آمبولی ریه، نیمه‌ی دوم یک بیماری است: لخته در ورید عمقی ساق پا یا وریدهای لگن می‌نشیند و تکه‌ای از آن کنده و در عروق ریه گیر می‌کند؛ نیمه‌ی نخست همان لخته‌ی ورید پا است و شرحش در نوشتار لخته خون در ورید عمقی پا آمده است. در آمبولی، راه خون در بخشی از بستر عروقی ریه بسته می‌شود و گاز مبادله نمی‌گردد و فشار بر قلب راست بالا می‌رود، بی‌آنکه خود بافت ریه بیمار باشد.
شدت را فشار خون و میزان اکسیژن و نشانه‌های فشار بر قلب راست تعیین می‌کنند، نه اندازه‌ی درد و نه میزان ترس بیمار؛ همین نکته پشت بسیاری از مرگ‌های زودهنگام است. آمبولی می‌تواند بی‌مقدمه و در فردی جوان و سالم رخ دهد و در ساعت‌ها کشنده باشد؛ این بیماری در دسته‌ی اورژانس‌های ساعتی جای می‌گیرد و نه در دسته‌ی صبر تا ویزیت فردا.
از ورید پا تا سرخرگ‌های ریه
لخته به‌طور معمول در ورید عمقی ساق یا ران شکل می‌گیرد، جایی که جریان کند شده یا دیواره‌ی ورید آسیب دیده، و سپس با حرکت یا بی‌حرکتی به دهلیز راست و بطن راست و بعد سرخرگ‌های ریه سرازیر می‌شود. وقتی مسیرهای ریه بسته می‌شوند، بطن راست در برابر فشار بالا می‌ماند و باد می‌کند و ضعیف می‌شود؛ افت فشار خون در این بیماری، بیشتر نتیجه‌ی نارسایی قلب راست است نه از دست دادن خون.
بخش‌هایی از ریه که خون‌رسانی‌شان قطع می‌شود هوا دارند اما مبادله ندارند؛ این ناهمخوانی، تنگی نفس و افت اکسیژن خون را می‌سازد و در موارد سنگین، درد پرده‌ی ریه و خلط خونی. لخته‌های ریز و بارها تکرارشونده می‌توانند فشار بستر ریه را به‌تدریج بالا ببرند و اگر ماه‌ها شناخته نمانند، به پرفشاری مزمن قلب راست و محدودیت دایمی فعالیت می‌رسند.
نشانه‌های آمبولی ریه
نشانه‌ی محوری، تنگی نفسی است که بی‌دلیل و ناگهانی می‌آید؛ در پله یا در راه رفتن و حتی در استراحت، و با تند شدن ضربان قلب جفت می‌شود. همین ترکیب، تنگی نفس بی‌دلیل با ضربان تند، دلیل آن است که پرونده این بیمار در اورژانس باز می‌شود و نه در نوبت مطب.
درد سینه و خلط خونی
دردی که با نفس عمیق تیز می‌شود و در یک نقطه از سینه نشسته، همراه سرفه و گاه خلط خونی؛ این الگو با سنگینی و فشار درد قلبی فرق دارد. تفکیک این دو الگو در نوشتار درد سینه (علل قلبی و غیرقلبی) آمده است و تشخیص نهایی با معاینه و آزمون همان ساعت گذاشته می‌شود.
غش، بی‌قراری و حس نزدیک‌شدن مرگ
غش یا سیاهی رفتن چشم، به‌ویژه همراه تنگی نفس، علامت آمبولی سنگین است و هرگز علامت بی‌اهمیت نیست. بی‌قراری شدید و حس نزدیک‌شدن مرگ و تند شدن ضربان و افت فشار خون، همان نشانه‌هایی‌اند که پزشک را پیش از قطعی‌شدن تشخیص به درمان می‌کشانند.
آمبولی کوچک، همان که از قلم می‌افتد
آمبولی کوچک می‌تواند فقط کمی تنگی نفس و خستگی بی‌دلیل بدهد و خودش کم شود؛ همین خفیف بودن، دلیل اصلی تشخیص‌نرفتن در ماه‌های پس از رویداد است. به‌همین دلیل یک تنگی نفس تازه که کسی در خانواده آن را «چیزی نمی‌خواند»، باید سنجیده شود و نه انکار.
