دیدن لرزش کامل بدن یک کودک خردسال همراه گرمای تب، وحشتناک‌ترین صحنه‌ای است که یک خانواده می‌تواند تجربه کند. تشنج تب، سفت‌شدن یا لرزش کامل بدن در کودک خردسال است که هم‌زمان با بالا رفتن دما می‌آید، در بازه‌ی سنی تقریبی ۶ ماه تا ۵ سال، بدون عفونت داخل بافت یا پرده‌های مغز و بدون اختلال شیمیایی یا بیماری دایمی مغز. این رویداد در چند درصد کمی از کودکان اتفاق می‌افتد و شایع‌ترین دلیلی است که خانواده را با وحشت به اورژانس می‌کشاند؛ در بیشتر موارد بی‌خطر است و ردپایی در مغز نمی‌گذارد. تشنج تب، صرع نیست: صرع یعنی تشنج‌های بی‌محرک و بازگشتی و این یکی محرک مشخص در دست دارد و با بالا رفتن سن، خودبه‌خود از زندگی کودک بیرون می‌رود. بخش بزرگی کودکان، رویداد را در نخستین دوره‌ی تب‌دار خود تجربه می‌کنند، یعنی روزهایی که خانواده هنوز منبع تب را نمی‌شناسد.
اولویت نخست: در لحظه‌ی لرزش چه کار کنید
این نوشتار را در ساعت آرامش بخوانید، نه در میانه‌ی صحنه؛ اما شش کار زیر همان چیزی است که در دقیقه‌ی نخست انجام می‌شود.
- کودک را همان لحظه روی زمین یا یک سطح نرم به پهلو بخوابانید تا بزاق و استفراغ راه تنفس را نگیرد و سرش جایی باشد که به چیزی برخورد نکند.
- هیچ‌چیز در دهانش نکنید: نه قاشق، نه انگشت، نه آب، نه شربت، نه قرص؛ فشار قاشق، دندان و فک را می‌شکند و مایع ریخته‌شده، راه تنفس را می‌بندد.
- نگهش ندارید، لرزشش را مهار نکنید و اندام‌هایش را نکشید؛ مهار کردن، مدت رویداد را کم نمی‌کند و در عوض کشیدگی عضله، آسیب مفصل و شکستگی می‌آورد.
- ساعت را نگاه کنید و زمان آغاز، مدت و شکل حرکت را یادداشت کنید یا با تلفن همراه فیلم بگیرید؛ همین چند دقیقه ثبت، ارزشمندترین راهنمای پزشک در اورژانس است.
- لباس دور گردن را شل کنید، اطرافش را از جسم تیز و سخت خالی کنید و تا پایان لرزش و بازگشت کامل هوشیاری کنارش بمانید و تنها نگذارید.
- پس از قطع لرزش، در آغوشش بگیرید و با صدای آرام بگویید کجا است و چه شده؛ داد زدن و تکان دادن شدید، کودک را به هوشیاری نمی‌آورد.
مرزهای تماس فوری با ۱۱۵
تا آمبولانس برسد
گذشتن لرزش از ۵ دقیقه، مرز تماس فوری با ۱۱۵ است. در حین لرزش، یکی از حاضران با ۱۱۵ تماس بگیرد و دیگری کنار کودک بماند و او را به پهلو نگه دارد؛ گفتن صریح کودک خردسال با تب و تشنج ادامه‌دار، اولویت مأموریت را روشن می‌کند. رویداد دومی که پیش از بازگشت کامل هوشیاری آمده، با انتقال فوری پاسخ می‌خواهد و در این دقیقه‌ها صبر جایز نیست: کودک را به پهلو نگه دارید، هیچ مایعی در دهانش نریزید و سراغ داروی خانگی نروید.
