زونا بیدار شدن ویروس آبله‌مرغان است که پس از آن بیماری، سال‌ها و دهه‌ها در گره عصبی کنار یکی از رشته‌های حسی آرام مانده بود. نشانه مشخصه‌اش یک نوار یک‌طرفه از تاول‌های خوشه‌ای روی زمینه قرمز است که در پوست همان عصب می‌نشیند و در خط وسط بدن متوقف می‌شود. پیش از دیدن تاول، چند روز درد سوزان و تیرکشنده در همان نوار می‌آید و همین است که زونا را در آن مرحله با درد عضله و درد قلب و سنگ کیسه صفرا اشتباه می‌کنند. زونا همان ویروس آبله‌مرغان است و بیماری همان آبله‌مرغان نیست و صفحه آبله‌مرغان در این مجموعه آمده و اینجا تکرار نمی‌شود؛ آن پرونده را در نوشتار آبله‌مرغان بخوانید. زونا با تبخال لب و تبخال تناسلی یکی نیست؛ هر دو از یک خانواده‌اند ولی ویروس‌های جدا دارند و اشتباه این سه، راه درمان را عوض می‌کند و تبخال لب در نوشتار تبخال لب صفحه جدا دارد. اگزما و کهیر و گزش حشرات دو طرف و خارش‌دارند و در خط وسط متوقف نمی‌شوند؛ زونا یک‌سو و بیشتر دردناک است تا خارش‌دار.
چرا ویروس نهفته بیدار می‌شود
سیستم ایمنی سلولی، ویروس نهفته را در گره عصبی قفل نگه می‌دارد و هر چیزی که این نگهبانی را کم کند، دروازه بیدار شدن را باز می‌کند. کاهش ایمنی با بالا رفتن سن و از همه بیشتر پس از حدود ۵۰ سالگی، شایع‌ترین دلیل بیدار شدن ویروس است. بیماری‌های سرطانی و شیمی‌درمانی و پیوند اعضاء و داروهای سرکوب‌کننده ایمنی و نقص ایمنی درمان‌نشده، در جوان هم زونا می‌آورند و در آن وضع شکل گسترده‌تر بیماری ممکن است؛ زمینه نقص ایمنی در نوشتار اچ‌آی‌وی و ایدز آمده است.
ویروس در مسیر رشته عصبی به پوست می‌آید و همان‌جا التهاب و تاول می‌سازد و هم‌زمان به خود عصب آسیب می‌زند؛ به همین دلیل درد می‌تواند پس از خوب شدن پوست بماند. ناحیه پوستی که درد و تاول دارد، قلمرو همان عصب است و همین قانون باعث می‌شود نقشه ضایعه از خط وسط بدن عبور نکند. درگیری شاخه چشمی عصب سه‌قلو خطر را به چشم می‌رساند و درگیری گره عصبی مربوط به گوش، شنوایی و تعادل و حرکت صورت را تهدید می‌کند و هر دو، همان ویروس و همان قفل‌شکسته‌اند.
تصویر بالینی و درد بی‌ضایعه
در بیشتر بیماران، دو تا چهار روز سوزش و تیر کشیدن و حساسیت به تماس لباس، پیش از هر ضایعه پوستی می‌آید. نخستین ضایعه چند دانه قرمز در یک نوار است و به‌تدریج به خوشه‌های تاول‌دار روی زمینه قرمز تبدیل می‌شود. تاول‌ها در همان نوار می‌مانند و پس از یکی دو هفته خشک و پوسته می‌شوند و جای آن‌ها ممکن است رنگ پوست عوض‌شده بماند.
درد زونا توصیف‌های ثابتی دارد: سوزش، شوک کوتاه الکتریکی، خارش عمیق و تحریک‌پذیری حتی با عبور پارچه روی پوست. تب کم و سردرد و خستگی، به‌ویژه در هفته نخست، بخشی از همان بیماری‌اند. پخش شدن ضایعه‌ها در چند ناحیه و آن‌سوی خط وسط، در بیمار با ایمنی پایین دیده می‌شود و این شکل، وضعی جدی و نیازمند درمان تخصصی فوری است.
تشخیص: معاینه، و در موارد بی‌الگو آزمون
زونا با معاینه تشخیص داده می‌شود: نوار یک‌طرفه با تاول‌های خوشه‌ای و توقف در خط وسط، برای پزشک کافی است. در ضایعه‌های بی‌الگو و در شکل‌های گسترده و در بیمار با ایمنی پایین، نمونه‌برداری از مایع تاول با آزمون مولکولی، ویروس را روشن می‌کند. آزمون پادتن و کشت، در روزهای نخست چیزی به تشخیص اضافه نمی‌کنند و نباید به نام آن‌ها درمان را عقب انداخت.
