که در ناحیه دهان، گلو، بینی، سینوسها، غدد بزاقی و گاهی برخی بخشهای دیگر سر و گردن شروع میشوند.
شناخت زودهنگام علائم این سرطانها اهمیت زیادی دارد، چون تشخیص بهموقع میتواند شانس درمان موفق را افزایش دهد.
در این مطلب، به زبان ساده و کاربردی بررسی میکنیم که سرطانهای سر و گردن چه هستند، چه علائمی دارند،
چه عواملی خطر ابتلا را بالا میبرند و پزشکان چگونه آنها را تشخیص و درمان میکنند.
فهرست عناوین اصلی
- سرطانهای سر و گردن چیست؟
- انواع سرطانهای سر و گردن
- علائم هشداردهنده
- چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
- علت ایجاد سرطانهای سر و گردن
- عوامل خطر مهم
- راههای پیشگیری
- روشهای تشخیص
- درمان سرطانهای سر و گردن
- حمایت، بازتوانی و کنار آمدن با بیماری
- آمادگی برای ویزیت پزشک
- سوالات متداول
سرطانهای سر و گردن چیست؟
وقتی سلولهای یک ناحیه از سر یا گردن دچار تغییرات غیرطبیعی شوند و بدون کنترل رشد کنند،
ممکن است تودهای به نام تومور تشکیل شود. این توده میتواند به بافتهای سالم اطراف آسیب بزند
و در برخی موارد به قسمتهای دیگر بدن هم گسترش پیدا کند.
بسیاری از سرطانهای این ناحیه از سلولهای سنگفرشی آغاز میشوند؛
سلولهایی نازک و صاف که سطح داخلی دهان، بینی و گلو را میپوشانند.
به همین دلیل، بخش زیادی از این سرطانها در گروه کارسینوم سلول سنگفرشی قرار میگیرند.
نکته مهم این است که «سرطان سر و گردن» یک تشخیص واحد نیست. پزشک برای تصمیمگیری درمان،
به محل دقیق سرطان، اندازه تومور، نوع سلول درگیر و وضعیت عمومی سلامت بیمار توجه میکند.
انواع سرطانهای سر و گردن
برخی از مهمترین سرطانهایی که در این گروه قرار میگیرند عبارتاند از:
- سرطان دهان
- سرطان زبان
- سرطان لب
- سرطان کف دهان
- سرطان گلو
- سرطان لوزه
- سرطان کام نرم
- سرطان نازوفارنکس
- تومورها و سرطانهای بینی و سینوسهای اطراف بینی
- تومورهای غدد بزاقی
- برخی سرطانهای پوست ناحیه سر و گردن
- در برخی دستهبندیها: سرطان تیروئید و بعضی تومورهای این ناحیه
علائم هشداردهنده سرطانهای سر و گردن
علائم بسته به محل شروع سرطان متفاوتاند، اما بعضی نشانهها شایعتر هستند و نباید نادیده گرفته شوند.
علائم مربوط به دهان و گلو
- وجود توده یا برجستگی در گردن که از روی پوست قابل لمس باشد
- زخم دهانی که خوب نمیشود
- درد هنگام بلع
- گرفتگی یا خشدار شدن صدا
- شل شدن دندانها
- سرفه همراه با خون
علائم مربوط به بینی و سینوسها
- خونریزی از بینی
- گرفتگی یا انسداد بینی که برطرف نمیشود
علائم عمومی دیگر
- درد گوش
- زخم پوستی در صورت، گردن یا لب که ترمیم نمیشود
- کاهش وزن ناخواسته
بسیاری از این علائم ممکن است به دلایل غیرسرطانی هم ایجاد شوند، اما اگر ادامهدار باشند،
حتماً باید بررسی پزشکی انجام شود.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگر هر کدام از علائم بالا برای شما نگرانکننده است یا برای مدتی ادامه پیدا کرده،
بهتر است به پزشک مراجعه کنید. مراجعه زودهنگام بهویژه در موارد زیر اهمیت بیشتری دارد:
- زخم دهان یا پوست که خوب نمیشود
- توده در گردن
- گرفتگی صدای مداوم
- مشکل در بلع
- کاهش وزن بدون دلیل مشخص
- خونریزی مکرر از بینی یا دهان
علت ایجاد سرطانهای سر و گردن چیست؟
علت دقیق همه موارد این سرطانها هنوز کاملاً مشخص نیست. با این حال، میدانیم که سرطان زمانی شکل میگیرد
که در DNA سلولها تغییراتی ایجاد شود. این تغییرات باعث میشوند سلولها سریعتر از حالت طبیعی رشد کنند،
دیرتر از بین بروند و در نتیجه تجمع پیدا کنند.