همان ساعت در بیمارستان
کودک کوچک‌تر از ۶ ماه با هر لرزش همراه گرمای بدن، همان ساعت در بیمارستان بررسی می‌شود، چون احتمال عفونت داخل مغز در این سن جدی است و تصمیم به نمونه‌گیری، کار پزشک است. اگر پس از قطع لرزش، تنفس عادی نشود یا لب کبود بماند یا کودک به صدا زدن پاسخ ندهد، تماس بی‌درنگ با ۱۱۵ و باز نگه داشتن راه تنفس در همان موقع لازم است. سفتی گردن، بثورات قرمزی که با فشار محو نمی‌شوند، استفراغ مکرر و سردرد شدید و ادامه‌دار در کودک تب‌دار، الگوی عفونت دستگاه عصبی‌اند؛ حتی اگر کودک اصلاً نلرزیده باشد، همین که این نشانه‌ها را دیدید با ۱۱۵ تماس بگیرید و ساعت را از دست نبرید؛ در نوشتار آنسفالیت بخوانید چرا این حالت با یک لرزش کوتاه یکی نیست. لرزشی که یک‌طرفه مانده، یا ضعف و بی‌حسی باقی‌مانده در یک دست یا پا، الگوی مرکب است و همان روز بستری و ارزیابی تخصصی می‌خواهد. رویدادی که پس از ضربه‌ی تازه‌ی سر آمده، یا کودک در آب بوده، یا دارو و ماده‌ای خورده، دیگر تشنج تبی حساب نمی‌شود و در همان دقیقه با ۱۱۵ به اورژانس می‌رود.
کودکی که رویدادش قطع شده و پس از یک ساعت کاملاً هوشیار و بازیگوش است، همچنان همان روز باید منبع تبش بررسی شود؛ بی‌خطر بودن خود لرزش، مجوز بی‌خیال ماندن از علت تب نیست.
تب‌بر، راحتی می‌آورد و پیشگیری نمی‌آورد
تب‌بر، دما را پایین می‌آورد و راحتی کودک را برمی‌گرداند، اما نشان داده شده که وقوع تشنج تبی را پیشگیری نمی‌کند؛ دادن دارو به امید جلوگیری از تشنج، هدف درستی نیست و تجویز آن برای اذیت و بی‌قراری کودک است. نام، مقدار و فاصله‌ی دوز را پزشک یا داروساز بر پایه‌ی وزن کودک تعیین می‌کند و این دارو نباید به امید پیشگیری، بی‌وقفه تکرار شود.
چرا بالا رفتن تب می‌لرزاند
مغز خردسال هنوز در حال رشد است و تغییر سریع دما، هم‌زمانی ناپایدار در شبکه‌ی نورون‌ها می‌سازد؛ آنچه رویداد را آغاز می‌کند، شتاب تغییر دما است و نه عدد نهایی روی تب‌سنج. به‌همین دلیل بیشتر تشنج‌ها در ساعت نخست بالا رفتن تب و پیش از رسیدن دما به حالت ثابت می‌آیند و گاه خانواده بی‌خبر است که کودک تب داشته، چون لرزش، نخستین نشانه‌ی دیده‌شده بوده است. کودکی که با ۳۸ درجه تشنج می‌کند و کودک دیگری که با ۴۰ درجه هیچ لرزشی ندارد، هر دو در محدوده‌ی طبیعی‌اند؛ آستانه‌ی هر مغز فرق می‌کند و پایین بودن عدد، پیش‌بینی‌کننده‌ی بی‌خطری نیست. در لحظه‌ی رویداد، گروهی از عضلات بدن بی‌اختیار و هم‌زمان منقبض می‌شوند، تنفس سطحی یا متوقف می‌گردد و لب‌ها کبود می‌شوند؛ همین توقف کوتاه، ترسناک‌ترین بخش صحنه است و معمولاً خودبه‌خود برطرف می‌شود.
آنچه در لحظه‌ی رویداد دیده می‌شود
نخستین چیزی که خانواده می‌بیند اغلب افتادن و سفت‌شدن ناگهانی و سپس لرزش ریتمیک هر چهار اندام است، همراه کف کردن دهان، چرخیدن چشم‌ها به بالا و نشنیدن صدا زدن‌ها. رنگ پوست پریده یا کبود می‌شود، تنفس سطحی و نامنظم می‌گردد و هیچ دستکاری‌ای آن انقباض را قطع نمی‌کند. معمولاً رویداد زیر ۵ دقیقه تمام می‌شود و سپس کودک چند دقیقه تا چند ساعت خواب‌آلود و گیج است و چیزی به یاد نمی‌آورد؛ این دوره‌ی پس از تشنج بخشی از خود پدیده است و نشانه‌ی آسیب تازه نیست. اگر بی‌حالی و گیجی بیش از یکی دو ساعت ادامه یابد، یا کودک در یک دست و پا بی‌حرکت بماند، دیگر با الگوی ساده روبه‌رو نیستیم و ارزیابی فوری لازم است. در همان روز، نشانه‌های منبع تب هم دیده می‌شوند: دست بردن به گوش، گلودرد و بی‌اشتهایی، سرفه، سوزش ادرار، بثورات پوستی و اسهال؛ یافتن این منبع، بخش اصلی بررسی همان روز است و در بسیاری موارد همان سرماخوردگی یا عفونت گوش میانی است.
