سوراخ دهلیزی قلب (PFO) مجرای طبیعی جنینی میان دو دهلیز است که خون را از ریه‌ی بی‌کار جنین عبور می‌دهد و باید پس از تولد بسته شود. در حدود ۲۵ درصد از بزرگ‌سالان سالم، این مجرا به شکل یک پرده‌ی سوراخ‌دار باقی می‌ماند؛ PFO یک باقی‌مانده‌ی شایع است، نه نقصی کمیاب. بیشتر افراد دارای PFO هرگز متوجه آن نمی‌شوند و هرگز آسیبی از آن نمی‌بینند و یافتنش در برگه‌ی اکو، به‌خودی‌خود خبر بد نیست. این یافته با «سوراخ بین دو دهلیز» که نوزاد جراحی می‌کند، یکی نیست: در PFO بافت ناقص نیست، بلکه پرده‌ی میان دو دهلیز کامل نچسبیده است و تصمیم‌های درمانی هم فرق دارد. در بیشتر موارد، درمان لازم ندارد و فقط شناختنش کافی است؛ آنچه اهمیت دارد، شماری موقعیت خاص است که در آن همین سوراخ بسته‌نشده، مسیر عبور لخته می‌شود.
این نوشتار برای کسی نوشته شده است که همین عبارت را در برگه‌ی اکوی خود دیده است: آیا قلبش سوراخ است، آیا باید بسته شود، و تا کی باید نگران ماند. پاسخ کوتاه، در اکثر موارد «هیچ‌کدام» است و پاسخ دقیق، شناخت همان موقعیت‌های خاص.
پرده‌ی میان دو دهلیز در بدن چه می‌کند؟
از بسته‌شدن عملکردی تا تونل لایه‌ای
با نخستین نفس، فشار سمت چپ بالا می‌رود و پرده‌ی میان دو دهلیز در روزهای نخست پس از تولد به‌طور عملکردی چسبیده و بسته می‌شود؛ در بیشتر نوزادان همین بسته‌شدن در روزها یا هفته‌های نخست رخ می‌دهد و جوش خوردن کامل بافت، ماه‌ها طول می‌کشد. بسته‌نماندن همین پرده، همان PFO است و در یک‌چهارم مردم این چسبیدن کامل نمی‌شود و تونلی لایه‌ای باقی می‌ماند؛ اندازه و طول تونل، فردبه‌فرد فرق می‌کند.
چه چیزی پرده را لحظه‌ای باز می‌کند؟
افزایش فشار سمت راست، با زور زدن، سرفه، بلند کردن وزنه یا تنفس زیر آب، پرده را لحظه‌ای از هم باز می‌کند و خون را از راست به چپ می‌فرستد. پیشینه‌ی سکته‌ی بی‌توضیح در خانواده، بزرگ‌تر شدن تونل یا آنوریسم پرده بین‌دهلیزی، احتمال عبور راست‌به‌چپ خون و ریسک را بالا می‌برند.
آسیب چگونه ممکن است رخ دهد؟
آمبولی متناقض
خون وریدی پیش از رسیدن به مغز در ریه تصفیه می‌شود؛ اگر همین سوراخ باز مانده باشد، لخته‌ی ورید پا می‌تواند از دهلیز راست به دهلیز چپ و سپس به مغز برود و سکته بسازد. نام این پدیده، آمبولی متناقض است و زمینه‌ی همان لخته را می‌توانید در نوشتار لخته خون در ورید عمقی پا بخوانید.
گاز شیرجه و اکسیژن وضعیتی
در شیرجه‌روی، حباب‌های گاز در رگ‌ها می‌توانند از همان مسیر عبور کنند و بیماری کاهش فشار را با شدت غیرعادی بسازند. در سندرم تنفس تنگ در نشستن و افت اکسیژن وضعیتی، خون کم‌اکسیژن از همان سوراخ عبور می‌کند؛ بالارفتن نشانه‌ها در وضع ایستاده و بهتر شدن آن در دراز کشیدن، الگوی شناخته‌شده‌ی این سندرم است. این مسیرها توضیح می‌دهند که چرا PFO در سکته‌ی فرد جوان، در شیرجه‌روز و در افت اکسیژن وضعیتی نامش مطرح می‌شود، نه در بیشتر حملات قلبی.
چه موقعیت‌هایی PFO را معنادار می‌کند؟
سکته و حمله‌ی گذرا در فرد جوان
سکته‌ی مغزی یا حمله‌ی گذرای ایسکمیک (TIA) در فرد جوان که هیچ علت قلبی، عروقی یا قندی پیدا نشده، نخستین محلی است که PFO معنادار می‌شود.
بیماری کاهش فشار در شیرجه‌رو
بیماری کاهش فشار در شیرجه‌رو، به‌ویژه در کسی که الگوی علائم غیرعادی دارد، دومین موقعیت روشن بحث PFO است. در شیرجه‌روانی، شانت بزرگ در آزمون حباب با وضعیت جدی‌تر کاهش فشار همراه بوده است و همین یکی از دلایل بررسی تخصصی در این گروه است.
افت اکسیژن وضعیتی پس از جراحی
سندرم تنفس وضعیتی با افت اکسیژن پس از جراحی آئورت یا برداشتن ریه، سومین موقعیتی است که PFO را از سکته‌مانند به مشکل اکسیژنی تبدیل می‌کند.
