دندان عقل همان آسیاب سوم است که در انتهای هر دو فک بیرون می‌آید و چون فک کوچک شده، جای کافی ندارد؛ به‌همین دلیل کج می‌ماند یا زیر لثه و استخوان پنهان می‌شود و به آن دندان عقل نهفته می‌گویند. مشکل اصلی این نوشتار، عفونت لثه‌ی روی دندان نیمه‌بیرون‌آمده است: تکه‌ی لثه‌ای که نیمی از تاج را پوشانده، جای گرم و تاریک برای میکروب می‌سازد و همان‌جا درد و تورم و چرک می‌آید. نهفته بودن به‌خودی‌خود بیماری نیست: دندان ممکن است سال‌ها بی‌علامت بماند و تنها در عکس دیده شود، و آنچه تصمیم را جلو می‌اندازد، درد دوباره‌شونده و چرک و پوسیدگی دندان کناری و تغییر استخوان فک است. درد آرام و چندروزه‌ی راه‌پیدا کردن دندان عقل، با عفونتی که به بافت‌های فک و گردن می‌رود، یکی نیست. تصمیم کشیدن را دندان‌پزشک می‌گیرد و در نهفتگی سخت یا در مجاورت با رشته‌ی عصبی، متخصص جراحی دهان و فک و صورت نظر می‌دهد؛ این تصمیم، کار خانواده و حرف آشنایان نیست.
دو شکل نهفتگی و جهت قرار گرفتن دندان
در شکل نخست، دندان لثه را نیمه‌باز گذاشته و سرش بیرون زده است و همان لبه‌ی آزاد، کیسه‌ی آلوده می‌سازد؛ در شکل دوم، دندان هنوز کامل زیر لثه و استخوان است و فقط در عکس دیده می‌شود. جهت قرار گرفتن دندان مهم است: صاف و عمودی، کج به‌سمت دندان قبلی، کج به‌سمت عقب فک، یا افقی درون استخوان؛ همین جهت، هم علامت را و هم سختی عمل تعیین می‌کند.
دندان عقل بالاتر به دیوار نازک فک و به حفره‌ی هوایی بالای دهان نزدیک است، به‌همین دلیل در کشیدنش باید دید راهی میان دهان و آن حفره باز نشده باشد. نهفتگی اغلب دوطرفه و در هر دو فک می‌آید، پس دیدن هر ۴ دندان در عکس تمام‌دهان بخشی از کار است و نه فقط نگاه کردن به دندانی که درد دارد.
چگونه لثه‌ی روی دندان به کیسه‌ی چرک تبدیل می‌شود
لثه‌ای که بخشی از تاج دندان را پوشانده، لبه‌ی آزاد دارد و مسواک به زیرش نمی‌رسد؛ پلاک و بقایای غذا در همان فاصله انباشته می‌شوند. میکروب‌های همان فاصله، خود لثه را ملتهب می‌کنند: لثه سرخ و متورم می‌شود، با جویدن خون می‌دهد و در شکل شدید، چرک بدبو از زیر آن بیرون می‌آید.
التهاب به بافت‌های مجاور و به عضله‌ی جویدن می‌رود؛ به‌همین دلیل باز کردن دهان دشوار می‌شود، بلعیدن درد می‌گیرد و دندان‌ها درست روی هم نمی‌نشینند. عفونت همان‌جا متوقف نمی‌شود: مسیرهای بافت نرم میان فک و گردن، التهاب را هم به پایین و هم به فضای زیر زبان می‌برند و همان‌جا راه تنفس تنگ می‌شود.
ریشه‌های دندان عقل پایین، کنار رشته‌ی عصبی‌ای قرار می‌گیرند که حس پایین‌لب و چانه را می‌برد و در بعضی پرونده‌ها عکس نشان می‌دهد این مجاورت کامل است. دندان عقل بیرون‌نیامده، پشت دندان آسیاب دوم را تمیزنشدنی می‌کند؛ پوسیدگی و التهاب لثه در همان دندان سالم، زیان بی‌صدای این نهفتگی است.
چه چیزی دیده و شنیده می‌شود
درد مبهم یا تیز در انتهای فک، گاهی با تیر کشیدن به گوش همان طرف، و بیمار آن را درد فک می‌نامد و نه درد دندان. بوی بد دهان و طعم بدی که با مسواک رفتن برنمی‌گردد، نشانه‌ی همان کیسه‌ی لثه‌ی آلوده است. لثه‌ی انتهای دهان سرخ و متورم است و با فشار زبان یا با جویدن، ترشح بدبو یا خونریزی پیدا می‌کند.