ساده یا مرکب: دو الگو، دو مسیر
الگوی ساده، عمومی و دوطرفه است، یعنی هر دو بازو و هر دو پا درگیر می‌شوند، کمتر از ۱۵ دقیقه طول می‌کشد، در بازه‌ی ۲۴ ساعت یک بار می‌آید و پس از آن هوشیاری به‌طور قابل توجه بازمی‌گردد. الگوی مرکب، در یک طرف یا یک اندام محدود می‌ماند، یا بیش از ۱۵ دقیقه می‌کشد، یا در همان ۲۴ ساعت دوباره تکرار می‌شود، یا بازگشت هوشیاری در آن دیر و ناهمگون روی می‌دهد. الگوی مرکب، بررسی کامل‌تر و گاه بستری، نمونه‌گیری از مایع مغزی‌نخاعی و مشاوره‌ی مغز و اعصاب کودکان می‌خواهد، چون احتمال علت واقعی داخل مغز در آن بیشتر است. در کودک کوچک‌تر از ۱۲ ماه، حتی الگوی ساده هم ممکن است شکل غیرمعمول داشته باشد و مدت خواب‌آلودگی و بی‌حالی پس از آن، پزشک را به سوی بررسی بیشتر می‌کشاند. برخی رویدادها فقط سفت‌شدن کوتاه و خیره‌شدن‌اند و لرزشی دیده نمی‌شود؛ این شکل کم‌شناخته‌تر است و در پرونده به حساب تب و بی‌حالی ثبت می‌گردد.
در اورژانس چه می‌پرسند و چه می‌سنجند
در اورژانس، نخست تنفس، قند خون و سطح هوشیاری سنجیده می‌شود و سپس منبع تب جست‌وشو می‌گردد: معاینه‌ی گوش، گلو، ریه، پوست و شکم، و آزمایش ادرار در کودکی که هیچ علامت محلی ندارد. آزمون قند، نمک‌ها، کلسیم خون، عملکرد کلیه و کبد، احتمال علل غیرتب‌دار لرزش را کنار می‌گذارند و در نخستین رویداد و در رویداد طولانی درخواست می‌شوند. پزشک حتماً می‌پرسد آیا اخیراً دارو یا ماده‌ای خورده شده، ضربه‌ای به سر آمده یا کودک در آب بوده؛ این سه پرسش، پرونده را از تشنج تبی جدا می‌کند.
نوار مغز و تصویربرداری، روتین نیستند
نوار مغز یا EEG پس از یک تشنج تب ساده، چیزی به تصمیم اضافه نمی‌کند و به‌طور روتین درخواست نمی‌شود؛ این آزمون در الگوی مرکب، در تکرار و در شک به صرع معنا دارد. تصویربرداری مغز در یک رویداد ساده و تیپیک لازم نیست و در الگوی مرکب با نشانه‌ی عصبی باقی‌مانده، پزشک درباره‌ی آن تصمیم می‌گیرد؛ سی‌تی اسکن و MRI، نه برای آرام کردن خانواده، بلکه برای پاسخ به یک پرسش بالینی انجام می‌شوند.
چه چیزهایی تشنج تبی نیست
عفونت پرده‌ها یا بافت مغز، خطرناک‌ترین تقلیدکننده است: سفتی گردن، بثوراتی که با فشار محو نمی‌شوند و گیجی ماندگار، نشانه‌های آن‌اند و در این حالت درمان ساعتی است و نه صبر. غش با لرزش کوتاه، به‌ویژه در کودکی که سریع بلند می‌شود و رنگش می‌رود، با این رویداد اشتباه گرفته می‌شود؛ در غش، بازگشت هوشیاری سریع و کامل است و یادآوری بازمی‌گردد. لرز تب، یعنی لرزاندن بدن در آستانه‌ی بالا رفتن دما با هوشیاری کامل، و حرکات پریشانی و تیک‌های گذرا، در خانه با تشنج تبی یکی پنداشته می‌شوند و درمانشان فرق دارد. سردرد میگرنی با اختلال بینایی و سوزن‌سوزن یک‌طرفه، و سنکوپ قلبی با افتادن ناگهانی، در کودکان بزرگ‌تر باید از این پرونده جدا شوند و در هر افتادن همراه بی‌خبر رفتن، نوار قلب بخشی از ارزیابی است.