چه کسانی در خطرند؟
جراحی یا بستری در ۳ ماه گذشته، به‌ویژه جراحی زانو و لگن و شکم، خطر را چند برابر می‌کند و شمار زیادی از موارد در همان دوره‌ی پس از ترخیص ظاهر می‌شود. گچ و آتل و فلج یک اندام و خوابیدن طولانی در بستر، و سفر بیش از ۴ ساعت با خودرو یا هواپیما، با کندکردن جریان وریدهای پا لخته می‌سازند.
- بارداری و ۶ هفته‌ی پس از زایمان، قرص‌های پیشگیری و درمان‌های هورمونی دارای استروژن، و سیگار، در زن‌ها لایه‌ی دیگری به خطر می‌افزایند
- سرطان و شیمی‌درمانی و کاتتر وریدی مرکزی و سابقه‌ی لخته‌ی قبلی و اختلال‌های انعقادی ارثی، در فرد جوان و بدون هیچ جراحی هم زمینه‌سازند
- چاقی و سن بالای ۶۰ سال و نارسایی قلبی و بیماری‌های التهابی روده و بستری در بخش مراقبت‌های ویژه، ریسک‌های کم‌گفته‌ی دیگری‌اند که در ارزیابی بالینی شمرده می‌شوند
مسیر تشخیص: احتمال بالینی، دی‌دایمر، سپس تصویربرداری
نخست، احتمال بالینی با پرسش‌نامه و معاینه سنجیده می‌شود؛ همین امتیاز تعیین می‌کند که آزمون دی‌دایمر جایز است یا باید مستقیم به تصویربرداری رفت. آزمون دی‌دایمر در فرد کم‌خطر، ابزار کنارگذاشتن است نه ابزار اثبات؛ چون با بالا رفتن سن و بارداری و عفونت و جراحی و سرطان بالا می‌رود و در فرد پرخطر، نتیجه‌ی آن تصمیم را عوض نمی‌کند.
آنژیوگرافی CT ریه و سونوگرافی ورید پا
آنژیوگرافی CT ریه، آزمون اصلی تأیید است و با تزریق ماده‌ی حاجب انجام می‌شود و پاسخ را در همان ساعت می‌دهد؛ در باردار، نیاز و شیوه‌ی تصویربرداری را پزشک با احتیاط انتخاب می‌کند. سونوگرافی وریدهای پا هم‌زمان لخته‌ی ورید عمقی را می‌بیند و اگر لخته‌ی پا ثابت شود، در بسیاری موارد نیاز به CT ریه برطرف می‌شود؛ اما سونوگرافی نرمال پا، آمبولی را رد نمی‌کند.
نوار قلب، اکوکاردیوگرافی و گاز خون
نوار قلب یا ECG و اکوکاردیوگرافی و آزمایش گاز خون، برای سنجش خطر و فشار قلب راست‌اند و در بیمار بی‌ثبات، اکو همان تصمیم فوری را می‌سازد، در انتظار تصویربرداری. هیچ‌یک از این آزمون‌ها جای آنژیوگرافی را در شک قوی نمی‌گیرد و نتیجه‌ی طبیعی آن‌ها پرونده را نمی‌بندد.
شدت: چه کسی در دسته پرخطر می‌نشیند
آمبولی سنگین با افت فشار خون و نارسایی قلب راست، خطر مرگ در ساعت‌ها دارد و درمانش با آمبولی خفیفی که فقط نگرانی و تنگی نفس می‌دهد، زمین تا آسمان فرق می‌کند. تفسیر شدت را به ظاهر بیمار نسپارید؛ کسی که می‌تواند حرف بزند ولی اکسیژنش در هوای اتاق زیر ۹۰ درصد است و بطن راستش تحت فشار، در دسته‌ی پرخطر می‌نشیند.
آمبولی ریه در بارداری از علل مهم مرگ مادر است: تغییرات قلبی و خونریزی زایمان، علامت‌ها را پنهان و تفسیر را دشوار می‌کنند و به‌همین دلیل آستانه‌ی بررسی در باردار پایین گرفته می‌شود. این به آن معنا نیست که هر آمبولی در باردار کشنده است، بلکه معنا آن است که بررسی باید زودتر و جدی‌تر انجام شود. در فرد مسن یا بیمار ریوی مزمن، تنگی نفس تازه ممکن است به سن یا آسم یا بیماری انسداد ریوی نسبت داده شود و همین، کشنده‌ترین تأخیر تشخیص است؛ مرز این دو در نوشتار بیماری انسداد ریوی مزمن (COPD) شرح آمده است.