در حمله‌ی عفونی، تب بالای ۳۸ درجه و درد هنگام بلع و ناتوانی در باز کردن کامل دهان و برآمدگی حساس زیر فک، در کمتر از ۲۴ ساعت بر پا می‌شود. گاهی تنها نشانه، احساس فشار یا کشیدگی در استخوان فک است و هیچ دندان دیده نمی‌شود؛ آن شکل، تنها با عکس شناخته می‌شود. پس از یک حمله، حمله‌ی بعدی در کمین است و الگوی رایج این است که در روزهای پرتنش، پس از یک عفونت ویروسی، یا در سفر، همان تورم بازمی‌گردد.
معاینه و عکس، به چه ترتیب
معاینه‌ی دندان‌پزشکی نخست می‌آید: اندازه‌ی باز کردن دهان، وضعیت لثه‌ی روی دندان، چرک با فشار آرام، جهت دندان و سلامت دندان آسیاب دوم کناری. عکس تمام‌دهان، جای دندان و جهت آن و طول و خمیدگی ریشه‌ها و رابطه‌شان با کانال عصبی فک پایین را نشان می‌دهد و پایه‌ی هر تصمیم است.
تصویربرداری سه‌بعدی چه زمانی اضافه می‌شود
آن‌جا که ریشه به رشته‌ی عصبی نزدیک است، تصویربرداری سه‌بعدی از فک و صورت انجام می‌شود تا مسیر عصب و میزان تماسش پیش از کشیدن خوانده شود. نشانه‌های پخش عفونت، کار را از ویزیت برنامه‌ریزی‌شده به معاینه‌ی فوری می‌برند: تب با تورم رو به فزونی و سختی بلع و تنگی نفس، وقت‌گذاری ندارند.
دیابت و ایمنی پایین، آستانه را پایین می‌آورد
در بیمار دیابتی، در شیمی‌درمانی، یا در کسی که داروی سرکوب‌کننده‌ی ایمنی می‌خورد، آستانه‌ی فرستادن به اورژانس پایین‌تر گذاشته می‌شود، چون گسترش در آن‌ها بی‌صداست. اگر عکس، کیست یا تغییر دیگری در استخوان فک را نشان دهد، بررسی تکمیلی و ارجاع به جراح در همان برنامه می‌آید و نه در ویزیت سال بعد.
چه چیزهایی جای دندان عقل می‌نشینند
پوسیدگی و عفونت ریشه‌ی دندان آسیاب دوم، دقیقاً همان محل درد را می‌سازد و با آزمون زنده بودن دندان و با عکس، از دندان عقل جدا می‌شود. درد مفصل فکی‌گیجگاهی و درد عضلات جویدن، فک و گوش را می‌آزارند و با صدای کلیک و با درد صبحگاهی شناخته می‌شوند، نه با تورم لثه.
التهاب لثه و پریودنتیت، هر دو با خونریزی و بوی بد می‌آیند و هر دو در این راهنما صفحه‌ی خودشان را دارند؛ تمایز در جای ضایعه و در وضعیت دندان عقل است و نوشتارشان در التهاب لثه و پریودنتیت خوانده می‌شود. تاول‌های ویروسی لب و دهان، درد انتهای دهان را تقلید می‌کنند، ولی ضایعه‌ی روی لثه‌ی پوشاننده‌ی دندان، نشانه‌ی خود ماجراست.
در فرد سیگاری یا مصرف‌کننده‌ی دخانی، هر زخم و برآمدگی مانده در انتهای دهان باید دیده شود، چون سرطان دهان در همان ناحیه و در نوشتار سرطان دهان بررسی می‌شود.
رشته‌ی عصبی زیر فک و عددی که اینجا منتشر نمی‌شود
رشته‌ی عصبی که حس پایین‌لب و چانه را می‌آورد، در کانالی درون استخوان فک پایین می‌گذرد و ریشه‌ی دندان عقل پایین درست کنار آن است؛ همین مجاورت، علت اصلی بی‌حسی پس از کشیدن است. رشته‌ی عصبی زبان هم نزدیک همان ناحیه قرار دارد و آسیبش، کم شدن حس و چشایی بخش پیشین زبان را می‌آورد.