درمان: منبع تب، هدف اصلی
درمان اورژانسی، باز نگه داشتن راه تنفس، پایش و بخشیدن داروی قطع‌کننده‌ی لرزش ادامه‌دار است، آن هم با تشخیص و تصمیم پزشک در بیمارستان. درمان پیشگیرانه‌ی روزانه یا دوره‌ای با داروی ضدتشنج، در الگوی ساده توصیه نمی‌شود، چون اثر آن بر خواب، رفتار و یادگیری کودک، از سودش در رویدادی بی‌خطر بیشتر است. در موارد بسیار محدود و در الگوی مرکب پرتکرار، ممکن است متخصص مغز و اعصاب کودکان دارویی برای روزهایی که کودک تب دارد پیشنهاد کند؛ این انتخاب، تخصصی و فردی است. منبع تب، هدف اصلی درمان است: عفونت گوش، گلو، ریه یا مجاری ادراری که پزشک شناسایی می‌کند، درمان مخصوص خود را می‌گیرد و بی‌توجهی به آن، زمینه‌ی تب و رویداد دوباره را باز می‌گذارد. پایش دما و نشانه‌های کم‌آبی، در نوشتار تب و لرز جدا آمده است.
روزهای پس از رویداد: خانه را ایمن کنید
- تا وقتی پزشک درباره‌ی وضعیت گفته است، کودک را در وان و استخر تنها نگذارید؛ غرق‌شدگی در کودکی که رویدادهای تکرارشونده دارد، خطر واقعی است و دوش کوتاه، انتخاب امن‌تر است.
- برای پایین آوردن دما، کودک را در آب سرد نگه ندارید و الکل روی پوستش نمالید؛ روش فیزیکی فقط با آب ولرم، کوتاه و برای راحتی او مجاز است.
- تب، تعداد اجابت‌های ادرار و شکل خواب را در روزهای پس از رویداد یادداشت کنید؛ این برگه در ویزیت تخصصی، جای تکرار آزمون‌های اضافه را می‌گیرد.
- به مهدکودک و مدرسه به‌صورت نوشتنی و کوتاه اطلاع دهید که کودک این سابقه را دارد و در صورت تکرار چه ترتیبی پیروی شود: سطح نرم، پهلوی کودک، تماس با خانواده، و ۱۱۵ اگر از ۵ دقیقه گذشت.
- تخت کودک را از لبه دور نگه دارید و محافظ گوشه‌ی میز و بست در پله‌ی باز را جدی بگیرید؛ در این کودکان، ضربه‌ی سر ناشی از افتادن حین رویداد، خطر واقعی‌تری از خود لرزش است.
- اتاق را از اشیای شکدنی و آینه‌ی دیواری کوتاه پاک کنید و هنگام تب، همراه کودک بخوابید؛ تنها خوابیدن کودک تب‌دار در اتاق بسته، هم خطر افتادن دارد و هم زمان آغاز رویداد را از دید خانواده می‌گیرد.
- داروی ضدتشنج باقی‌مانده از خواهر، برادر یا همسایه هرگز داده نمی‌شود و مقدار و ساعت آن را خودسرانه تغییر ندهید؛ این داروها عوارض رفتاری دارند.
- سوار شدن به دوچرخه در خیابان، بازی روی ارتفاع و رفتن به آشپزخانه‌ی داغ، در کودکی که رویدادهای تکرارشونده دارد به نظارت مستقیم نیاز دارند، اما محدودیت دایمی محسوب نمی‌شوند.
