فهرست مطالب
سرطان دهان چیست؟
سرطان دهان نوعی رشد غیرطبیعی سلولها است که در دهان آغاز میشود. این سرطان میتواند در هر بخشی از دهان ایجاد شود، از جمله:
- لبها
- لثهها
- زبان
- پوشش داخلی گونهها
- سقف دهان
- کف دهان
به دهان «حفره دهانی» هم گفته میشود و سرطانی که در آن رخ میدهد گاهی با نام سرطان دهانی یا سرطان حفره دهانی شناخته میشود.
سرطان دهان یکی از سرطانهایی است که در دسته سرطانهای سر و گردن قرار میگیرد. روشهای درمانی سرطان دهان و سایر سرطانهای سر و گردن اغلب مشابه هم هستند.
علائم سرطان دهان
نشانهها و علائم سرطان دهان ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- زخمی روی لب یا داخل دهان که خوب نمیشود
- لکه سفید یا قرمز روی پوشش داخلی دهان
- شل شدن دندانها
- برآمدگی یا تودهای داخل دهان
- درد در دهان
- درد گوش
- مشکل یا درد هنگام بلعیدن
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگر هر نشانهای دارید که نگرانتان میکند، با پزشک، دندانپزشک یا دیگر متخصصان مراقبت سلامت وقت بگیرید.
علل سرطان دهان
همیشه مشخص نیست که چه چیزی باعث سرطان دهان میشود. این سرطان با رشد غیرطبیعی سلولها در دهان آغاز میشود. بیشتر اوقات سلولهایی به نام سلولهای سنگفرشی (اسکواموس) درگیر میشوند. این سلولها تخت و نازک هستند و لبها و پوشش داخلی دهان را میپوشانند. بیشتر سرطانهای دهانی از نوع کارسینوم سلول سنگفرشی هستند.
سرطان دهان زمانی ایجاد میشود که سلولهای لبها یا داخل دهان دچار تغییراتی در DNA خود شوند. DNA هر سلول حاوی دستورالعملهایی است که مشخص میکند سلول چه کاری انجام دهد. در سلولهای سالم، DNA به آنها میگوید با چه سرعتی رشد و تکثیر کنند و چه زمانی از بین بروند.
اما در سلولهای سرطانی، این دستورها تغییر میکنند. این تغییرات باعث میشوند سلولهای سرطانی سریعتر رشد و تکثیر کنند و زمانی زنده بمانند که سلولهای سالم باید بمیرند. نتیجه این است که تعداد بیش از حد زیادی سلول در دهان جمع میشوند.
این سلولها ممکن است تودهای به نام تومور تشکیل دهند. تومور میتواند به بافت سالم اطراف حمله کند و آن را از بین ببرد. با گذشت زمان، سلولهای سرطانی ممکن است جدا شوند و به بخشهای دیگر بدن گسترش یابند که به آن متاستاز میگویند.
عوامل خطر سرطان دهان
عواملی که میتوانند خطر ابتلا به سرطان دهان را افزایش دهند عبارتاند از:
مصرف دخانیات
تمام اشکال دخانیات خطر سرطان دهان را افزایش میدهند؛ از جمله سیگار، سیگار برگ، پیپ، تنباکوی جویدنی و نسوار.
مصرف الکل
نوشیدن مکرر و زیاد الکل خطر سرطان دهان را بالا میبرد. ترکیب الکل و دخانیات این خطر را بیش از پیش افزایش میدهد.
قرار گرفتن زیاد لبها در معرض آفتاب
اشعه ماوراء بنفش خورشید و دستگاههای برنزه کردن پوست خطر سرطان لب را افزایش میدهند.
عفونت با ویروس پاپیلومای انسانی (HPV)
HPV ویروس شایعی است که از راه تماس جنسی منتقل میشود. در اکثر افراد، این ویروس بدون علامت از بین میرود، اما در برخی میتواند باعث تغییراتی در سلولها شود که به سرطان دهان منجر میشود.
ضعف سیستم ایمنی
اگر سیستم ایمنی بدن به دلیل بیماری یا داروها تضعیف شده باشد، خطر ابتلا به سرطان دهان بیشتر میشود. این موضوع شامل افرادی میشود که بعد از پیوند عضو داروهای سرکوب ایمنی مصرف میکنند یا مبتلا به HIV هستند.
