‌دست‌رفتن یک‌باره‌ی شنیدن. بیمار در مهمانی و پشت تلفن می‌بازد، چون چند صدا روی هم می‌افتد و مغز توان جدا‌کردن آن‌ها را ندارد. صدای زیر و حروف تیز گم می‌شوند و بیمار گفتار زن و کودک را بدتر از صدای بم مرد می‌فهمد. وزوز، احساس گرفتگی و بی‌اختیار بلند‌صحبت‌شدن، سه همراهی‌اند که خود بیمار، آن‌ها را جدی نمی‌گیرد. در اتاق، رو به یک سمت می‌نشیند و گوش خوب خود را به گوینده می‌گیرد و همین را اطرافیان بی‌توجهی می‌خوانند. در کودک، بی‌قراری، دیر حرف‌زدن و افت درس چهره‌ی کم‌شنوایی است و در سالمند، گوشه‌گیری و شکایت از حافظه.

چیزهایی که کم‌شنوایی را تقلید می‌کنند

برچسب بی‌توجهی یا اختلال طیف اوتیسم در کودک، پیش از نوارشنوایی نه تأیید می‌شود نه رد؛ نوشته‌ی اختلال طیف اوتیسم همین ترتیب را می‌خواهد. در سالمند، کم‌شنوایی درمان‌نشده خود را پشت زوال عقل پنهان می‌کند و پاسخ ندادن، بی‌علاقگی یا گیجی نیست، آن‌گونه که در نوشتار زوال عقل آمده است. واکنش ندادن به صدای بلند در خواب، نشانه‌ی سلامت گوش نیست؛ مغز می‌تواند صدا را عبور دهد و کلمه را نفهمد. جرم، تشخیص نیست بلکه یافته‌ی کنار مسیر است و پس از تخلیه باید شنوایی دوباره سنجیده شود. کم‌شنوایی یک‌طرفه را نباید در برگه، هر دو گوش نوشت؛ مقایسه‌ی دو گوش، هم مسیر تصویربرداری و هم نوع درمان را تعیین می‌کند.

ترتیب تشخیص؛ از نور و بزرگ‌نمایی تا MRI

معاینه‌ی پرده‌ی صماخ با نور و بزرگ‌نمایی نخستین گام است و جرم، سوراخی، چسبندگی یا مایع پشت پرده را نشان می‌دهد. نوارشنوایی با هوا و با استخوان، آزمون تعیین‌کننده است؛ مقایسه‌ی همین دو، نوع رساننده را از حسی‌عصبی جدا می‌کند. سنجش تشخیص کلمه در همان نوارشنوایی، وضوح گفتار را می‌سنجد و پیش‌بینی می‌کند که سمعک چقدر به این گوش کمک می‌کند. آزمون جنبش پرده و فشار گوش میانی، مایع پشت پرده را در کسی که نوارشنوایی کامل نمی‌کند ثابت می‌کند. در کودکی که همکاری نمی‌کند، از بازتاب صوتی حلزون و از آزمون پاسخ شنوایی ساقه‌ی مغز در خواب طبیعی استفاده می‌شود. تصویربرداری با MRI از مجرای شنوایی، کار کاهش حسی‌عصبی یک‌طرفه یا هر علامت عصبی همراه است، نه همه‌ی کم‌شنوایی‌ها. فهرست داروها باید در همان ویزیت خوانده شود؛ داروی آسیب‌رسان به حلزون بخشی از علت‌هاست و تصمیم تغییر دارو فقط با تجویزکننده است. نوارشنوایی طبیعی، اختلال پردازش گفتار را رد نمی‌کند؛ اگر شکایت با وجود آزمون سالم ادامه دارد، ارزیابی گفتار و شنوایی جدا لازم است.

مرزهای عددی کم‌شنوایی

در بزرگ‌سال، شنوایی طبیعی چیزی حدود ۲۵ دسی‌بل یا بهتر است و در کودک، ۱۵ دسی‌بل یا بهتر. درجه‌بندی بر پایه‌ی آستانه این است: خفیف ۲۶ تا ۴۰، متوسط ۴۱ تا ۵۵، متوسط‌تا‌شدید ۵۶ تا ۷۰، شدید ۷۱ تا ۹۰ و عمیق بالاتر از ۹۰ دسی‌بل. مایع گوش میانی، چیزی میان ۲۰ تا ۴۰ دسی‌بل از شنوایی کودک می‌گیرد و همین مقدار برای مبهم‌کردن حروف و گفتارش کافی است. پنجره‌ی ارزیابی کم‌شنوایی ناگهانی ۷۲ ساعت است و درمانش روزها را می‌شمارد، نه هفته‌ها را. غربالگری در زایش، بازآزمون تا ۳ ماهگی و شروع مداخله تا ۶ ماهگی، سه مرز زمانی برنامه‌ی شنوایی نوزاد است. وقتی علامت گوش با نشانه‌ی مغز یا سر همراه می‌آید، همان دقیقه با ۱۱۵ تماس بگیرید و رسیدن به درمانگاه را به بعد موکول نکنید. یک تخلیه‌ی ساده‌ی جرم می‌تواند چند دسی‌بل برگرداند، پس تفسیر نوارشنوایی باید پس از تمیزشدن گوش خوانده شود.