آینده‌ی کودک: هوش، یادگیری و خطر صرع
تشنج تب ساده، هوش، یادگیری، رفتار و رشد حرکتی کودک را خراب نمی‌کند و در بیشتر کودکان، در کل دوره‌ی خردسالی فقط یک یا دو رویداد باقی می‌ماند. با بزرگ شدن مغز و عبور از ۵ یا ۶ سالگی، همین زمینه‌ی حساسیت از بین می‌رود و کودک بدون هیچ دارویی از آن بیرون می‌آید؛ برچسب دایمی، در این بیماری ساخته نمی‌شود. حدود ۲ تا ۵ درصد کودکان، یک بار این رویداد را تجربه می‌کنند و حدود یک‌سوم، رویداد دوباره‌ای دارند؛ شروع در سن کوچک‌تر از ۱۲ ماه و سابقه‌ی خانوادگی، احتمال تکرار را بالا می‌برند. پس از الگوی ساده، خطر صرع نزدیک به جمعیت عمومی است و حدود ۱ درصد برآورد می‌شود؛ در الگوی مرکب با سابقه‌ی خانوادگی و نشانه‌ی عصبی باقی‌مانده، این عدد تا حدود ۵ درصد و بالاتر می‌رود و همین گروه، کاندید پیگیری مغز و اعصاب کودکان‌اند. مرگ ناشی از خود رویداد ساده گزارش نشده و آنچه در موارد معدود دیده می‌شود، به بیماری زمینه‌ای مانند عفونت مغز یا اختلال قلبی برمی‌گردد. اضطراب خانواده پس از نخستین رویداد، اغلب از خود بیماری بزرگ‌تر است و توضیح دادن مدت، الگو و پیامد، بخشی از درمان محسوب می‌شود. تفکیک این رویداد از صرع، در نوشتار صرع آمده است.
باورهای غلطی که در خانه تکرار می‌شوند
- «کودک زبانش را بلعیده و باید چیزی بین دندان‌هایش گذاشت.» زبان نمی‌تواند چنان به عقب برود که راه تنفس را ببندد و هیچ قاشق، پارچه و انگشتی در دهان جایز نیست.
- «تشنج تب، آسیب مغزی و کم‌توانی ذهنی می‌سازد.» الگوی ساده هیچ ردپایی بر یادگیری، رشد و رفتار نمی‌گذارد و آنچه خطر دارد، خود عفونت زمینه‌ای است و نه لرزش.
- «تب را باید همیشه و سریع سرکوب کرد تا تشنج رخ ندهد.» پایین آوردن دما با دارو خطر وقوع رویداد را کم نمی‌کند، چون آن با شتاب تغییر دما پیوند دارد.
- «مهار کردن حرکت کودک و فشردن اندام‌هایش، رویداد را کوتاه‌تر می‌کند.» هیچ‌کدام مدت لرزش را کم نمی‌کنند و در عوض آسیب دندان، مفصل و عضله اضافه می‌شود.
- «کودکی که یک بار این رویداد را داشته، باید سال‌ها داروی ضدتشنج مصرف کند.» این کودکان معمولاً با همان یک یا دو رویداد، بدون هیچ دارو از دوره‌ی خردسالی بیرون می‌آیند و بار عوارض رفتاری، از سود آن پیشگیری سنگین‌تر است.
- «تشنج تب واگیردار است یا از ترس و ضربه ساخته می‌شود.» این رویداد نه از کسی به کسی سرایت می‌کند و نه با ترس ایجاد می‌شود و پشت آن، بالا رفتن سریع دما در مغز خردسال نهفته است.
در ایران: خودروی شخصی یا تماس با ۱۱۵
بیشتر خانواده‌ها با خودروی شخصی کودک را به اورژانس می‌برند و در همان مسیر، لرزش ادامه می‌یابد؛ تماس بی‌درنگ با ۱۱۵ و گفتن کودک خردسال با تب و تشنج، راه امن‌تر و سریع‌تر رسیدن است. بیمارستان‌های تخصصی کودکان و بخش اورژانس اطفال، مسیر رایج بررسی نخستین رویداد در شهرهای بزرگ‌اند و در شهرهای کوچک‌تر، ارجاع از بیمارستان عمومی به مرکز دارای متخصص اطفال نوشته می‌شود. نوار مغز و تصویربرداری مغز با هزینه‌ای قابل دسترس و به‌راحتی درخواست می‌شوند، در حالی که در الگوی ساده هیچ‌یک لازم نیست؛ فشار خانواده برای آزمون اضافه، گاه به برچسب نادرست و درمان بی‌مورد می‌انجامد. واکسیناسیون ملی کودکان، بخشی از زمینه‌ی تب‌های شدید را کم می‌کند و گرمای خفیف پس از برخی واکسن‌ها می‌تواند محرک یک رویداد در کودک مستعد باشد، اما دلیلی برای کنار گذاشتن واکسن نیست. این خیریه هزینه‌ی ویزیت متخصص مغز و اعصاب کودکان و آزمایش‌های یافتن منبع تب را برای خانواده‌هایی تأمین می‌کند که پس از نخستین رویداد، پیگیری را رها کرده‌اند.