پیش از هر درمان، پزشک پیشانی و پلک و نوک بینی و مجرای گوش را با دقت می‌بیند، چون درگیری این دو مسیر، فوری و تخصصی است. اگر فقط درد هست و هیچ ضایعه‌ای نیست، زونا یک حدس است و نه تشخیص و پزشک گزینه‌های خطرناک دیگر را یکی‌یکی رد می‌کند. در بزرگ‌سال مسن با درد یک‌طرفه قفسه سینه، پیش از برچسب زونا، قلب و ریه هم دیده می‌شوند و این دو با هم اشتباه می‌شوند؛ پرونده درد سینه در نوشتار درد سینه آمده است.
چشم، اورژانسی که سرنوشت دید را تعیین می‌کند
هر ضایعه زونا در پیشانی و پلک و به‌ویژه در نوک بینی، درگیری شاخه چشمی را می‌رساند و همان روز دیدن چشم‌پزشک لازم دارد. قرمزی و درد و تاری دید و نورگریزی در یک چشم بیمار زونا، اورژانس چشم است، چون این ویروس می‌تواند پوشش و بخش رنگی چشم را درگیر کند و به دید زیان برساند. در این مسیر، زود دیدن سرنوشت دید را تعیین می‌کند و درمان اختصاصی چشم با تصمیم چشم‌پزشک چیده می‌شود و نه با قطره بدون نسخه و نه با پماد خانگی.
در درگیری چشم، پلک را نبندید و دستمال و پماد خودسرانه روی آن نزنید و تا رسیدن به چشم‌پزشک، چشم را مالش ندهید. ضایعه پیشانی و نوک بینی همراه تاری دید را با ۱۱۵ یا رساندن فوری به نزدیک‌ترین اورژانس چشم‌پزشکی برسانید و منتظر نوبت هفته بعد نمانید.
گوش و صورت، اورژانس ساعت‌محور
درد گوش و تاول در مجرای گوش، همراه افت شنوایی و وزوز و سرگیجه، نشانه درگیری همان گره عصبی است و همان روز دیده شدن می‌خواهد؛ افت شنوایی این گروه در نوشتار کم‌شنوایی پیگیری جدا دارد. افتادگی یک‌طرفه صورت همراه تاول مجرای گوش، شکل اورژانسی همین درگیری است و درمان آن ساعت‌محور است و با چسب و روغن و حجامت پیگیری نمی‌شود. اگر افتادگی صورت تنها و بدون ضایعه پوستی و بدون علامت شنوایی باشد، مسیر تشخیص جدا است و صفحه فلج بل در این مجموعه آن را توضیح می‌دهد. هر افتادگی صورت همراه ضعف دست یا پا یا گفتار نامفهوم، با ۱۱۵ در همان دقیقه است، چون سکته مغزی در همان ساعت‌ها دیده و درمان می‌شود.
درمان: پنجره سه‌روزه را با پماد خرج نکنید
قرص ضدویروس با نسخه پزشک، کوتاه‌ترین مسیر به سمت کم کردن درد و عوارض است و اثرش در حدود ۷۲ ساعت نخست پس از آمدن تاول هست، پس روز بشمارید و نه هفته. کرم و پماد بدون نسخه و قطره‌های گیاهی، ویروس درون عصب را خاموش نمی‌کنند و تنها چیزی که به دست می‌آید صرف شدن همان پنجره سه‌روزه است. درد عصبی با مسکن معمولی کنترل نمی‌شود و پزشک داروی مخصوص درد عصبی انتخاب می‌کند و مقدار و مدت آن را تعیین می‌کند. در درد ماندگار پس از زونا، راه‌های تخصصی کاهش درد و ارجاع وجود دارد و درمان را بی‌پاسخ رها نکنید.
در بیمار با ایمنی پایین و در درگیری چشم و گوش و شکل گسترده، بستری و درمان تخصصی لازم است و ویزیت سرپایی کافی نیست. پوشاندن ضایعه و لباس نازک و تمیز و شستن دست، مراقبت خانگی مجاز است و پانسمان محکم و گرم نگه‌داشتن بسته‌شده و سوراخ کردن تاول، کار اشتباه است. تصمیم درباره نوع و مدت درمان ضدویروس و درباره نیاز به بستری، با پزشک معالج است و در این صفحه نه نام دارو می‌آید و نه مقدار آن.