پرچم‌هایی که صبر ندارند

• کم‌شنوایی ناگهانی یک گوش در ۷۲ ساعت، اورژانس تخصصی است؛ نوبت یک‌ماه‌بعد را نپذیرید و همان هفته به متخصص گوش برسید.
• کم‌شنوایی ناگهانی همراه سرگیجه‌ی شدید چرخشی، کج‌شدن صورت یا از‌دست‌رفتن دید، همان ساعت با ۱۱۵ تماس می‌خواهد، چون می‌تواند نشانه‌ی سکته‌ی مغز باشد.
• درد گوش با تب، ترشح و ورم و سرخی پشت گوش، همان روز ارزیابی می‌خواهد و اگر گیجی یا سفتی گردن اضافه شد، فوراً با ۱۱۵ تماس بگیرید.
• کم‌شنوایی پس از ضربه‌ی سر، به‌ویژه با خون یا مایع روشن از گوش، همان ساعت اورژانس است و با ۱۱۵ تماس بگیرید.
• تاول‌های دردناک در مجرای گوش یا کناره‌ی آن همراه افتادگی یک‌طرفه‌ی صورت، زونای گوش است؛ همان روز به متخصص برسید و گوشه‌ی چشم را هم معاینه کنید، چنان‌که نوشته‌ی زونا این اورژانس گوش را می‌شناساند.
• کودکی که شنوایی‌اش تازه کم شده یا گفتارش در ۴ هفته پیشرفت نکرده، همان هفته به آزمون شنوایی می‌رود و چند هفته تأخیر، گفتار را عقب نگه می‌دارد.
• سالمند تنها که گوشش نمی‌شنود و به کمک نمی‌رسد، با ۱۱۵ به اورژانس می‌رسد و پس از آن ۱۲۳ برای حمایت اجتماعی و ۱۴۸ برای پریشانی خانواده یاری می‌خواهد.

درمان؛ آنچه ممکن است و آنچه تصمیم متخصص است

جرم تنها با ابزار پزشک یا پرستار آموزش‌دیده بیرون می‌آید؛ مراحل شست‌وشوی گوش را در خانه تکرار نکنید، چون پرده‌ی صماخ آسیب می‌بیند. مایع گوش میانی پیگیری می‌شود و اگر تا ۳ ماه نرود یا گفتار کودک را عقب نگه دارد، متخصص تصمیم عبور‌دادن مایع را می‌گیرد. پرده‌ی سوراخ بیشتر خودبه‌خود جوش می‌خورد؛ اگر نداد، ترمیم پرده و در مواردی جراحی استخوانچه‌ها، کار تیم تخصصی است. در کم‌شنوایی حسی‌عصبی پایدار، سمعک را کارشناس شنوایی‌سنجی تجویز و تنظیم می‌کند و تطبیق آن چند جلسه طول می‌کشد. در کم‌شنوایی عمیق کودک، کاشت حلزون گزینه است و واجدشدن، زمان عمل و مرکز آن، تصمیم تیم تخصصی است. دارو و مقدار آن در کم‌شنوایی ناگهانی، تصمیم متخصص است و در این نوشته هیچ مقدار و هیچ برنامه‌ی مصرفی نمی‌آید. عفونت مزمن گوش میانی با ترشح بی‌بو، نخست با درمان و سپس با ارزیابی استخوان‌ها پیگیری می‌شود و جراحی فقط وقتی مطرح است که عفونت خاموش باشد.

سمعک چه کاری می‌کند و چه کاری نمی‌کند

سمعک صدا را بلند و مرتب می‌کند ولی فهم گفتار را بازنمی‌گرداند و کسی که تشخیص کلمه‌اش پایین است، نتیجه‌ی کمتری می‌گیرد. این‌که سمعک گوش را تنبل می‌کند درست نیست؛ گوش بی‌تحریک بدتر می‌شود و سمعک همان چیزی است که به قشر شنوایی کار می‌دهد. پیش از خرید، دوره‌ی آزمایش و بازگشت برای تنظیم باید در برنامه باشد و خرید سمعک بدون نوارشنوایی، پول از بین می‌برد. سمع، جای حفاظت در برابر سروصدای کار را نمی‌گیرد؛ کسی که در محیط پرسروصدا کار می‌کند، هم محافظ لازم دارد هم پیگیری شنوایی.

