مگس‌پران چشم یعنی دیدن نقطه و نخ و تار عنکبوت و مویی که در میدان دید شناور می‌ماند و با هر حرکت چشم، از جلوی نگاه می‌گریزد. این ذرات، جسم بیرونی نیستند؛ سایه‌اند که توده‌های رشته‌ای ژل درون چشم، روی شبکیه می‌اندازد و مغز آن را در میدان دید نقاشی می‌کند.
بخش بزرگی از مگس‌پران‌ها نشانه تغییر ژل بدن شیشه‌ای با افزایش سن و بینایی را تهدید نمی‌کنند، ولی همین ذرات می‌توانند علامت یک پارگی شبکیه باشند. در نور زیاد و روی پس‌زمینه یکدست مانند آسمان و کاغذ سفید و صفحه نمایش، مردمک تنگ و سایه شارپ‌تر می‌شود و ذره پررنگ‌تر دیده می‌شود. مگس‌پران پس از ۴۰ سال و در نزدیک‌بینی بالا و پس از جراحی آب‌مروارید شایع‌تر است، ولی در جوان هم دیده می‌شود. ظاهر ذره، هر چه باریک یا ریز یا بلند باشد، بی‌ضرر بودن را ثابت نمی‌کند؛ دو وضعیت با پیامد بسیار متفاوت، می‌توانند یک تصویر یکسان بسازند.
بدن شیشه‌ای و ساختن سایه
بدن شیشه‌ای، ژل شفاف و آبکی است که بیشتر حجم کره چشم را پر می‌کند و از آب و رشته‌های کلاژن و ماده‌ای ژل‌ساز ساخته شده است. با گذشت سال، بخش‌هایی از این ژل آبکی می‌شوند و رشته‌های کلاژن در هم می‌چسبند و توده می‌سازند؛ همان توده‌ها، روی شبکیه سایه می‌اندازند. در جداشدگی عقبی بدن شیشه‌ای خلفی، پوسته ژل از سطح شبکیه جدا می‌شود و در جایی که اتصال محکم است، همین کشش می‌تواند شبکیه را پاره و رگ را بکند.
نوری که بیمار به‌عنوان جرقه می‌بیند، حاصل کشش مکانیکی شبکیه است نه نور بیرونی؛ به‌همین سبب در تاریکی و با حرکت چشم پررنگ‌تر می‌شود. ذره در میدان دید می‌گریزد چون با هر حرکت چشم، ژل با تأخیر می‌چرخد و پس از آن، توده در مسیر نگاه باقی نمی‌ماند؛ نگاه مستقیم به آن بی‌فایده است.
علت‌ها؛ از جداشدگی عقبی بدن شیشه‌ای تا پارگی
جداشدگی عقبی بدن شیشه‌ای، شایع‌ترین علت و در بیشتر موارد بی‌ضرر است و با بالا رفتن سن، به‌ویژه پس از ۶۰ سال، در نیمی از چشم‌ها رخ می‌دهد. پارگی شبکیه، همان چیزی است که در هر مگس‌پران تازه باید رد شود؛ بیشتر در نقاط نازک پیرامون شبکیه رخ می‌دهد و بدون درمان، به جداشدگی می‌رسد. خونریزی داخل ژل، از پاره شدن رگ در جداشدگی عقبی بدن شیشه‌ای یا از آسیب شبکیه دیابتی، دید را قرمز و مه‌آلود و گاه بسیار کم می‌کند؛ زمینه آن در نوشتار آسیب شبکیه دیابت (رتینوپاتی) توضیح داده شده است.
التهاب، ضربه و علت‌های کم‌سهم
التهاب داخل چشمی، با ذرات ریز متعدد می‌آید و اغلب درد و قرمزی و نورترسی و تاری دید هم در کنارش هستند، نه فقط ذره. ضربه به چشم و ضربه به سر، جداشدگی عقبی بدن شیشه‌ای را زودتر می‌آورد و احتمال پارگی را چند برابر می‌کند. رسوب دارو و اجزای داخل چشمی و کنه و انگل نادر و تومور داخل چشمی، علت‌های کم‌سهم ولی مهمی‌اند که با معاینه و گاه سونوگرافی شناخته می‌شوند.