بی‌حسی پس از کشیدن، خطر واقعی و قابل فهمی است: در بیشتر مورد‌هایی که رخ می‌دهد موقتی است و ظرف چند هفته تا حداکثر ۶ ماه برمی‌گردد و ماندگار شدنش کم‌شمار است. میزان خطر، برای همان دندان شما از روی عکس و تصویر سه‌بعدی خوانده می‌شود و جراح پیش از گرفتن رضایت، همان رقم را به خودتان می‌گوید؛ این نوشته عدد ثابتی برایش منتشر نمی‌کند.
تصمیم کشیدن، مقایسه‌ی دو خطر است: ماندن دندان با حمله‌های دوباره و پوسیدگی همسایه‌ی سالم، در برابر رفتن به سراغ عصب؛ این سنجش کار جراح است و با رضایت آگاهانه‌ی شما بسته می‌شود.
زیان‌هایی که دندان عقل به همسایه و به فک می‌زند
حمله‌های بارها، لثه را ضخیم و بی‌شکل می‌کنند و همان لثه، تمیز کردن را سخت‌تر و حمله‌ی بعدی را محتمل‌تر می‌سازد؛ چرخه، خودش را تغذیه می‌کند. پوسیدگی پشت دندان آسیاب دوم و التهاب لثه‌ی آن و گاهی ساییده شدن ریشه‌ی سالم، زیانی است که از دندان عقل به همسایه‌اش منتقل می‌شود. کیست درون استخوان فک، اطراف تاج دندان نهفته، کم‌رخداد ولی جدی است و در همان عکس شک دیده می‌شود.
فشار دوسویه‌ی دندان‌های کج، درد و بی‌قراری جویدن می‌آورد و در بعضی افراد، ردیف شدن دندان‌های پیشین را تحت تأثیر می‌گذارد. در بیمار دیابتی یا با ایمنی پایین، عفونت‌های پخش فک و گردن سریع‌تر به بستری و به کمک برای باز نگه داشتن راه تنفس می‌رسند.
درمان حمله و راه قطعی
در حمله‌ی عفونی لثه، کار همان ساعت، شستن و پاک کردن کیسه‌ی زیر تکه‌ی لثه به دست دندان‌پزشک است و نه صبر در خانه؛ جزئیات روش با پزشک است. نام دارو و مقدارش و طول دوره‌ی آن، تصمیم دندان‌پزشک یا جراح است؛ در این نوشته نه نامی می‌آید نه عددی برای مصرف خانگی، و آنتی‌بیوتیک باقی‌مانده از خانه‌ی دیگر هرگز شروع نمی‌شود. کنترل درد با مسکن‌های معمول و با پرسیدن از پزشک انجام می‌شود و مسکنی که شدت عفونت را بپوشاند، نباید بهانه‌ی عقب انداختن معاینه شود.
راه‌حل قطعی همان مشکلی که بارها تکرار شده، معمولاً برداشتن تکه‌ی لثه‌ی مزاحم یا کشیدن خود دندان است و اینکه کدام‌یک، با عکس و با موضع دندان تعیین می‌شود. کشیدن، شیوه‌ی کار جراح است: از کشیدن ساده تا باز کردن لثه و استخوان و قطعه‌قطعه کردن دندان؛ هیچ‌یک از این مراحل در خانه تکرارناپذیر است.
پس از کشیدن چه انتظاری دارد
پس از کشیدن، جای دندان با لخته‌ی خون بسته می‌شود و تورم و درد و محدودیت فک، روز دوم یا سوم به اوج می‌رسند؛ دستورهای پس از عمل را همان جراح می‌گوید.
چه وقت کشیدن ضرورت می‌شود و چه وقت زیر نظر گرفتن
دندان نهفته‌ی بی‌علامت با لثه و ریشه‌ی سالم، همیشه کشیدنی نیست و می‌توان آن را با معاینه و عکس دوباره، زیر نظر گرفت. حمله‌ی عفونی دوباره‌شونده، پوسیدگی یا التهاب لثه در دندان کناری، و کیست، دلیل‌هایی‌اند که کشیدن را از انتخاب به ضرورت می‌برند. در برنامه‌ی ارتودانسی و پیش از پیوند عضو و پیش از درمان‌های سرکوب ایمنی، تکلیف دندان‌های عقل زودتر روشن می‌شود تا عفونت، در زمان بی‌دفاعی بدن نیفتد.