سرایت: تماس‌کننده آبله‌مرغان می‌گیرد، نه زونا
از کسی که زونا دارد نمی‌توان زونا گرفت، چون زونا بیدار شدن ویروس در بدن خود همان بیمار است. کسی که هرگز آبله‌مرغان نداشته و واکسن نگرفته، می‌تواند از مایع تاول‌های باز بیمار زونا ویروس بگیرد و دچار آبله‌مرغان شود و نه زونا. تا خشک شدن همه ضایعه‌ها، پوشاندن ضایعه و شستن دست، دو راه اصلی کم کردن سرایت‌اند. با زن باردار که سابقه آبله‌مرغان ندارد، با نوزاد و با کسی که ایمنی‌اش کم است، تا خشک شدن ضایعه‌ها تماس نزدیک نداشته باشید. ضایعه‌ای که پوشیده است سرایت چندانی ندارد و کودک با زونا معمولاً با همان پوشش می‌تواند به مدرسه برود؛ قاعده دقیق را پزشک و مدرسه تعیین می‌کنند. ویروس در تاول باز هست و در پوسته و ضایعه خشک‌شده نیست، پس شمار روز و نه ترس از نام بیماری، قاعده را می‌سازد. ضایعه‌های باز در بیشتر موارد تا حدود ۵ تا ۷ روز ویروس دارند و با خشک شدن کامل همه آن‌ها، نگرانی سرایت در خانه پایان می‌یابد.
زونا در بارداری
هر ضایعه تاول‌دار تازه در بارداری همان روز دیده شدن لازم دارد و این تصمیم، کار مادر و خانواده نیست. زونا در بارداری به‌خودی‌خود به جنین زیان نمی‌رساند، ولی زنی که هرگز آبله‌مرغان نگرفته می‌تواند از همان ویروس دچار آبله‌مرغان شود و مشکل واقعی آن‌جاست. واکسن زونا در بارداری داده نمی‌شود و درباره مجاز بودن و زمان‌بندی آن، پزشک تصمیم می‌گیرد. در بیمار با ایمنی کم و در مادر باردار و نوزاد، شکل گسترده و درگیری اندام داخلی ممکن است و به همین دلیل این گروه‌ها زودتر و تخصصی‌تر دیده می‌شوند. دو هفته پس از تماس با بیمار زونا در زنی که آبله‌مرغان نداشته، هر تب و برون‌دشتی در بارداری، همان روز ارزیابی می‌خواهد.
اعداد و وقت‌های زونا
درد و سوزش معمولاً یک تا چهار روز پیش از پدیدار شدن ضایعه پوستی آغاز می‌شود و درمان اختصاصی با قرص ضدویروس، تنها در حدود ۷۲ ساعت نخست پس از آمدن تاول سودمند است. تاول‌ها معمولاً در ۷ تا ۱۰ روز خشک و پوسته می‌شوند و ضایعه تازه پس از دو هفته بعید است. دردی که پس از خوب شدن پوست ۳ ماه یا بیشتر ادامه می‌یابد، همان عارضه عصبی طولانی‌مدت زونا است و با مسکن معمولی کنترل نمی‌شود. بالا رفتن سن از حدود ۵۰ سال، هم خطر بیدار شدن ویروس و هم خطر درد ماندگار را زیاد می‌کند. پخش شدن ضایعه‌ها فراتر از دو ناحیه مجاور و عبور آن از خط وسط، در بیمار با ایمنی پایین، بستری و درمان تخصصی لازم دارد. فاصله میان مراجعه همان روز و مراجعه هفته بعد، در چشم و گوش تفاوت میان حفظ دید و شنوایی و آسیب ماندگار را می‌سازد.
پرچم‌های خطر با وقت خودشان
هر ضایعه زونا در پیشانی و پلک و نوک بینی، همان روز چشم‌پزشک می‌خواهد و نه وعده هفته بعد. قرمزی و درد و تاری دید در یک چشم همراه زونا، همان ساعت اورژانس چشم لازم دارد، چون خطر آسیب دائمی دید جدی است. تاول مجرای گوش همراه افتادگی یک‌طرفه صورت یا افت شنوایی و سرگیجه شدید، همان روز متخصص گوش و حلق و بینی می‌خواهد و درمانش ساعت‌محور است.
ضایعه‌های پراکنده در چند ناحیه و آن‌سوی خط وسط، به‌ویژه در بیمار با ایمنی کم و با تب، همان ساعت اورژانس و بستری لازم دارد. سردرد و تب و گردن‌سفتی و خواب‌آلودگی در بیمار زونا، با ۱۱۵ در همان ساعت ارزیابی می‌شود، چون درگیری پرده‌ها و بافت مغز در این بیماری ممکن است. بی‌حسی و ضعف یک دست یا یک پا همراه ضایعه پوستی، همان روز دیده شدن می‌خواهد و با سکته قابل اشتباه است؛ اگر گفتار و صورت هم درگیر شد، با ۱۱۵ در همان دقیقه.