پیشگیری از سرطان دهان
هیچ روش قطعی برای پیشگیری از سرطان دهان وجود ندارد، اما میتوانید با انجام موارد زیر خطر ابتلا را کاهش دهید:
دخانیات مصرف نکنید
اگر سیگار نمیکشید، شروع نکنید. اگر مصرف میکنید، با تیم درمانی خود درباره روشهای ترک صحبت کنید.
مصرف الکل را محدود کنید
اگر الکل مصرف میکنید، در حد اعتدال باشید؛ حداکثر یک نوشیدنی در روز برای زنان و دو نوشیدنی در روز برای مردان.
لبها را از آفتاب محافظت کنید
تا حد ممکن در سایه بمانید، از کلاه لبهدار استفاده کنید و از کرم ضدآفتاب مخصوص لب بهره بگیرید.
واکسن HPV را در نظر بگیرید
واکسیناسیون در برابر HPV میتواند خطر سرطانهای مرتبط با این ویروس از جمله سرطان دهان را کاهش دهد. با پزشک خود مشورت کنید.
معاینات منظم پزشکی و دندانپزشکی داشته باشید
در جریان معاینات دورهای، پزشک یا دندانپزشک میتواند دهان شما را از نظر نشانههای سرطان بررسی کند.
تشخیص سرطان دهان
تشخیص سرطان دهان معمولاً با معاینه لبها و داخل دهان آغاز میشود. در صورت مشاهده ناحیه مشکوک، ممکن است نمونهای از بافت برای آزمایش برداشته شود.
معاینه بالینی دهان
در معاینه بالینی، پزشک یا دندانپزشک لبها و داخل دهان را میبیند و لمس میکند تا برآمدگی، ناحیه تحریکشده یا لکههای سفید (لوکوپلاکیا) که ممکن است نشانه اولیه سرطان باشند شناسایی کند.
بیوپسی دهان
اگر معاینه نشانهای نگرانکننده نشان دهد، قدم بعدی نمونهبرداری (بیوپسی) است. در این روش، با استفاده از ابزار برش، بخشی از بافت مشکوک از دهان برداشته میشود. بافت برداشتهشده در آزمایشگاه از نظر وجود سلولهای سرطانی و احتمالاً تغییرات DNA بررسی میشود. نتایج میتوانند به تیم درمانی در تدوین برنامه درمانی کمک کنند.
مرحلهبندی سرطان دهان
تیم درمانی ممکن است آزمایشهای دیگری برای بررسی گسترش سرطان به خارج از دهان انجام دهد. این آزمایشها برای تعیین مرحله سرطان به کار میروند. مرحله سرطان به تیم درمان کمک میکند وسعت بیماری را بشناسد و بهترین برنامه درمانی را تنظیم کند.
آزمایشهای مرحلهبندی ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- آندوسکوپی: در این روش، یک لوله باریک و منعطف مجهز به دوربین از گلو عبور داده میشود تا پزشک بتواند گلو را از نظر گسترش سرطان بررسی کند.
- آزمایشهای تصویربرداری: شامل عکس ساده، سیتیاسکن، امآرآی و پتاسکن که میتوانند نشان دهند سرطان تا کجا گسترش یافته است. نیاز به هر آزمایش بسته به وضعیت بیمار تعیین میشود.
مراحل سرطان دهان از ۰ تا ۴ تعریف میشوند. مراحل پایینتر نشان میدهند که سرطان کوچک است و عمق زیادی در بافت دهان ندارد. با بزرگتر شدن و عمیقتر شدن سرطان، مرحله بالاتر میرود. سرطان دهان در مرحله ۴ ممکن است بسیار بزرگ شده باشد یا به غدد لنفاوی و سایر نقاط بدن گسترش یافته باشد.
درمان سرطان دهان
درمانهای سرطان دهان شامل جراحی، پرتودرمانی و داروها میشود. داروهایی که در درمان سرطان دهان استفاده میشوند عبارتاند از شیمیدرمانی، درمان هدفمند و ایمونوتراپی. ممکن است فقط یک نوع درمان لازم باشد یا ترکیبی از چند روش به کار رود.