با گذشت زمان، این سلولهای غیرطبیعی میتوانند توده ایجاد کنند، به بافتهای اطراف حمله کنند
و در بعضی بیماران به بخشهای دیگر بدن گسترش یابند.
عوامل خطر مهم
برخی عوامل در بسیاری از سرطانهای سر و گردن مشترک هستند. مهمترین آنها عبارتاند از:
- مصرف دخانیات:
سیگار، قلیان، پیپ، سیگار برگ، تنباکوی جویدنی و انفیه همگی خطر ابتلا را افزایش میدهند. - مصرف زیاد الکل:
نوشیدن مکرر و زیاد الکل در بسیاری از سرطانهای این ناحیه نقش دارد. - آلودگی به ویروس HPV:
برخی سرطانهای گلو با این ویروس ارتباط دارند. - قرار گرفتن در معرض مواد شیمیایی موجود در هوا:
بهویژه در محیطهای کاری یا خانگی خاص، ممکن است خطر سرطان بینی و سینوسها بیشتر شود. - قرار گرفتن زیاد در معرض آفتاب یا دستگاههای برنزهکننده:
اشعه فرابنفش میتواند خطر سرطان پوست ناحیه سر و گردن را بالا ببرد.
راههای پیشگیری از سرطانهای سر و گردن
همیشه نمیتوان از سرطان پیشگیری کامل کرد، اما با رعایت چند نکته میتوان خطر را کاهش داد:
1) مصرف دخانیات را شروع نکنید و اگر مصرف میکنید، ترک کنید
مهمترین اقدام پیشگیرانه، دوری از هر نوع دخانیات است. اگر سیگار یا تنباکو مصرف میکنید،
از پزشک یا مراکز ترک دخانیات کمک بگیرید.
2) الکل را محدود کنید
اگر الکل مصرف میکنید، بهتر است مقدار آن کم و کنترلشده باشد.
3) درباره واکسن HPV از پزشک سوال کنید
واکسیناسیون HPV میتواند خطر برخی سرطانهای مرتبط با این ویروس را کاهش دهد.
پزشک میتواند درباره مناسب بودن این واکسن برای شما راهنمایی کند.
4) از پوست سر و گردن در برابر آفتاب محافظت کنید
- از کلاه لبهدار استفاده کنید.
- ضدآفتاب با SPF حداقل 30 بزنید.
- حتی در روزهای ابری هم ضدآفتاب را فراموش نکنید.
- هر دو ساعت یکبار، و در صورت تعریق یا شنا، ضدآفتاب را تمدید کنید.
روشهای تشخیص سرطانهای سر و گردن
تشخیص معمولاً با معاینه بالینی شروع میشود و بسته به محل مشکوک، ممکن است به آزمایشها و تصویربرداریهای بیشتری نیاز باشد.
معاینه سر و گردن
پزشک دهان، گلو، بینی و گردن را از نظر زخم، توده، تورم یا تغییرات غیرعادی بررسی میکند.
گاهی برای دیدن قسمتهای داخلی، از آینه، نور مخصوص یا دوربین ظریف استفاده میشود.
آندوسکوپی یا بررسی با دوربین
در بعضی موارد، یک دوربین باریک از راه بینی یا گلو وارد میشود تا پزشک بتواند نواحی عمیقتر را دقیقتر ببیند.