چهار صحنه اورژانسی
بیمار ۶۰ ساله با تاول یک‌طرف پیشانی و نوک بینی و تاری دید: با ۱۱۵ یا رساندن فوری به اورژانس چشم‌پزشکی در همان ساعت، چون ساعت‌ها در سرنوشت دید تعیین‌کننده‌اند. مردی با تاول مجرای گوش و افتادگی یک‌طرف صورت و راه رفتن بی‌ثبات: در همان روز به مرکز دارای متخصص گوش و حلق و بینی برسانید و اگر در شهر کوچک چنین واحدی نیست، همان روز سفر کنید. بیمار شیمی‌درمانی‌گرفته با ضایعه‌های پخش‌شده زونا و تب: با ۱۱۵ در همان ساعت به اورژانس می‌رود و منتظر نوبت مطب تخصصی نمی‌ماند. زن باردار با ضایعه تاول‌دار و تب و بی‌حالی: همان روز ارزیابی می‌خواهد و با تماس به واحد زایمان و ۱۱۵ منتقل می‌شود و تا بهتر شدن در خانه نمی‌ماند.
باورهای غلط
- «زونا از کسی به کسی می‌چزد و کسی که کنار بیمار نشست، زونا می‌گیرد.» زونا را از دیگری نمی‌گیرید و تماس‌کننده مستعد، اگر واکسن و سابقه نداشته باشد، آبله‌مرغان می‌گیرد.
- «وقتی پوسته‌ها ریخت، بیماری تمام شده است.» آسیب عصب می‌تواند ماه‌ها بماند و درد ماندگار همان بیماری است و نه یادگاری پوستی.
- «زونا باد کردن عصب است و با بستن و گرم نگه‌داشتن و حجامت و روغن سیاه‌دانه درست می‌شود.» هیچ‌یک این‌ها ویروس را خاموش نمی‌کنند و همان سه روز سودمند را می‌برند.
- «تاول‌ها را باید سوراخ کرد و مایعشان را خارج کرد.» این کار عفونت باکتریایی و جای زخم و سرایت می‌آورد و هرگز درمان نیست.
- «زونا یعنی سرطان یا نقص ایمنی.» در بیشتر بیماران مسن تنها دلیلش بالا رفتن سن است و در جوان، پزشک ایمنی را بررسی می‌کند و برچسب بی‌دلیل نمی‌زند.
- «کرم و پماد داروخانه‌ای همان کار ضدویروس را می‌کند و فرقی ندارد دیر برسد.» درمان موضعی به ویروس درون عصب نمی‌رسد و فقط پنجره درمانی را می‌بندد.
- «واکسن زونا، حمله فعلی را درمان می‌کند.» واکسن پیشگیری است و در روزهای بیماری اثری بر آن حمله ندارد.
در ایران
بسیاری بیماران پیش از پزشک، کرم بدون نسخه و فرآورده عطاری را امتحان می‌کنند و با بسته شدن همان پنجره سه‌روزه به متخصص می‌رسند؛ روز بشمارید و همان روز ویزیت بگیرید. بیمارستان شهرستان ممکن است نه چشم‌پزشک داشته باشد نه متخصص گوش و حلق و بینی؛ در درگیری چشم و گوش، سفر همان روز به مرکز استان بخشی از درمان است. داروهای درد عصبی و پیگیری طولانی، برای خانواری با درآمد ثابت سنگین است و خیریه می‌تواند ارزیابی اورژانسی چشم و گوش و هزینه ویزیت تخصصی و دارو را پوشش دهد.
واکسن زونا در برنامه ملی واکسیناسیون بزرگ‌سالان ایران جای ندارد و درباره مجاز بودن و زمان آن، پزشک تصمیم می‌گیرد؛ در این صفحه برنامه و رقمی که وجود ندارد نوشته نمی‌شود. در فصل گرم و در ایام سفر و شلوغی مراسم، ضایعه‌ها با گزش و اگزما اشتباه نوشته می‌شوند و تشخیص دیرتر می‌آید. تماس با ۱۱۵ در شهرستان و در جاده، راه مطمئن رسیدن به مرکز مجهز در همان روز است و خودرانیدن بیمار با افتادگی صورت و درد شدید، راه درست نیست.