تیم درمانی عوامل زیادی را هنگام تنظیم برنامه درمانی در نظر میگیرد؛ از جمله محل تومور، سرعت رشد آن، اینکه آیا به بخشهای دیگر بدن گسترش یافته است، نتایج آزمایشها، وضعیت کلی سلامت بیمار و ترجیحات شخصی.
جراحی برای برداشتن سرطان دهان
در جراحی سرطان دهان، جراح علاوه بر تومور، مقداری از بافت سالم اطراف آن (حاشیه) را هم برمیدارد تا مطمئن شود همه سلولهای سرطانی برداشته شدهاند. وسعت جراحی به اندازه تومور بستگی دارد. اگر سرطان به استخوان سرایت کرده باشد، ممکن است بخشی از استخوان هم برداشته شود.
جراحی ممکن است روی ظاهر بیمار و توانایی صحبت کردن، غذا خوردن و بلعیدن تأثیر بگذارد. فیزیوتراپی و خدمات توانبخشی میتوانند در کنار آمدن با این تغییرات کمک کنند.
بیمار ممکن است پس از جراحی به لوله تغذیه نیاز داشته باشد. برای استفاده کوتاهمدت، لوله از طریق بینی وارد معده میشود. برای استفاده طولانیمدت، از طریق پوست شکم لولهای به معده وصل میشود.
جراحی بازسازی دهان
اگر در جراحی بخشی از صورت، فک یا گردن برداشته شده باشد، ممکن است جراحی بازسازی لازم باشد. در این روش، استخوان یا بافت سالم از سایر نقاط بدن برداشته شده و برای پر کردن فضای خالی به کار میرود. این بافت میتواند جایگزین بخشی از لب، زبان، سقف دهان، فک، صورت، گلو یا پوست شود. کاشت دندان نیز ممکن است برای جایگزینی دندانهای طبیعی استفاده شود.
جراحی بازسازی معمولاً همزمان با جراحی اصلی برداشتن تومور انجام میشود.
جراحی برداشتن غدد لنفاوی گردن
سرطان دهان اغلب ابتدا به غدد لنفاوی گردن گسترش مییابد. اگر نشانهای از درگیری غدد لنفاوی وجود داشته باشد، ممکن است نیاز به جراحی برای برداشتن برخی از آنها (تخلیه گردن) باشد. حتی اگر نشانهای از گسترش سرطان به غدد لنفاوی نباشد، ممکن است برخی از آنها به عنوان احتیاط برداشته شوند.
جراح از طریق برشی در گردن، غدد لنفاوی را خارج میکند. اگر آزمایش نشان دهد سرطان در غدد لنفاوی هست، درمانهای تکمیلی مثل پرتودرمانی یا ترکیب پرتودرمانی و شیمیدرمانی ممکن است توصیه شود.
گاهی اوقات جراح تنها چند غده لنفاوی اولیه را برای آزمایش برمیدارد که به آن «بیوپسی غده نگهبان» گفته میشود. اگر در این غدد سرطانی پیدا نشود، احتمالاً سرطان گسترش نیافته است. این روش برای همه بیماران مناسب نیست.
پرتودرمانی
پرتودرمانی سرطان را با پرتوهای پرانرژی از بین میبرد. این پرتوها ممکن است از اشعه ایکس، پروتون یا منابع دیگر باشند. رایجترین روش، پرتودرمانی خارجی است که در آن دستگاه دور بدن بیمار میچرخد و پرتوها را به نقاط دقیقی هدایت میکند.
گاهی اوقات از «براکیتراپی» استفاده میشود که در آن مواد رادیواکتیو مستقیماً داخل بدن کار گذاشته میشوند.
اگر سرطان دهان بسیار کوچک باشد، ممکن است پرتودرمانی به تنهایی کافی باشد. در اغلب موارد، پرتودرمانی پس از جراحی برای از بین بردن سلولهای سرطانی احتمالی باقیمانده استفاده میشود. گاهی ترکیب پرتودرمانی و شیمیدرمانی مؤثرتر است، هرچند عوارض جانبی بیشتری هم دارد.
عوارض جانبی پرتودرمانی در ناحیه دهان ممکن است شامل خشکی دهان، پوسیدگی دندان و آسیب به استخوان فک باشد. پیشنهاد میشود پیش از شروع پرتودرمانی به دندانپزشک مراجعه کنید تا سلامت دندانها بررسی و دندانهای آسیبدیده درمان یا کشیده شوند.