اعدادی که تصمیم را عوض می‌کنند
- تعداد تنفس بیش از ۲۰ بار در دقیقه و ضربان بالای ۱۰۰، از زودهنگام‌ترین نشانه‌های قابل اندازه‌گیری‌اند و در بسیاری موارد، تنها نشانه‌های موجود
- در سفرهای بیش از ۴ ساعت، خطر لخته چند برابر می‌شود و این افزایش خطر تا حدود ۸ هفته پس از سفر هم گزارش شده است
- درمان ضدانعقاد به‌طور معمول حداقل ۳ ماه ادامه می‌یابد و در لخته‌ی بی‌محرک یا بازگشتی، پزشک درباره‌ی ادامه‌ی طولانی‌تر تصمیم می‌گیرد
- حدود ۳ در ۴ بیمار مبتلا به آمبولی ریه، هیچ تورم و درد و نشانه‌ای در ساق پا ندارد؛ نبود علامت پا هرگز آرام‌بخش نیست
- پیشگیری دارویی و راه‌افتادن زودهنگام پس از جراحی زانو و لگن، شمار لخته‌های تازه را تا حدود نصف پایین می‌آورد و هیچ‌کدام از این دو به‌تنهایی کافی نیست
- بخش بزرگی از مرگ‌های ناشی از آمبولی، در ساعت نخست افت فشار خون رخ می‌دهد؛ به‌همین دلیل در شک قوی، درمان را پیش از تأیید کامل تصویربرداری آغاز می‌کنند
درمان: همان ساعت، در بیمارستان
هر آمبولی مشکوک یعنی مراقبت اورژانسی در همان ساعت؛ با ۱۱۵ تماس بگیرید و خودتان رانندگی نکنید، چون افت ناگهانی فشار خون در میانه‌ی راه، همه‌چیز را بدتر می‌کند.
ستون درمان، داروهای ضدانعقادند که لخته را بزرگ‌تر نمی‌کنند و از تکه‌ی تازه می‌کاهند تا بدن خود، لخته را حل کند؛ انتخاب خانواده‌ی دارو و مدت درمان، تصمیم پزشک است و در این نوشتار هیچ دوز و نام تجاری نمی‌آید. در بیمار بی‌ثبات با فشار خون پایین، درمان‌های سریع‌تر بازکننده‌ی لخته، یا خارج کردن لخته با کاتتر یا جراحی، در بیمارستان و با نظر متخصص انجام می‌شوند.
فیلتر در ورید بزرگ تحتانی تنها برای کسی گذاشته می‌شود که ضدانعقاد برایش ممکن یا مجاز نیست؛ این فیلتر جایگزین دارو نیست و درباره‌ی زمان برداشتنش پزشک تصمیم می‌گیرد. اکسیژن و مایع‌درمانی زیر پایش در بیمارستان انجام می‌شوند و در فشار بالای قلب راست، مایع زیاد ضرر دارد؛ این تصمیم بالینی است و هیچ‌کدام در خانه قابل انجام نیست.
هرگونه افزودن یا قطع دارو، حتی ۱ نوبت، باید با هماهنگی پزشک باشد و در دوره‌ی درمان، ویزیت‌های کنترلی و آزمایش‌های پایش را به تعویق نیندازید. قطع خودسرانه دارو، به‌بهانه‌ی کبودی یا خونریزی جزئی، خطر بازگشت لخته را بی‌درنگ بالا می‌برد.
پیشگیری: راه‌افتادن، سفر و تصمیم درباره‌ی استروژن
پس از جراحی و بستری، راه‌افتادن زود و طبق برنامه‌ی تیم درمان، به‌تنهایی خطر را پایین می‌آورد؛ ماندن بی‌دلیل در رختخواب، استراحت نیست بلکه عامل لخته است. در سفر طولانی، هر ۱ تا ۲ ساعت بایستید یا چندین بار مچ پا را بالا و پایین ببرید و پنجه را به هم نزدیک کنید، آب بنوشید، و قرص خواب‌آور و الکل را فراموش کنید.
جوراب فشاری بیشتر برای کاهش تورم و درد و علائم پس از لخته به کار می‌رود و درباره‌ی نقش آن در پیشگیری، نظر پزشک معالج معیار است نه تبلیغ فروشگاهی. در زنی که لخته در دوره‌ی مصرف استروژن افتاده، تصمیم درباره‌ی ادامه یا تغییر روش پیشگیری، با پزشک و پس از ارزیابی خطر گرفته می‌شود و نه با قطع خودسرانه. اگر لخته بدون محرک مشخص و در سن پایین رخ داده، بررسی زمینه‌ی انعقادی و در بزرگسال، جست‌وجوی سرطان پنهان، بخشی از پیگیری است نه اضافه‌کاری.