شکل ذره و الگوهای هشدار
نقطه سیاه یا خاکستری، نخ باریک، تار عنکبوت و موی شناور، شکل‌های پرتکرار گزارش‌شده توسط بیماران‌اند. بارش ناگهانی ده‌ها ذره ریز در یک چشم، الگوی جداشدگی عقبی بدن شیشه‌ای تازه و گاه همراه پارگی است و نباید آن را با خستگی چشم توضیح داد. جرقه نور مانند فلاش دوربین در گوشه میدان دید، به‌ویژه در اتاق تاریک و هنگام چرخاندن چشم، از نشانه‌های جدی است.
پرده یا سایه‌ای که از یک طرف میدان دید بالا یا پایین می‌آید و جا می‌ماند، تصویر کلاسیک جداشدگی شبکیه است و زمان، سرنوشت دید را تعیین می‌کند. مه قرمز و کاهش شدید دید در چند ساعت، در خونریزی ژل دیده می‌شود و بیماران آن را با چربی یا آب‌بینی اشتباه می‌گیرند. در بیشتر موارد، ذره در یک چشم است و دید دوچشمی مختل نمی‌شود، ولی چون آسیب می‌تواند هر دو چشم را تهدید کند، هر دو باید معاینه شوند.
چه چیزی خطر را بالا می‌برد
نزدیک‌بینی بالا، با کشیدگی و نازک شدن شبکیه پیرامونی، خطر جداشدگی عقبی بدن شیشه‌ای زودرس و پارگی را زیاد می‌کند. جراحی آب‌مروارید و باز کردن کپسول خلفی با لیزر، هر دو جداشدگی عقبی بدن شیشه‌ای را زودتر به‌وجود می‌آورند؛ تفصیل کدرشدن عدسی در نوشتار آب‌مروارید چشم (کدرشدن عدسی) آمده است. دیابت با آسیب شبکیه و فشار خون کنترل‌نشده، از راه خونریزی داخل ژل، مگس‌پران می‌سازند. سابقه پارگی یا جداشدگی در چشم مقابل، و سابقه خانوادگی جداشدگی شبکیه، خطر را در چشم سالم بالا می‌برند. کار با مواد ترکنده و جوشکاری بدون شیشه محافظ و ورزش‌های توپی و رزمی، در هر سنی خطر آسیب و ذره تازه را زیاد می‌کند.
تشخیص؛ آنچه فقط با مردمک باز دیده می‌شود
دیدن پیرامون شبکیه
معاینه ته چشم با مردمک باز و دیدن پیرامون شبکیه با لنز تماسی و فشار دهنده صلبیه، تنها راه تفکیک این دو وضعیت است و هیچ پرسشی درباره شکل ذره، جای آن را نمی‌گیرد. معاینه باید در همان ساعت انجام شود و اگر چشم دیگر پیش‌تر آسیب دیده باشد، طرف سالم هم با مردمک باز بررسی می‌شود.
نمودار حروف چیزی را رد نمی‌کند
تست بینایی با نمودار حروف، اگر کامل هم باشد، پارگی پیرامونی شبکیه را رد نمی‌کند؛ بیمار می‌تواند دید ۱۰ از ۱۰ داشته باشد و شبکیه‌اش پاره باشد. سونوگرافی چشم وقتی به کار می‌آید که ژل آن‌قدر خونی یا کدر است که ته چشم دیده نمی‌شود؛ در همین حالت، جداشدگی و خونریزی و توده آشکار می‌شوند. تصویربرداری مقطعی برای دیدن مرکز شبکیه و سوراخ مرکزی و کشیدگی، و اندازه‌گیری فشار چشم، در ارزیابی کامل افزوده می‌شوند.