جمع‌بندی اعداد کلیدی تشنج تب
| معیار | عدد | معنی آن |
|---|---|---|
| بازه‌ی سنی تعریف رویداد | ۶ ماه تا ۵ سال | خارج از این بازه، پرونده جداست |
| سهم کودکان با یک رویداد | ۲ تا ۵ درصد | شایع‌ترین رویداد تشنج‌مانند خردسالی |
| تکرار رویداد | حدود یک‌سوم | بیشتر در سال نخست پس از ماجرای اول |
| مرز تماس فوری با ۱۱۵ | گذشتن از ۵ دقیقه | صبر در این دقیقه‌ها جایز نیست |
| مرز الگوی مرکب | بیش از ۱۵ دقیقه | مسیر بررسی را عوض می‌کند |
| خطر صرع پس از الگوی ساده | حدود ۱ درصد | نزدیک جمعیت عمومی |
| خطر صرع در الگوی مرکب | تا حدود ۵ درصد | با سابقه‌ی خانوادگی و نشانه‌ی عصبی |
| بررسی همان ساعت در بیمارستان | کوچک‌تر از ۶ ماه | احتمال عفونت داخل مغز جدی است |
پرسش‌های پرتکرار
لرزش چهار دقیقه طول کشید و قطع شد؛ باز هم اورژانس برویم؟
بله. نخستین رویداد، حتی کوتاه، همان روز معاینه می‌خواهد تا منبع تب دیده شود؛ یادداشت زمان آغاز، مدت و فیلم گرفته‌شده را هم به اورژانس ببرید.
تب را پایین آوردم تا تکرار نشود؛ چرا اثر نکرد؟
چون محرک، شتاب تغییر دما است و نه عدد آن. تب‌بر برای راحتی کودک و کم کردن بی‌قراری او داده می‌شود و وقوع رویداد را پیشگیری نمی‌کند، پس آن را به امید پیشگیری تکرار نکنید.
برای خواهر کوچک‌ترش هم داروی ضدتشنج بگذارم؟
خیر. این داروها در الگوی ساده جایگاه معمولی ندارند و مقدار و ساعتشان فقط با پزشک تغییر می‌کند؛ عوارض رفتاری‌شان بر خواب و یادگیری سنگین‌تر از سودشان است.
مهدکودک باید بداند؟
بله، به‌صورت نوشتنی و کوتاه: سابقه‌ی کودک و ترتیب کار در صورت تکرار، یعنی سطح نرم، پهلوی کودک، تماس با خانواده و ۱۱۵ اگر از ۵ دقیقه گذشت. توضیح دادن به پدربزرگ و مادربزرگ هم بخشی از همان کار است.
بعد از واکسن هم ممکن است این رویداد بیاید؟
تزریق، به خودی خود عامل نیست؛ همان گرمای چند ساعته‌ای که در برنامه‌ی واکسیناسیون انتظار می‌رود، می‌تواند در کودک مستعد، ماجرا را شروع کند. به‌خاطر این نگرانی واکسن را عقب نیندازید و برنامه را با پزشک هماهنگ کنید.
این نوشتار ترتیب کار در لحظه‌ی لرزش و مرزهای عددی تشنج تب را توضیح می‌دهد و جای معاینه پزشک، دیدن منبع تب و تصمیم درمانی را نمی‌گیرد؛ داروی ضدتشنج و تب‌بر را بدون ویزیت به کودک ندهید و مقدارش را تغییر ندهید.
منابع
- آکادمی ملی اطفال آمریکا، راهنمای ارزیابی نخستین تشنج تب در کودکی
- انجمن ملی صرع، تعریف تشنج وابسته به تب و تفکیک آن از صرع
- راهنمای درمانگاه‌های اطفال اروپا در الگوی مرکب و نمونه‌گیری از مایع مغزی‌نخاعی
- سازمان جهانی بهداشت، واکسیناسیون ملی کودکان و گرمای پس از واکسن
- وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی ایران، بخش اورژانس اطفال