پیشگیری و پیگیری
واکسن زونا از بیدار شدن ویروس پیشگیری می‌کند و درمان یک حمله نیست؛ درباره مجاز بودن آن برای سن و وضع شما، پزشک تصمیم می‌گیرد. پوشاندن ضایعه و شستن دست و دور نگه داشتن تماس‌های مستعد تا خشک شدن ضایعه‌ها، پیشگیری عملی از سرایت در خانه است. در کسی که مکرر و در سنین پایین زونا می‌گیرد، پزشک ایمنی را بررسی می‌کند و تکرار دوره‌ها را به ضعف عمومی نسبت ندهید. کنترل بیماری‌های زمینه‌ای و ادامه درمان‌های سرکوب ایمنی فقط با نظر پزشک، در بیمار پرخطر از بیدار شدن ویروس کم می‌کند.
در هفته‌های نخست پس از ضایعه، اگر درد بدتر شد یا تازگی گرفت و ضایعه در حال گسترش بود، دوباره پزشک را ببینید. درد ماندگار، درمان و پیگیری تخصصی خودش را دارد و شنیدن اینکه پوست خوب شده و دیگر چیزی نیست، پذیرفتن شکایت شما نیست. در درگیری چشم، پیگیری چشم‌پزشک مستقل از بهبود پوست ادامه می‌یابد و زمان آن را همان متخصص تعیین می‌کند. اگر در شش ماه نخست دو بار زونا گرفتید یا ضایعه‌ها گسترده شدند، با پزشک درباره بررسی ایمنی گفت‌وگو کنید.
جمع‌بندی اعداد کلیدی
| سنجه | عدد | معنا |
|---|---|---|
| درد پیش از ضایعه | یک تا ۴ روز | با درد عضله و قلب و سنگ صفرا اشتباه می‌شود |
| پنجره درمان ضدویروس | حدود ۷۲ ساعت | روز بشمارید و نه هفته |
| خشک شدن تاول‌ها | ۷ تا ۱۰ روز | ضایعه تازه پس از دو هفته بعید است |
| ویروس در تاول باز | حدود ۵ تا ۷ روز | با خشک شدن همه ضایعه‌ها سرایت تمام می‌شود |
| عارضه عصبی طولانی | ۳ ماه یا بیشتر | با مسکن معمولی کنترل نمی‌شود |
| خطر اصلی | سن بالای حدود ۵۰ | هم بیدار شدن و هم درد ماندگار |
| شکل گسترده | فراتر از ۲ ناحیه مجاور | در ایمنی پایین، بستری و درمان تخصصی |
| چشم و گوش | همان روز | فاصله تا هفته بعد، دید و شنوایی را تعیین می‌کند |
پرسش‌های پرتکرار
کودکم کنارم بود؛ به او زونا می‌چسد؟
نه، زونا از دیگری نمی‌چسد؛ اما اگر آبله‌مرغان نداشته و مایع تاول‌های باز به او رسیده باشد، همان آبله‌مرغان را می‌گیرد.
سه روز از تاول گذشته؛ قرص ضدویروس فایده دارد؟
اثر اصلی در همان ۷۲ ساعت نخست است.
پوست خوب شده ولی هنوز می‌سوزد؛ طبیعی است؟
بله، درد ماندگار همان آسیب عصب است و درمان و پیگیری تخصصی خودش را دارد؛ برای همین دوباره به پزشک برگردید.
تاول‌ها را سوراخ کنم بهتر می‌شود؟
نه، عفونت و جای زخم می‌آورد.
واکسن بزنم تا این حمله تمام شود؟
واکسن پیشگیری است، نه درمان حمله.
صورت و گوشم درگیر است؛ نوبت هفته بعد کافی است؟
نه، ساعت‌محور است و همان روز دیدن لازم دارد.
این نوشتار برای شناخت زونا و ساعت دیدن چشم و گوش و پنجره درمان است و جای معاینه پزشک، تشخیص ضایعه و تعیین درمان را نمی‌گیرد؛ درد ماندگار پس از بهبود پوست را جدی بگیرید و خودسرانه تاول را باز نکنید.
منابع
- راهنمای بالینی آکادمی چشم‌پزشکی آمریکا درباره هرپس زوستر چشمی
- انجمن بیماری‌های عفونی آمریکا، راهنمای تشخیص و درمان زونا
- انجمن گوش و حلق و بینی آمریکا، راهنمای فلج عصب صورتی ویروسی
- مراکز کنترل و پیشگیری بیماری‌ها، واکسن زونا و گروه‌های واجد شرایط
- وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی ایران، راهنمای بیماری‌های ویروسی شایع