سن، نقش تعیین‌کننده دارد: در نوجوان و جوان، ریشه‌ها کامل نشده‌اند و استخوان فک انعطاف دارد، به‌همین دلیل عمل ساده‌تر است و احتمال بی‌حسی ماندگار کمتر؛ نتیجه را جراح برای همان بیمار می‌گوید. دندانی که تنها در عکس دیده شده و هرگز علامت نداده، باید در پیگیری بماند و بر پایه‌ی یک عکس بی‌علامت عمل نشود.
تا ویزیت، در خانه چه کار کرد
تا رسیدن به دندان‌پزشک، شست‌وشوی ملایم با آب نمک ولرم و مسواک نرم، تا جایی که درد اجازه می‌دهد، کمک می‌کند و جای معاینه را هرگز نمی‌گیرد. فشار دادن و سوزاندن و سوزن زدن و کندن تکه‌ی لثه در خانه را کنار بگذارید؛ در ناحیه‌ی فک و گردن، این کارها راه پخش عفونت را باز می‌کنند.
کمپرس سرد از بیرون، روی گونه و به‌طور متناوب در ۲۴ ساعت نخست، تورم را آرام می‌کند و گرمای موضعی، در عفونت فعال، کار درست نیست. غذای نرم و ولرم و جویدن با طرف سالم و نوشیدن کافی و پرهیز از دخانیات در ۴۸ ساعت نخست، روند بهبود را کمک می‌کنند. اگر جای دندان کشیده‌شده، چند روز بعد دوباره دردناک شد و بوی بد گرفت، همان روز به جراح خود زنگ بزنید؛ این الگو، افتادن لخته است و درمانش در مطب انجام می‌شود.
نشانه‌هایی که نوبت و وقت ندارند
تورم زیر فک یا زیر زبان، سفت و رو به زیاد شدن، با سختی بلع یا بیرون ریختن آب دهان: همین حالا با ۱۱۵ تماس بگیرید، چون راه تنفس در معرض بستن است. تنگی نفس و تغییر صدای نفس و ناتوانی در فرو دادن بزاق: ۱۱۵ در همان دقیقه و در انتظار نوبت دندان‌پزشکی نمانید. تب همراه تورم رو به گسترش صورت یا گردن و درد شدید: همان ساعت به اورژانس بیمارستانی بروید که جراح دهان و فک و صورت دارد.
چرک با تب و ناتوانی در باز کردن دهان، آن‌جا که هنوز علام تنفسی نیست: در همان ۲۴ ساعت معاینه‌ی اورژانسی دندان‌پزشکی لازم است و نه وقت هفته‌ی بعد. هر نشانه‌ی عفونت فک در بیمار دیابتی، در شیمی‌درمانی، یا با داروی سرکوب ایمنی: همان روز و با آستانه‌ای پایین‌تر از حالت عادی.
پس از کشیدن، خونریزی که با فشار پانسمان تمیز و مداوم تا ۱۰ دقیقه بند نیاید، یا تب و بدتر شدن تورم از روز سوم: همان روز به جراح خود برگردید.
اعدادی که مسیر را تعیین می‌کنند
دندان‌های عقل معمولاً میان ۱۷ و ۲۵ سالگی بیرون می‌آیند یا علامت می‌سازند و در همین پنجره، وضعیتشان باید در عکس خوانده شود. تورم پس از کشیدن روز ۲ یا ۳ به اوج می‌رسد و در حدود ۷ روز فرو می‌نشیند. درد باید هر روز کمی کمتر شود؛ بدتر شدن درد در روزهای ۲ تا ۴، با بوی بد و بدون تب، نشانه‌ی افتادن لخته‌ی جای دندان است و همان روز دیدن می‌خواهد.
اگر حدود ۳ روز از درمان حمله‌ی لثه بگذرد و بهتر شدن دیده نشود، یا سرخی پیش بیفتد، پرونده در همان هفته بازمی‌گردد. رقم بی‌حسی ماندگار از روی عکس خودتان گفته می‌شود و فاصله‌ی آخرین حمله تا کشیدن برنامه‌ریزی‌شده را جراح تعیین می‌کند، نه تقویم خانواده.