شیمیدرمانی
شیمیدرمانی سرطان را با داروهای قوی درمان میکند. این روش اغلب پس از جراحی برای از بین بردن سلولهای سرطانی باقیمانده استفاده میشود. همچنین ترکیب شیمیدرمانی و پرتودرمانی میتواند اثربخشی هر دو را بالا ببرد.
عوارض جانبی شیمیدرمانی به نوع داروها بستگی دارد و ممکن است شامل حالت تهوع، استفراغ و ریزش مو باشد.
درمان هدفمند
درمان هدفمند از داروهایی استفاده میکند که مواد شیمیایی خاصی را در سلولهای سرطانی مسدود میکنند و باعث مرگ آنها میشوند. این روش ممکن است به تنهایی یا در ترکیب با شیمیدرمانی یا پرتودرمانی استفاده شود.
ایمونوتراپی
ایمونوتراپی به سیستم ایمنی بدن کمک میکند سلولهای سرطانی را شناسایی کرده و نابود کند. در سرطان دهان، این روش معمولاً زمانی استفاده میشود که سرطان بازگشته یا به بخشهای دیگر بدن گسترش یافته باشد.
توصیههای سبک زندگی
مصرف دخانیات را قطع کنید
سرطان دهان ارتباط نزدیکی با مصرف دخانیات دارد؛ از جمله سیگار، سیگار برگ، پیپ، تنباکوی جویدنی و نسوار. اگر مبتلا به سرطان دهان هستید و همچنان دخانیات مصرف میکنید، الان وقت ترک است؛ چون:
- مصرف دخانیات درمان را کماثرتر میکند.
- روند بهبودی پس از جراحی را کند میکند.
- خطر بازگشت سرطان و ابتلا به سرطان جدید را افزایش میدهد.
ترک سیگار یا جویدن تنباکو کار آسانی نیست، بهویژه در شرایط پراسترسی مثل تشخیص سرطان. با تیم درمانی خود درباره گزینههای موجود صحبت کنید؛ از جمله داروها، جایگزینهای نیکوتین و مشاوره.
مصرف الکل را قطع کنید
الکل، بهویژه در ترکیب با دخانیات، خطر سرطان دهان را به شدت بالا میبرد. اگر الکل مصرف میکنید، قطع کامل آن میتواند خطر ابتلا به سرطان دوم را کاهش دهد.
طب مکمل و کنار آمدن با بیماری
هیچ درمان جایگزینی برای درمان قطعی سرطان دهان اثبات نشده است. با این حال، برخی روشهای طب مکمل میتوانند در کنار درمانهای اصلی به کاهش عوارض، بهویژه خستگی، کمک کنند.
با تیم درمانی خود درباره موارد زیر صحبت کنید:
- ورزش ملایم: پیادهروی، شنا، یوگا یا تایچی میتوانند کمککننده باشند.
- مدیریت استرس: تکنیکهایی مثل آرامسازی عضلانی، تجسم ذهنی یا نوشتن در دفترچه.
- ماساژدرمانی: برخی ماساژدرمانگران آموزش ویژهای در کار با بیماران سرطانی دارند.
- طب سوزنی: برخی متخصصان طب سوزنی نیز در این زمینه تجربه خاصی دارند.
کنار آمدن با تشخیص سرطان
در مواجهه با تشخیص سرطان دهان، طبیعی است که احساس سردرگمی یا اضطراب کنید. موارد زیر میتوانند کمککننده باشند:
- اطلاعات کافی کسب کنید: سؤالاتتان را از قبل بنویسید و در ملاقات با پزشک بپرسید. آگاهی بیشتر میتواند اطمینانبخش باشد.
- یک شنونده خوب پیدا کنید: یک دوست، مشاور یا روحانی که بتواند گوش دهد میتواند بار این مسیر را سبکتر کند.
- با بازماندگان سرطان دهان ارتباط بگیرید: گروههای حمایتی حضوری یا آنلاین میتوانند درک و همدلی ارزشمندی ارائه دهند.
- برای خودتان وقت بگذارید: هر روز کمی وقت برای کارهایی که دوست دارید اختصاص دهید تا ذهنتان از بیماری فاصله بگیرد.