ماه‌ها پس از آمبولی
تنگی نفس و خستگی تا چند هفته و گاه تا چند ماه می‌ماند و این به معنی لخته‌ی تازه نیست؛ برنامه‌ی بازتوانی و افزایش تدریجی فعالیت را پزشک تعیین می‌کند. اگر ماه‌ها پس از آمبولی، نفس‌تنگی در پله بهتر نمی‌شود و حتی بدتر می‌شود، باید پرفشاری مزمن بستر ریه جست‌وشو شود؛ این عارضه با تصویربرداری و اکو شناخته می‌شود و درمان مخصوص خود را دارد.
در دوره‌ی درمان ضدانعقاد، کبودی بی‌دلیل و خونریزی لثه و بینی و مدفوع سیاه یا ادرار صورتی، گزارش‌خواستنی‌اند؛ نه پنهانشان کنید و نه به‌خاطرشان دارو را خودسرانه قطع کنید.
شبیه‌سازها: چه چیزهایی جای آمبولی می‌نشینند؟
درد تیز سینه با تنگی نفس می‌تواند عفونت ریه و پرده‌ی ریه و حمله‌ی قلبی و هوای گرفتار در قفسه‌ی سینه و اضطراب را شبیه‌سازی کند و تفکیکشان با معاینه و آزمون همان ساعت انجام می‌شود. در میان علل تنگی نفس ناگهانی، آمبولی نخستین چیزی است که باید کنار گذاشته شود چون با صبر کشنده می‌شود؛ حمله‌ی آسم و ادم ریه و کم‌خونی شدید، در فهرست بعدی می‌نشینند و ادم ریه در نوشتار ادم ریه (مایع در کیسه‌های هوایی) شرح آمده است.
درد سینه‌ای که با فشار انگشت روی دنده بدتر می‌شود، بیشتر دیواره‌ی سینه را درگیر دارد؛ اما نبود درد قابل فشار، هرگز به معنی بی‌خطر بودن نیست. حمله‌ی پانیک، تنگی نفس و تپش و ترس می‌دهد و بسیاری از بیماران را به اورژانس می‌کشاند؛ برچسب حمله‌ی پانیک تنها پس از کنارگذاشتن آمبولی گذاشته می‌شود و نه پیش از آن. اگر درد با تلاش بدنی به بازو بزند و بیمار پرخطر قلبی باشد، بیماری عروق کرونر بیماری عروق کرونر قلب هم‌زمان سنجیده می‌شود.
علائمی که معطلی ندارند: تماس با ۱۱۵
- تنگی نفس تازه در استراحت، یا تنگی نفس همراه درد سینه، یعنی همین حالا با ۱۱۵ تماس بگیرید؛ رفتن با خودروی شخصی یا صبر برای ویزیت فردا، خطرناک‌ترین تصمیم این لحظه است
- غش یا نزدیک به غش، کبودی لب و ناخن، یا خون در خلط: با ۱۱۵ زنگ بزنید و خودتان هرگز پشت فرمان ننشینید؛ کسی دیگر براند یا آمبولانس بیاید
- فشار خون پایین همراه ضربان بالای ۱۱۰ و پوست سرد و مرطوب و سرگیجه، نشانه‌ی آمبولی سنگین است و بستری فوری و گاه بخش مراقبت‌های ویژه لازم دارد
- در هفته‌های پس از زایمان یا جراحی، یا در بیمار سرطانی با کاتتر وریدی: هر تنگی نفس تازه و بی‌دلیل، حتی خفیف، همان روز اورژانس می‌خواهد و نه صبر برای نتیجه‌ی آزمایش سرپایی
آمبولی سنگین با افت فشار خون، در ساعت‌ها می‌کشد؛ در اورژانس، درمان در بیمار ناپایدار پیش از تأیید کامل تصویربرداری آغاز می‌شود و این عجله، بی‌احتیاطی نیست. در فردی که با تنگی نفس ناگهانی به بیهوشی می‌رود، تماس بی‌درنگ با ۱۱۵ و شروع کمک‌های تنفسی و قلبی تا رسیدن آمبولانس، تنها کار درست حاضران است و ایستادن و تماشا کردن، نه. خونریزی شدید در دوره‌ی درمان ضدانعقاد، به‌ویژه استفراغ خونی یا مدفوع سیاه همراه سرگیجه و ضعف، یعنی اورژانس همان دقیقه و نه تماس با مطب در ساعت کاری.