در ضربه و در التهاب
در ضربه، معاینه باید پارگی باز کره چشم را رد کند و اگر شک به جسم نفوذی باشد، سی‌تی‌اسکن حفره چشم انجام می‌شود. در ذره همراه درد و نورترسی و قرمزی، دیدن سلول در جلوی چشم و آزمایش خون برای علت التهابی و عفونی انجام می‌شود.
عددهایی که ارزش زمان را نشان می‌دهند
جداشدگی عقبی بدن شیشه‌ای خلفی در حدود نیمی از افراد بالای ۶۰ سال و در بیشتر افراد بالای ۸۰ سال رخ می‌دهد. در میان کسانی که با مگس‌پران و جرقه تازه به اورژانس چشم می‌روند، در حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد پارگی یا سوراخ شبکیه پیدا می‌شود. بیشترین خطر جداشدگی پس از جداشدگی عقبی بدن شیشه‌ای علامت‌دار، در ۶ هفته نخست است و به‌همین دلیل معاینه تکراری در همان دوره جدی گرفته می‌شود. جداشدگی شبکیه که در ۲۴ ساعت نخست درمان شود، دید مرکزی بسیار بیشتری را نگه می‌دارد تا همان چشمی که یک هفته صبر کرده است.
تا حدود ۲۰ درصد بیماران پس از باز کردن کپسول خلفی با لیزر، مگس‌پران تازه گزارش می‌کنند و بخش بزرگی از آن‌ها بی‌ضرر است. پیشگیری با محافظ چشم می‌تواند بخش بزرگی از آسیب‌ها را حذف کند؛ برآوردها نشان می‌دهد بیش از ۹۰ درصد آسیب‌های چشمی با عینک محافظ مناسب رخ نمی‌دادند، و درمان پارگی در همان هفته، در بیش از ۹۰ درصد موارد از جداشدگی شبکیه پیشگیری می‌کند. در چشم‌های درمان‌شده با ویتراکتومی، آب‌مروارید در ۲ تا ۳ سال آینده در بیشتر بیماران پیشرفت می‌کند و جراحی ثانویه لازم می‌شود. ذره بی‌خطر بدون علامت دیگر، اغلب طی ۳ تا ۶ ماه کمتر آزار می‌دهد، چون توده از محور دید جابه‌جا و مغز آن را فیلتر می‌کند.
درمان؛ از هیچ تا جراحی شبکیه
اگر معاینه با مردمک باز، جداشدگی عقبی بدن شیشه‌ای بی‌ضرر را نشان دهد و پارگی نباشد، نه قطره لازم است و نه عمل؛ پیگیری و سازگاری، کل درمان است. پارگی شبکیه با لیزر اطراف آن یا با فریز کردن بسته می‌شود و این کار، در همان روز یا روز بعد انجام می‌گیرد و از جداشدگی پیشگیری می‌کند. جداشدگی شبکیه عمل تخصصی می‌خواهد: گاز یا روغن داخل چشمی یا نوار دور چشم یا ویتراکتومی، و انتخاب روش، تصمیم جراح شبکیه بر پایه نوع و محل پارگی است.
در مگس‌پران بسیار شدید و محدودکننده که پس از چند ماه همچنان آزارنده است، ویتراکتومی گزینه‌ای با عوارض واقعی است: پیشرفت آب‌مروارید، پارگی و جداشدگی دوباره، عفونت داخل چشمی و بی‌نظمی فشار چشم. لیزر شکستن ذره، فقط برای تعداد کم و مشخص ذره و با فاصله مناسب از شبکیه معنا دارد؛ شواهد آن محدود است و به همه بیماران توصیه نمی‌شود. هیچ قطره و قرص و مکمل و دمنوش و شست‌وشو، ذره را حل نمی‌کند و برای هیچ‌یک، اثر اثبات‌شده‌ای وجود ندارد. یافتن علت، درمان را عوض می‌کند: خونریزی دیابتی و التهاب و عفونت، هر یک درمان خود را می‌خواهند و نه درمان خود ذره.