تصویربرداری
برای مشخص شدن اندازه تومور و گستردگی بیماری، ممکن است از روشهای زیر استفاده شود:
- سیتیاسکن (CT)
- امآرآی (MRI)
- اسکن PET
نمونهبرداری یا بیوپسی
تشخیص قطعی معمولاً با نمونهبرداری انجام میشود. در این روش، بخشی از بافت مشکوک
برداشته میشود تا در آزمایشگاه بررسی شود. بسته به محل توده، نمونهگیری میتواند با ابزار جراحی،
سوزن یا وسایل مخصوص داخل بینی و گلو انجام شود.
بررسی آزمایشگاهی نمونه
پاتولوژیست مشخص میکند که آیا سلولها سرطانی هستند یا نه. در برخی بیماران، آزمایشهای تکمیلی
مانند بررسی وجود HPV نیز انجام میشود تا برنامه درمانی دقیقتر تنظیم شود.
درمان سرطانهای سر و گردن
انتخاب درمان به محل سرطان، اندازه آن، نوع سلول، مرحله بیماری و وضعیت عمومی بیمار بستگی دارد.
در بسیاری از موارد، درمان بهصورت ترکیبی انجام میشود.
1) جراحی
اگر امکانپذیر باشد، جراح تلاش میکند تمام بافت سرطانی را همراه با حاشیهای از بافت سالم خارج کند
تا احتمال باقی ماندن سلولهای سرطانی کمتر شود.
در برخی موارد، تومور به ساختارهای اطراف گسترش یافته و جراحی اولیه بهترین انتخاب نیست.
در این شرایط ممکن است ابتدا از پرتودرمانی یا شیمیدرمانی استفاده شود.
بعضی جراحیها ممکن است روی بلع، تکلم یا ظاهر ناحیه صورت و گردن اثر بگذارند.
به همین دلیل، گاهی جراحی بازسازی و خدمات توانبخشی برای کمک به بازگشت عملکرد طبیعی انجام میشود.
2) پرتودرمانی
پرتودرمانی با استفاده از اشعههای پرانرژی، سلولهای سرطانی را هدف قرار میدهد.
این روش ممکن است:
- پس از جراحی برای از بین بردن سلولهای باقیمانده انجام شود
- یا در صورت مناسب نبودن جراحی، بهعنوان درمان اصلی به کار رود
3) شیمیدرمانی
شیمیدرمانی با داروهای ضدسرطان انجام میشود. این درمان گاهی همراه با پرتودرمانی استفاده میشود
تا اثر پرتودرمانی بیشتر شود. اگر سرطان به قسمتهای دیگر بدن گسترش پیدا کرده باشد،
شیمیدرمانی میتواند به کنترل بیماری کمک کند.
4) درمان هدفمند
در این روش، داروها مولکولها یا مسیرهای خاصی را در سلول سرطانی هدف میگیرند.
درمان هدفمند بیشتر در برخی بیماران با بیماری پیشرفته یا منتشر کاربرد دارد.
5) ایمونوتراپی
ایمونوتراپی به سیستم ایمنی بدن کمک میکند تا سلولهای سرطانی را بهتر شناسایی و نابود کند.
این روش میتواند در بعضی بیماران، بهخصوص وقتی سرطان منتشر شده باشد، گزینه مناسبی باشد.
6) مراقبت تسکینی
مراقبت تسکینی فقط مخصوص مراحل پایانی بیماری نیست. این نوع مراقبت کمک میکند درد، مشکل بلع،
خستگی، اضطراب و سایر علائم بهتر کنترل شوند و کیفیت زندگی بیمار و خانواده حفظ شود.
مراقبت تسکینی میتواند همزمان با درمانهای اصلی سرطان انجام شود.
7) کارآزماییهای بالینی
بعضی بیماران ممکن است واجد شرایط شرکت در مطالعات بالینی باشند.
این مطالعات راهی برای دسترسی به درمانهای جدید و نوآورانه هستند، هرچند مزایا و عوارض احتمالی آنها
باید با پزشک بهدقت بررسی شود.
حمایت، بازتوانی و کنار آمدن با بیماری
روبهرو شدن با تشخیص سرطان میتواند ترسناک و فرساینده باشد. نگرانی درباره آینده، درمان، ظاهر،
صحبت کردن یا غذا خوردن کاملاً طبیعی است. این راهکارها میتوانند کمککننده باشند:
- درباره بیماری خود از منابع معتبر اطلاعات بگیرید.