باورهای غلط که تأخیر می‌سازند
- «آسپرین، لخته‌ی وریدی را پیشگیری می‌کند.» غلط؛ آسپرین نه لخته‌ی ورید عمقی را درمان می‌کند و نه از آن پیشگیری می‌کند، چون بر پلاکت اثر دارد و در برابر لخته‌ی فیبرینی وریدهای عمقی، محافظت لازم را نمی‌دهد.
- «آمبولی بیماری مسافرها و سالمندان است.» در بزرگسال جوان، پس از یک شکستگی مچ پا با گچ، و در میانه‌ی بارداری هم گزارش شده است.
- «پس از لخته باید در بستر ماند و تکان خوردن خطرناک است.» برعکس، بی‌حرکتی لخته را بیشتر می‌کند و راه‌افتادن زودهنگام بخشی از درمان به شمار می‌آید.
- «بیمار ضدانعقاد باید سبزی را حذف کند.» در خانواده کهنه ضدانعقاد، حذف سبزی لازم نیست و ثابت نگه داشتن مقدار سبزی‌های برگ‌سبز کافی است؛ در شکل‌های خوراکی جدیدتر چنین محدودیتی نیست و نه حذف آن‌ها و نه کم و زیاد کردن خودسرانه‌ی رژیم.
- «دی‌دایمر نرمال یعنی من سالمم و نیازی به بررسی نیست.» این آزمون تنها در فرد کم‌خطر ارزش کنارگذاشتن دارد و در فرد پرخطر، جای تصویربرداری را هرگز نمی‌گیرد.
- «دیشب تنگی نفس داشتم و امروز خوبم، پس چیزی نیست.» قطع و وصل شدن علائم، ویژگی همین بیماری است و نه نشانه‌ی رفع خطر.
در ایران: تصویربرداری شبانه‌روزی، هزینه دارو و یاری خیریه
آنژیوگرافی CT ریه در بیمارستان‌های بزرگ تهران و مراکز استان‌ها به‌صورت شبانه‌روزی انجام می‌شود و در شهرهای کوچک‌تر، مسیر رایج، انتقال بیمار پایدار به مرکز دارای CT است. داروهای ضدانعقاد کهنه با پوشش بیمه در دسترس‌اند و شکل‌های خوراکی جدیدتر گران‌تر و گاه قطعی‌اند؛ درمان طولانی، بسیاری خانواده‌ها را در تأمین دارو تنگدست می‌کند. هنگام تماس با ۱۱۵، علامت را روشن بگویید: تنگی نفس تازه همراه درد سینه یا غش، با احتمال آمبولی؛ توصیف دقیق علامت، سطح اولویت مأموریت را عوض می‌کند. این خیریه در هزینه‌ی داروهای ضدانعقاد طولانی‌مدت و آزمون‌های پیگیری، به بیمارانی که توان مالی ندارند یاری می‌رساند تا درمان در میانه‌ی راه قطع نشود.
جمع‌بندی اعداد کلیدی آمبولی ریه
| معیار | عدد | معنای بالینی |
|---|---|---|
| جراحی یا بستری اخیر | ۳ ماه گذشته | خطر چند برابر، بسیاری موارد پس از ترخیص |
| سفر با خودرو یا هواپیما | بیش از ۴ ساعت | کندکردن جریان وریدهای پا و لخته‌سازی |
| دوره‌ی پرخطر زن | بارداری و ۶ هفته پس از زایمان | استروژن و بستر‌خوابی، لایه‌ی دوم خطر |
| تنفس و ضربان | بیش از ۲۰ و بالای ۱۰۰ | زودهنگام‌ترین نشانه‌های قابل اندازه‌گیری |
| اکسیژن در هوای اتاق | زیر ۹۰ درصد | ورود به دسته‌ی پرخطر، حتی با ظاهر آرام |
| بقای خطر پس از سفر | حدود ۸ هفته | افزایش خطر فوراً برنمی‌گردد |
| نشانه‌ی لخته در ساق پا | ۳ در ۴ بیمار بی‌علامت | نبود تورم و درد، هرگز آرام‌بخش نیست |
| مدت ضدانعقاد | حداقل ۳ ماه | ادامه‌ی طولانی‌تر، تصمیم پزشک |
| ضربان همراه افت فشار | بالای ۱۱۰ | نشانه‌ی آمبولی سنگین و بستری فوری |
| شکاف فعالیت در سفر | هر ۱ تا ۲ ساعت | ایستادن و حرکت مچ پا، آب کافی |
| شمار تماس اورژانس | ۱۱۵ | بدون رانندگی خود بیمار |
پرسش‌های پرتکرار
پایم ورم ندارد و درد ندارد؛ پس لخته‌ای در کار نیست؟
چنین نتیجه‌گیری درست نیست. حدود ۳ بیمار از هر ۴ بیمار مبتلا، هیچ علامتی در ساق پا ندارند، چون لخته‌ی ورید لگن یا ساق می‌تواند بی‌آنکه تورم و درد بسازد کامل کنده شود. پس معاینه‌ی پا تنها یک قدم است و نبود تورم و درد در ساق، شک را از میان نمی‌برد.