کودک کم‌شنوا؛ زمان به‌جای صبر

غربالگری شنوایی در زایش انجام می‌شود؛ نتیجه‌ی مشکوک تا ۳ ماهگی دوباره آزمون می‌شود و مداخله تا ۶ ماهگی باید شروع شده باشد. مایع مزمن گوش میانی، حروف تیز را از گفتار کودک می‌گیرد و همین، اشتباه‌های تکراری در تلفظ و نوشتار است. کودک دارای سمعک، نشستن در کمتر از ۲ تا ۳ متر از معلم و جهت گفت‌وگو در کلاس می‌خواهد و این را کارشناس شنوایی برای معلم می‌نویسد. افت تحصیلی و بی‌قراری کلاس می‌تواند تنها نشانه‌ی کم‌شنوایی باشد و بازگشت به نوارشنوایی، پیش از ارجاع روان‌پزشکی است. در خانواده‌های با خویشاوندی، کم‌شنوایی ارثی زودتر باید بررسی شود و مشاوره‌ی ژنتیک در بسیاری نقاط کشور یکدست در دسترس نیست.

پیشگیری از کم‌شنوایی

در کارگاه، بافت، آهنگری و سالن پرس، محافظ گوش باید در دسترس باشد و فاصله‌ی شنوایی‌سنجی دوره‌ای را پزشک کار تعیین می‌کند. هدفون با صدای بلند، نخستین راه کم‌شنوایی زودرس نوجوان است؛ زمان گوش‌کردن به اندازه‌ی بلندی صدا اهمیت دارد. چیزی داخل گوش نکنید؛ گوش‌پاک‌کن، سنجاق و هر جسم باریک پرده را می‌شکافد و عفونت می‌سازد. آب آلوده و شنا، عفونت‌های تکراری گوش میانی را تشدید می‌کند؛ خشک‌نگه‌داشتن گوش و درمان آدنوئید بزرگ، راه کم‌کردن تکرار است. واکسیناسیون سرخک و مننژیت، دو راه‌پوششی‌اند که کم‌شنوایی پس‌از‌عفونت را کم می‌کنند، پس کارت واکسن کودک را پیگیری کنید.

باورهای غلط درباره‌ی کم‌شنوایی

1. «فقط پیری است و کاری از دستم برنمی‌آید»؛ سهم معناداری از کم‌شنوایی‌ها جزء درمان‌پذیر دارند، از جرم و مایع گوش میانی تا پرده‌ی سوراخ.
2. «سمعک گوش را تنبل می‌کند»؛ درست به‌عکس، بی‌تحریکی فهم گفتار را می‌برد و سمعک، تمرین همان مسیر عصبی است.
3. «روغن و شمع داخل گوش، شنوایی را برمی‌گرداند»؛ این کار سوختگی، عفونت و پارگی می‌سازد و فقط درمان را عقب می‌اندازد.
4. «صدای بلند را می‌شنوم پس گوشم سالم است»؛ بلندی با وضوح فرق دارد و آسیب حلزون دقیقاً وضوح را می‌گیرد.
5. «بچه بهتر می‌شود، صبر کنید»؛ در کودک، چند ماه کم‌تحریکی یعنی چند ماه عقب‌ماندگی گفتار و آزمون دیر، آن را جبران نمی‌کند.
6. «ابتهاج، نشانه‌ی کم‌شنوایی است»؛ واکنش ندادن به صدا می‌تواند از گوش باشد و پیش از نوارشنوایی، هیچ برچسبی عادلانه نیست.

کم‌شنوایی در ایران؛ جایی که زمان از دست می‌رود

در بخش دولتی، صف نوبت متخصص گوش و نوارشنوایی چند هفته می‌کشد و همین صف، جایی است که پنجره‌ی ۷۲ ساعته‌ی کم‌شنوایی ناگهانی از دست می‌رود. سمعک در ایران وارداتی است و قیمتش، به‌سبب نوسان نرخ ارز، چیزی برابر چند ماه حقوق یک کارگر ساده می‌شود. کاشت حلزون در چند مرکز محدود انجام می‌شود و توان‌بخشی گفتار پس از آن، بیرون از تهران به‌سختی پیدا می‌شود. خیریه در این پرونده یک سمعک برای کودک، بخشی از هزینه‌ی کاشت، تعمیر و باتری را می‌پردازد و هیچ نوع یا درجه‌ی سمعکی را تعیین نمی‌کند. مشاوره‌ی پیش‌از‌ازدواج و بررسی ارثی در کشور یکدست نیست، پس بسیاری خانواده‌ها پس از چند سال گفتاردرمانی، برای ناشنوایی تشخیص‌نداده می‌آیند. در شهر کوچک، نه دستگاه نوارشنوایی هست و نه کارشناس شنوایی‌سنجی؛ پیش از حرکت، از درمانگاه مقصد بپرسید تا یک رفت‌وبرگشت بی‌فایده نباشد.