سازگاری روزانه با ذره
- با ذره نجنگید؛ خیره شدن مکرر به آن، فقط خستگی و تمرکز ذهنی روی علامت را زیاد می‌کند
- در نور روز، عینک آفتابی و در کار، کم کردن روشنایی و بزرگ‌نمایی صفحه و فونت درشت‌تر، آزار را پایین می‌آورند
- چرخاندن آرام چشم به بالا و پایین، ذره را از محور دید بیرون می‌برد و در لحظه‌های حساس مانند رانندگی کمک می‌کند
- چشم را نمالید؛ مالیدن، به‌ویژه در نزدیک‌بینی بالا و پس از هر جراحی، احتمال پارگی را زیاد می‌کند
- قند و فشار خون را در محدوده هدف نگه دارید و معاینه دوره‌ای شبکیه در دیابت را پشت نیندازید
- در جوشکاری و کار با ماشین‌ابزار و ورزش توپی، محافظ چشم بگذارید و پس از هر ضربه، ذره تازه را اورژانس بدانید
پایش و معاینه تکراری
در جداشدگی عقبی بدن شیشه‌ای تازه و بدون پارگی، معاینه تکراری با مردمک باز در هفته‌های نخست، بخشی از برنامه است نه انتخاب بیمار. در نزدیک‌بینی بالا و پس از جراحی آب‌مروارید و با سابقه خانوادگی جداشدگی، معاینه مردمک‌باز دوره‌ای توصیه می‌شود. اگر جرقه یا بارش ذره دوباره برگشت، به نوبت قبلی اعتماد نکنید و معاینه همان روز تکرار می‌شود. میدان دید هر چشم را جداگانه بسنجید؛ افت گوشه دید نشانه‌ای است که نباید چند روز در خانه بماند و منتظر نوبت ماند.
اورژانس چشم؛ همان ساعت
بارش ناگهانی مگس‌پران همراه جرقه نور، یعنی معاینه اورژانسی چشم‌پزشکی در همان ساعت؛ این دو علامت با هم را به خستگی چشم نسبت ندهید. پرده یا سایه در گوشه دید یا افت ناگهانی دید، رساندن فوری به اورژانس چشم‌پزشکی و در نبود امکان، تماس با ۱۱۵ می‌خواهد و بیمار نباید خودش رانندگی کند. مگس‌پران و جرقه پس از ضربه به سر یا چشم، همان روز معاینه می‌خواهد و اگر با استفراغ و سردرد شدید و کاهش هوشیاری همراه بود، با ۱۱۵ به اورژانس عمومی می‌رود؛ مسیر تکان مغز در نوشتار تکان مغز (کونکوشن) توضیح داده شده است. مه قرمز و دید بسیار کم در بیمار دیابتی، یعنی خونریزی داخل ژل و باید در همان ساعت به اورژانس چشم‌پزشکی برسد؛ تا روز بعد صبر نکنید. ذره همراه درد شدید چشم و دید دوبینی و بی‌حسی یک‌طرفه صورت، با ۱۱۵ مسیر مغز را در همان ساعت بررسی می‌کند.
پرچم‌های هشدار در مگس‌پران
- جرقه نور مانند فلاش، به‌ویژه در یک گوشه ثابت و در تاریکی، کشش شبکیه را نشان می‌دهد و با خستگی چشم فرق دارد
- بارش ناگهانی ده‌ها ذره در یک چشم، به‌خصوص پس از ۴۰ سالگی، درخواست معاینه فوری است نه صبر کردن
- سایه یا پرده سیاه که از یک طرف می‌آید و جا می‌ماند، نشانه جداشدگی شبکیه است
- درد و قرمزی و نورترسی در کنار ذره، التهاب داخل چشمی را مطرح و درمان تخصصی را لازم می‌کند
- کاهش تدریجی دید با ذرات ریز متحرک در فرد مسن، باید تومور داخل چشمی را هم در فهرست بررسی نگه دارد
- هر ذره تازه در چشمی که پیش‌تر پارگی یا لیزر داشته، با جدیت دوچندان معاینه می‌شود
باورهایی که معاینه را عقب می‌اندازند
- «مگس‌پران یعنی در حال کور شدن هستید.» در بیشتر موارد ذره بی‌ضرر است و با گذشت زمان، کمتر آزار می‌دهد.