- سوالاتتان را قبل از ویزیت یادداشت کنید.
- یکی از اعضای خانواده یا دوستان را در جلسه ویزیت همراه ببرید.
- از کمک روانشناس، مشاور یا مددکار اجتماعی استفاده کنید.
- در صورت نیاز، از گروههای حمایتی بیماران کمک بگیرید.
اگر درمان روی بلع یا تکلم تأثیر گذاشته باشد، متخصصان گفتاردرمانی و بازتوانی میتوانند نقش مهمی در بازگشت عملکرد روزانه داشته باشند.
آمادگی برای ویزیت پزشک
اگر علائم مشکوک دارید، ممکن است به پزشک عمومی، متخصص گوش و حلق و بینی (ENT)،
جراح فک و صورت یا متخصص سرطان ارجاع داده شوید.
قبل از مراجعه این موارد را آماده کنید:
- علائم خود را یادداشت کنید، حتی اگر بهظاهر بیربط باشند.
- زمان شروع علائم را بنویسید.
- فهرست داروها، ویتامینها و مکملهای مصرفی را همراه داشته باشید.
- اگر آزمایش یا تصویربرداری قبلی دارید، نتایج را ببرید.
- ترجیحاً یک همراه با خود ببرید.
سوالاتی که بهتر است از پزشک بپرسید
- آیا این علائم میتوانند نشانه سرطان باشند؟
- برای تشخیص دقیق به چه آزمایشهایی نیاز دارم؟
- اگر سرطان تأیید شود، نوع و مرحله آن چیست؟
- چه گزینههای درمانی برای من مناسبتر هستند؟
- عوارض احتمالی درمان چیست؟
- آیا درمان روی صدا، بلع یا ظاهر من اثر میگذارد؟
- آیا نیاز به نظر دوم یا ارجاع به مرکز تخصصی دارم؟
سوالات متداول
1) آیا هر توده در گردن به معنی سرطان است؟
خیر. بسیاری از تودههای گردن به دلیل عفونت، التهاب غدد لنفاوی یا علل خوشخیم ایجاد میشوند.
اما اگر توده باقی بماند، بزرگتر شود یا علت مشخصی نداشته باشد، باید توسط پزشک بررسی شود.
2) شایعترین علائم سرطانهای سر و گردن چیست؟
توده گردن، زخم دهان که خوب نمیشود، درد هنگام بلع، گرفتگی صدای مداوم، خونریزی از بینی،
گرفتگی طولانیمدت بینی، درد گوش و کاهش وزن ناخواسته از علائم مهم هستند.
3) آیا ویروس HPV در بروز این سرطانها نقش دارد؟
بله. برخی از سرطانهای گلو با عفونت HPV ارتباط دارند. به همین دلیل، در بعضی بیماران آزمایش HPV انجام میشود
و واکسن HPV نیز میتواند در کاهش خطر برخی سرطانهای مرتبط مؤثر باشد.
4) آیا درمان سرطانهای سر و گردن همیشه جراحی است؟
خیر. درمان ممکن است شامل جراحی، پرتودرمانی، شیمیدرمانی، درمان هدفمند، ایمونوتراپی یا ترکیبی از این روشها باشد.
انتخاب درمان به محل و مرحله سرطان و شرایط عمومی بیمار بستگی دارد.
5) آیا بعد از درمان، صحبت کردن و غذا خوردن به حالت عادی برمیگردد؟
در بسیاری از بیماران، با کمک توانبخشی، گفتاردرمانی و در صورت لزوم جراحی بازسازی، عملکرد بلع و تکلم
تا حد زیادی بهبود پیدا میکند. میزان بهبودی به محل سرطان، نوع درمان و وضعیت هر بیمار بستگی دارد.
منبع علمی: بازنویسی و ترجمه آموزشی بر اساس محتوای Mayo Clinic درباره سرطانهای سر و گردن (Head and Neck Cancers)
توجه: این مطلب صرفاً برای آموزش بیمار تهیه شده و جایگزین تشخیص یا درمان پزشکی نیست. برای بررسی علائم و دریافت برنامه درمانی مناسب، حتماً با پزشک متخصص مشورت کنید.