باورهای غلط
- «همه‌ی دندان‌های عقل باید کشیده شوند»؛ نه، دندان نهفته‌ی بی‌علامت با لثه‌ی سالم گزینه‌ی زیر نظر گرفتن دارد و این تصمیم را جراح از روی عکس می‌گیرد.
- «کشیدن، حتماً لب را برای همیشه بی‌حس می‌گذارد»؛ خطر، واقعی است ولی در بیشتر موارد موقتی و احتمال ماندگاری‌اش کم و از روی عکس خودتان قابل شمارش است.
- «با یک دوره آنتی‌بیوتیک، عفونت درست می‌شود و دندان می‌ماند»؛ آنتی‌بیوتیک کیسه‌ی لثه‌ی آلوده را برنمی‌دارد و در عفونت در حال پخش، جلوی گسترش را نمی‌گیرد و درمان قطعی، پاک کردن همان کیسه و تصمیم درباره‌ی خود دندان است.
- «قرقره کردن و صبر کردن کافی است»؛ در عفونت خفیف، شست‌وشو کمک است و نه درمان، و در عفونت پخش‌شونده، صبر، همان ساعت‌های تصمیم‌ساز را می‌خورد.
- «چای داغ و روغن میخک روی لثه، تورم را می‌خواباند»؛ گرما و مالیدن، در عفونت فعال، پخش بافتی را تند می‌کنند و هیچ‌یک جای معاینه را نمی‌گیرد.
- «اگر تورم را با تیغ سوراخ کنم و چرک را درآورم، زودتر خوب می‌شوم»؛ سوراخ کردن خانگی، در ناحیه‌ی فک و گردن، عفونت را به مسیرهای عمیق می‌فرستد و کار را از ترمیم ساده به باز کردن بیمارستانی می‌رساند.
در ایران
خدمات دندان‌پزشکی در ایران عمدتاً با پرداخت شخصی است و پوشش بیمه‌ای برای آن محدود می‌ماند؛ هزینه‌ی ویزیت خصوصی و عکس تمام‌دهان و کشیدن جراحی‌شده، بخشی از همان پرداخت شخصی‌اند. درمانگاه‌های دانشکده‌های دندان‌پزشکی و برخی مراکز بهداشت دولتی، ویزیت و عکس را با هزینه‌ی کمتر ارائه می‌دهند و بسیاری از درد شبانه از همین مسیرها می‌گذرد.
در داروخانه‌ها، آنتی‌بیوتیک و مسکن بسیار بدون نسخه‌ی دندان‌پزشک خریده می‌شود و ۲ تا ۳ روز خوددرمانی، الگوی درد و تورم را مبهم می‌کند و تشخیص عفونت پخش‌شونده را عقب می‌اندازد. در هر شهر، متخصص جراحی دهان و فک و صورت در دسترس نیست؛ در شهرهای کوچک و روستا، دیدن جراح یعنی سفر به مرکز استان و بسیاری با همان مسکن و آنتی‌بیوتیک سر می‌کنند.
کمک این خیریه در این پرونده به عکس و به هزینه‌ی کشیدن دندان در درمانگاه یا بیمارستان می‌رود، نه به فرآورده‌های تبلیغی و مسکن بدون نسخه. در شب و در روزهای تعطیل، اورژانس دندان‌پزشکی محدود است؛ پرسیدن اینکه کدام بیمارستان جراح فک و صورت کشیک دارد، کار درست پیش از حرکت است.
پیگیری
پس از هر حمله‌ی عفونی لثه، یک ویزیت برنامه‌ریزی‌شده برای روشن کردن تکلیف دندان لازم است، چون بدون تصمیم، خطر تکرار سر جایش می‌ماند. در موردی که کشیدن انجام نشده، معاینه و عکس دوباره در بازه‌ای که دندان‌پزشک تعیین می‌کند تکرار می‌شود تا پوسیدگی دندان کناری، بی‌صدا نماند.
پس از کشیدن، کنترل زخم و بخیه‌ها معمولاً حدود روز ۷ تا ۱۰ است و اگر بی‌حسی بماند، پیگیری عصبی با همان جراح هماهنگ می‌شود. در بیمار دیابتی، هماهنگ کردن کنترل قند با پزشک معالجش پیش از هر عمل دندانی و توجه به غذا و داروهایش پس از عمل، بخشی از همان پیگیری است و داستان آن در دیابت آمده است.