- «جراح آب‌مروارید باید همان جلسه ذره را هم بردارد.» ذره ربطی به عدسی ندارد و برداشتن آن در همان عمل، خطر را بی‌سود اضافه می‌کند.
- «قرص آنتی‌اکسیدان و ویتامین و مکمل بینایی، ذره را حل می‌کنند.» هیچ فرآورده خوراکی، این کار را نمی‌کند.
- «نورهای دیدنی در گوشه چشم، فقط نشانه چشم خسته است.» حال آنکه همین جرقه، علامت کشش شبکیه است و باید همان روز دیده شود.
- «شستن چشم با آب و عرق گیاهی و گلاب، ذره را بیرون می‌آورد.» ذره درون ژل است و هیچ شست‌وشویی به آن نمی‌رسد و در عوض عفونت و سوختگی سطح چشم اضافه می‌شود.
- «لیزر می‌تواند ذره همه بیماران را پاک کند.» این روش برای گروه محدودی معنا دارد و شواهدش هنوز قطعی نیست.
مگس‌پران در ایران
در ایران، اورژانس چشم‌پزشکی در بیمارستان‌های آموزشی کلان‌شهرها به‌صورت شبانه‌روزی معاینه مردمک‌باز انجام می‌دهد و در شهر کوچک‌تر، ارجاع به مرکز استان وقت می‌گیرد. هزینه معاینه ته چشم با مردمک باز و سونوگرافی چشم پایین است و حمایت خیریه‌ای می‌تواند هزینه معاینه و لیزر را برای بیمار بی‌بضاعت پوشش دهد. متخصص شبکیه در بیشتر استان‌ها حضور دارد، ولی شمارش در برابر نیاز کم است و به‌همین دلیل شناخت علامت اورژانسی و مراجعه همان روز، فاصله را جبران می‌کند. در کارگاه‌های جوشکاری و ساختمان و در ورزش‌های توپی کشور، محافظ چشم کم استفاده می‌شود و بخشی از آسیب‌های قابل پیشگیری از همین راه می‌آید. دمنوش و قطره خانگی و تبلیغ عطاری برای پاک کردن چشم در ایران بازار دارد و هیچ‌کدام ذره را حل نمی‌کنند و بعضی، سوختگی سطح چشم و عفونت ملتحمه می‌سازند.
جمع‌بندی اعداد مگس‌پران چشم
| موضوع | عدد | تفسیر |
|---|---|---|
| جداشدگی عقبی بدن شیشه‌ای خلفی | نیمی از افراد بالای ۶۰ سال، بیشتر در بالای ۸۰ سال | شایع‌ترین علت و در بیشتر موارد بی‌ضرر |
| سن شایع‌تر شدن مگس‌پران | پس از ۴۰ سال | در نزدیک‌بینی بالا و پس از جراحی آب‌مروارید بیشتر است |
| پارگی یا سوراخ شبکیه در مراجعه اورژانسی | ۱۰ تا ۱۵ درصد | با جرقه و بارش تازه |
| بیشترین خطر جداشدگی | ۶ هفته نخست | به‌همین دلیل معاینه تکراری در همان دوره |
| درمان جداشدگی | ۲۴ ساعت نخست | دید مرکزی بسیار بیشتری را نگه می‌دارد |
| ذره تازه پس از باز کردن کپسول خلفی با لیزر | تا ۲۰ درصد | بخش بزرگی از آن‌ها بی‌ضرر است |
| آسیب‌های چشمی با عینک محافظ مناسب | بیش از ۹۰ درصد رخ نمی‌دادند | پیشگیری با محافظ چشم |
| درمان پارگی در همان هفته | بیش از ۹۰ درصد | از جداشدگی شبکیه پیشگیری می‌کند |
| پیشرفت آب‌مروارید پس از ویتراکتومی | ۲ تا ۳ سال آینده | در بیشتر بیماران، جراحی ثانویه لازم می‌شود |
| کم شدن آزار ذره بی‌خطر | ۳ تا ۶ ماه | توده از محور دید جابه‌جا و مغز فیلتر می‌کند |
پرسش‌های پرتکرار
ذره‌های شناور چقدر معمول‌اند و چه زمانی خطرناک می‌شوند؟
بسیار معمول‌اند و ریشه‌شان در همان توده‌های رشته‌ای ژل است. خطرناک بودن به شکل ذره بستگی ندارد، بلکه به یافته لنز و مردمک باز بستگی دارد و این را فقط چشم‌پزشک تعیین می‌کند.