آزمون دی‌دایمرم نرمال بود؛ تصویربرداری لازم نیست؟
پاسخ به احتمال بالینی شما بستگی دارد. نتیجه‌ی منفی تنها وقتی ارزش دارد که پرسش‌نامه‌ی معاینه، شما را کم‌خطر دانسته باشد؛ اگر ریسک بالا باشد، آزمون نرمال بهانه‌ی بستن پرونده نیست و آنژیوگرافی CT ریه انجام می‌شود.
سونوگرافی وریدهای پام نرمال است؛ یعنی ریه سالم است؟
خیر. این تصویربرداری لخته‌ی موجود در پا را نشان می‌دهد، نه عروق ریه را. بسیاری از بیماران، لخته‌شان از وریدهای لگن آمده و در سونوگرافی ساق دیده نمی‌شود، بنابراین یک سونوگرافی نرمال نمی‌تواند آمبولی را رد کند.
باردارم و تنگ نفس شده‌ام؛ بررسی را بعد از زایمان انجام دهم؟
انتظار، گزینه‌ی امن نیست. در بارداری، این بیماری جایگاه جدی در مرگ مادر دارد و بی‌اهمیت شمردن آن، همان اشتباه پرهزینه است؛ پزشک، نیاز و شیوه‌ی تصویربرداری را با احتیاط انتخاب می‌کند و رفتن به اورژانس را به فردا موکول نکنید.
آسپرین روزانه، جای ضدانعقاد را می‌گیرد؟
نه. آسپرین بر پلاکت اثر دارد و لخته‌ی فیبرینی وریدها را مهار نمی‌کند. اگر پزشک خانواده‌ی داروی ضدانعقاد را انتخاب کرده، افزودن آسپرین یا جایگزین کردن آن با نظر خودتان، هم خطر خونریزی را بالا می‌برد و هم محافظت لازم را نمی‌سازد.
چه زمانی باید نگران پرفشاری مزمن بستر ریه باشم؟
اگر پس از چند ماه، محدودیت فعالیت و نفس‌تنگی در پله بهتر نشد یا بدتر شد، این احتمال با اکو و تصویربرداری تخصصی جست‌وشو می‌شود. در آن مرحله، برنامه‌ی بازتوانی و دارو را تیم قلب و ریه از نو می‌نویسد و درمان مخصوص خود این عارضه مطرح می‌گردد.
این نوشتار برای شناخت نشانه‌ها و مسیر بررسی آمبولی ریه است و جای معاینه، تفسیر آزمون‌ها و تصمیم درمانی پزشک را نمی‌گیرد؛ هیچ دارویی را، به‌ویژه ضدانعقاد، بدون ویزیت تغییر یا قطع نکنید و در شک به آمبولی، خودتان رانندگی نکنید.
منابع
- راهنمای انجمن قلب اروپا درباره‌ی تشخیص و درمان آمبولی حاد ریه
- راهنمای بالینی انجمن قلب آمریکا و انجمن ریه آمریکا در بیماری ترومبوآمبولی وریدی
- انجمن بین‌المللی ترومبوز و هموستاز، بخش پیشگیری از لخته‌ی ورید عمقی
- وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی ایران، پروتکل اورژانس‌های قلبی و پیشگیری از لخته پس از جراحی
- انجمن قلب ایران و انجمن ریه ایران
- همچنین بخوانید: ادم ریه (مایع در کیسه‌های هوایی)