جمع‌بندی اعداد کلیدی
| سنجه | عدد | معنا |
|---|---|---|
| پنجره‌ی بیرون‌آمدن یا علامت دادن | میان ۱۷ و ۲۵ سالگی | در همین بازه، وضعیت دندان در عکس خوانده می‌شود |
| تب در حمله‌ی عفونی لثه | بالای ۳۸ درجه | کمتر از ۲۴ ساعت، با سختی بلع و محدودیت دهان |
| چرک و تب و قفل شدن دهان | همان ۲۴ ساعت | معاینه‌ی اورژانسی، نه وقت هفته‌ی بعد |
| اوج تورم پس از کشیدن | روز ۲ یا ۳ | فرو نشستن در حدود ۷ روز |
| بدتر شدن درد و بوی بد | روزهای ۲ تا ۴ | افتادن لخته‌ی جای دندان، همان روز دیدن می‌خواهد |
| بی‌بهتری پس از درمان حمله | حدود ۳ روز | پیش رفتن سرخی، پرونده را همان هفته بازمی‌گرداند |
| بازگشت بی‌حسی در بیشتر موارد | چند هفته تا حداکثر ۶ ماه | کم‌شمار است و رقمش را جراح از عکس شما می‌گوید |
| کنترل زخم و بخیه | روز ۷ تا ۱۰ | هماهنگ با همان جراح |
| خونریزی پس از کشیدن | بند نیامدن تا ۱۰ دقیقه فشار | همان روز بازگشت به جراح |
| خوددرمانی با مسکن و آنتی‌بیوتیک | ۲ تا ۳ روز | الگوی تورم را مبهم و تشخیص را عقب می‌اندازد |
پرسش‌های پرتکرار
دندان عقلی که هیچ دردی ندارد هم باید کشیده شود؟
خودبه‌خود نه؛ دندان نهفته‌ی بی‌علامت با لثه و ریشه‌ی سالم می‌تواند با معاینه و عکس دوباره زیر نظر بماند و این انتخاب، از روی عکس شما و به دست جراح تعیین می‌شود.
شب با تورم لثه و تب به چه کسی برسم؟
اگر بلعیدن سخت شده یا نفس و صدا تغییر کرده، با ۱۱۵ تماس بگیرید؛ اگر تنها چرک و تب و قفل شدن دهان است، در همان ۲۴ ساعت معاینه‌ی اورژانسی دندان‌پزشکی لازم است.
جراحی لبم را برای همیشه بی‌حس می‌کند؟
چنین نمی‌شود؛ آنچه ماندنی است اندک است و پرسش عددش را، پیش از گرفتن رضایت، جراح پاسخ می‌دهد.
آنتی‌بیوتیک، جای کشیدن را می‌گیرد؟
نه؛ دارو کیسه‌ی لثه‌ی آلوده را برنمی‌دارد و جلوی عفونت در حال پخش را نمی‌گیرد و شروع خودسرانه‌ی داروی باقی‌مانده، تشخیص را دشوارتر می‌کند.
پس از عمل، کی باید زنگ بزنم؟
خونریزی که با ۱۰ دقیقه فشار پانسمان بند نیاید، بدتر شدن تورم از روز سوم، یا درد تازه با بوی بد در روزهای ۲ تا ۴، همان روز دیدن می‌خواهند.
این نوشته برای شناخت دندان عقل نهفته و مرز میان راه‌افتادن طبیعی دندان و عفونت پخش‌شونده است و جای معاینه و عکس دندان‌پزشک و نظر جراح دهان و فک و صورت را نمی‌گیرد؛ نشانه‌ی راه تنفس را با مسکن و آنتی‌بیوتیک خانگی به تأخیر نیندازید.
منابع
- انجمن دندان‌پزشکی آمریکا، ارزیابی و درمان دندان عقل
- انجمن جراحی دهان و فک و صورت آمریکا، عوارض عصبی پس از کشیدن
- مؤسسه‌ی ملی تعالی سلامت بریتانیا، برداشتن جراحی دندان عقل
- سازمان جهانی بهداشت، استفاده‌ی به‌جا از داروی ضدعفونت
- وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی ایران، اورژانس‌های دندان‌پزشکی