نکات ایمنی که نباید فراموش شوند

در خانه قطره‌ی روغنی و گیاهی نریزید و با سوزن و گیره جرم را درنیاورید؛ هر دو، پرده و مجرای گوش را زخمی می‌کنند. کسی که داروی آسیب‌رسان به حلزون مصرف می‌کند، دارو را خودسرانه قطع نمی‌کند؛ پایش شنوایی و تصمیم تغییر، کار تیم درمان است. نوبت تخصصی یک‌ماه‌بعد برای کم‌شنوایی ناگهانی، ایمنی ندارد؛ همین هفته باید دیده شوید و در علامت مغزی، با ۱۱۵ تماس بگیرید.

جمع‌بندی عددی کم‌شنوایی

پرسش‌های پرتکرار

گوشم ناگهان کم شنید؛ تا چند روز وقت دارم؟

این‌قدر صبر نکنید. اگر یک گوش یک‌باره کم شنید، باید فوراً دیده شوید و منتظر نوبت عادی نمانید؛ این حالت با کاهش تدریجی پیری فرق دارد و شمارش زمان، به ساعت است.

تلویزیون را بلند می‌گذارم ولی حرف‌ها را قاطی می‌کنم؛ گوشم سالم است؟

بلندی و وضوح دو چیز جدا‌اند؛ در آسیب حلزون، صوت می‌رسد و واژه مرتب نمی‌شود، پس شما صدا را حس می‌کنید ولی پیام را نه و این را سنجش تشخیص کلمه در نوارشنوایی می‌سنجد.

سمعک گوشم را تنبل نمی‌کند؟

برعکس. گوش بی‌صدا، فهم کلمه را می‌بازد و سمعک همان مسیر عصبی را درگیر نگه می‌دارد؛ انتخاب و تنظیم دستگاه را یک کارشناس بر عهده می‌گیرد و به چند دیدار نیاز دارد.

فرزندم حرف‌ها را دیر می‌گوید و در کلاس بی‌قرار است.

پیش از ارجاع روان‌پزشکی، شنوایی کودک را دوباره بسنجید؛ مایع پشت پرده می‌تواند ۲۰ تا ۴۰ دسی‌بل از شنوایی کودک را بگیرد و حروف تیز از بیان و نوشتار بیفتد. اگر گفتار در ۴ هفته پیشرفت نکرده، همان هفته آزمون را پیگیری کنید.

نوارشنوایی سالم است ولی هنوز شکایت دارم؛ یعنی توهم است؟

برگه‌ی سالم، همه‌چیز را روشن نمی‌کند؛ مغز ممکن است در مرتب‌کردن کلمه‌ها ناتوان بماند. اگر گلایه باقی است، درخواست ارزیابی جدا را از پزشک داشته باشید و به یک عدد اکتفا نکنید.

جرم گوش را خودم با گوش‌پاک‌کن در بیاورم؟

هرگز. خارج‌کردن جرم، ابزار تخصصی می‌خواهد و دستکاری در منزل، پرده و مجرا را زخمی می‌کند؛ هر جسم باریک هم می‌تواند پرده را بشکافد.

این نوشتار کم‌شنوایی را می‌شناساند و مرزهای زمانی و ترتیب تشخیص آن را می‌شمارد، ولی جای معاینه‌ی پرده‌ی صماخ و نوارشنوایی را نمی‌گیرد؛ در کم‌شنوایی ناگهانی، نوبت هفته‌ی بعد را جای اورژانس نگذارید.

منابع

• راهنمای بالینی آکادمی آمریکای گوش‌پزشکی و جراحی سر و گردن درباره‌ی کم‌شنوایی ناگهانی حسی‌عصبی
• بیانیه‌ی مشترک کمسیون مشترک هیئت‌های شنوایی درباره‌ی درجه‌بندی و مدیریت کم‌شنوایی
• راهنمای کار گروهی بین‌المللی درباره‌ی شنوایی نوزاد و مرزهای ۳ و ۶ ماهگی
• راهنمای سازمان جهانی بهداشت درباره‌ی مراقبت شنوایی و دسترسی به سمعک
• انجمن گوش و حلق و بینی ایران و انجمن شنوایی‌سنجی ایران
• وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی ایران، برنامه‌ی غربالگری شنوایی نوزاد