دیدم کامل است؛ یعنی شبکیه سالم مانده؟
خیر. نمودار حروف توانایی خواندن را می‌سنجد، ولی ضایعه در حاشیه‌های دور شبکیه ممکن است سال‌ها بی‌علامت بماند و در همان حال دید وسط صفحه همچنان دست‌نخورده باشد.
قطره، ویتامین یا گیاه دارویی می‌تواند ذره را پاک کند؟
چنین ادعایی هیچ پشتوانه‌ای ندارد و وعده‌های عطاری و شبکه‌های اجتماعی، چیزی درون ژل را از میان نمی‌برند. در عمل، خرید این فرآورده‌ها تنها هزینه و تأخیر می‌سازد و معاینه را عقب می‌اندازد.
ماده شیمیایی به چشمم پاشید؛ بشویم؟
در همین وضعیت، شستن با آب به‌عنوان کمک نخستین معنا دارد و پس از آن باید فوراً به اورژانس چشم‌پزشکی رسید. توجه کنید این کار، راه بیرون آوردن ذره نیست و ربطی به مگس‌پران ندارد.
پس از عمل آب‌مروارید ذره دیدم؛ طبیعی است؟
در بخشی از بیماران بله و بیشترشان بی‌ضرر، ولی ذره تازه بعد از هر عمل یک بار باید با مردمک باز بررسی شود تا جداشدگی عقبی بدن شیشه‌ای همراه کشش و پارگی شناسایی گردد.
ذره با گذشت زمان کم می‌شود؟
در موارد بی‌خطر، بله. توده از محور دید کنار می‌رود و سامانه عصبی آن را فیلتر می‌کند، به‌طور معمول ظرف ۳ تا ۶ ماه. این آرام شدن، جای معاینه نخستین را نمی‌گیرد.
این نوشتار برای شناخت مگس‌پران چشم و مرز میان جداشدگی عقبی بدن شیشه‌ای بی‌ضرر و پارگی شبکیه است و به‌هیچ‌وجه جای معاینه با مردمک باز و دیدن پیرامون شبکیه را نمی‌گیرد؛ نمودار حروف و ظاهر ذره هیچ‌کدام پرونده را نبستنی‌اند. بارش ناگهانی ذره، جرقه نور، پرده یا سایه در گوشه دید و مه قرمز با دید بسیار کم، همان ساعت اورژانس چشم‌پزشکی می‌خواهد و در نبود امکان، با ۱۱۵ تماس بگیرید. هیچ قطره، قرص یا فرآورده گیاهی را برای ذره شروع نکنید.
منابع
- آکادمی چشم‌پزشکی آمریکا، راهنمای ارزیابی جداشدگی عقبی بدن شیشه‌ای خلفی و پارگی شبکیه
- انجمن شبکیه آمریکا، نوشتار آموزشی درباره مگس‌پران و جداشدگی شبکیه
- گروه مراقبت‌های چشم در شبکه ملی سلامت بریتانیا، راهنمای معاینه مردمک‌باز
- آکادمی چشم‌پزشکی آمریکا، راهبرد پیشگیری از آسیب چشم با محافظ مناسب
- وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی ایران، راهنمای اورژانس چشم و غرب‌گری شبکیه در دیابت
- همچنین بخوانید: خشکی چشم (کم‌آبی سطح قرنیه)