سفر، کم‌آبی و لخته‌ی خانوادگی
پروازهای بیشتر از ۳ ساعت، مسافرت طولانی زمینی و کم‌آبی به‌خودی‌خود خطرزا نیستند؛ ترکیب بی‌حرکتی طولانی و کم‌آبی، خطر لخته‌ی وریدی می‌سازد و آن ماجرا، در صورت وجود شانت، جدی‌تر پیگیری می‌شود. اگر ترومبوفیلی یا لخته‌ی وریدی تکرار شونده‌ای در خانواده باشد، PFO تنها بخشی از معادله است و بخش خون‌دادگی‌زا درمان جدا می‌خواهد.
سکته در فرد مسن
در سکته‌ی فرد مسن با فشار خون، چربی و دیابت، علت‌های رایج معمولاً کافی‌اند و PFO یافت‌شده گاه فقط یک همسفر اتفاقی است.
میگرن و PFO: آنچه ثابت نشده است
میان میگرن با اورا و PFO پیوند آماری توصیف شده است، اما ارتباط علت‌ومعلولی ثابت نشده و بستن PFO درمان میگرن نیست. یافتن PFO در فردی که سردردهای معمولی دارد، سردرد او را توضیح نمی‌دهد و نباید پرونده را به آن گره زد. بررسی‌ها نشان داده‌اند بستن PFO در میگرن، بهبود پایدار چشمگیری در همه‌ی بیماران نساخته است و تبلیغات «بستن سوراخ، خداحافظ سردرد» در فضای مجازی کشور بی‌پشتوانه است. هر یافته‌ی PFO باید در بستر بالین خوانده شود؛ تصویر بدون علامت، نسخه نمی‌خواهد و تشخیص‌گذاری، ترس بی‌مورد می‌سازد.
علامت‌ها: در بیشتر موارد هیچ
علامتی وجود ندارد: بیشتر دارندگان PFO با فشار خون، ضربان و آزمایش عادی زندگی می‌کنند و یافته، اتفاقی است. اگر روزی علامتی بدهد، به شکل افت ناگهانی توان یک‌سویه یا گفتار یا بینایی است، نه درد سینه و نه تنگی نفس مزمن؛ علل دیگر درد سینه در نوشتار درد سینه (علل قلبی و غیرقلبی) بررسی می‌شود. سرگیجه‌ی گذرا و تپش قلب، معمولاً کار PFO نیستند و هر کدام پرونده‌ی تشخیصی خودشان را می‌خواهند. در سندرم وضعیتی، بیمار در نشستن نفس کم می‌آورد و اکسیژنش پایین می‌آید و در دراز کشیدن بهتر می‌شود و الگو، در همان ارزیابی ثبت می‌شود.
تشخیص: اکوی حباب‌دار و مرزهای آن
آزمون نخست و آزمون دقیق‌تر
آزمون نخست، اکوکاردیوگرافی از راه قفسه‌ی سینه با حباب است: سرم نمکی کف‌کرده از راه یک رگ بازو تزریق می‌شود و هم‌زمان با پروب روی سینه، حباب‌های قلب شمارش می‌شوند؛ این آزمون، شانت را نشان می‌دهد. اگر اندازه‌ی شانت، ریخت پرده‌ی میان‌دهلیزی یا احتمال سوراخ واقعی نیاز به دقت بیشتر داشته باشد، اکوی از راه مری انجام می‌شود.
تفسیر و مقایسه با نقص سپتوم
یافتن PFO در اکو، سکته را ثابت نمی‌کند و نبودش سکته را توضیح نمی‌دهد؛ حلقه‌ی ربط را متخصص مغز و اعصاب می‌سازد. مقایسه با ASD مهم است: در نقص سپتوم، حفره در بافت وجود دارد و بار حجمی قلب را عوض می‌کند، و PFO چنین وضعی معمولاً ندارد. تصویر حبابی، فشار و جهت جریان را ثبت می‌کند و بزرگی شانت روی اکو، به‌تنهایی دلیل عمل نیست. اکثر دارندگان PFO هرگز به ارزیابی تخصصی نیاز پیدا نمی‌کنند؛ آنچه ارزیابی می‌خواهد، سکته‌ی بی‌توضیح، سندرم وضعیتی یا بیماری کاهش فشار در شیرجه‌رو است.
پیش از متهم کردن PFO، سکته را کامل بررسی کنید
در سکته‌ی فرد جوان، پیش از اینکه PFO متهم اول باشد، مسیر شریان گردن و مغز تصویربرداری می‌شود؛ علت‌های عروقی باید یکی‌یکی کنار گذاشته شوند. پایش ریتم قلب ضروری است، چون فیبریلاسیون دهلیزی علت مهمی است که درمانش کاملاً فرق دارد؛ مانیتور ۲۴ ساعته می‌تواند نوع گاه‌شده‌ی آریتمی را از دست بدهد و در موارد مشکوک، پایش چندروزه یا دستگاه کاشتنی لازم است. این مسیر در فیبریلاسیون دهلیزی (AF) توضیح داده شده است. فشار خون، چربی و قند سنجیده می‌شوند؛ همین ۳ عامل، علل رایج سکته در بزرگ‌سالان است و بی‌توجهی به آن‌ها، مسیر را گم می‌کند. در فرد جوان با لخته‌ی وریدی، به‌ویژه با سابقه‌ی خانوادگی، بررسی ناهنجاری‌های خون‌دادگی توسط متخصص انجام می‌شود. بافت‌ریزی‌های قلبی و کاروتید و مغز هرکدام پرونده‌ی جدا دارند و PFO تنها پس از کنار رفتن بقیه، جای بحث باز می‌کند. در مطالعات سکته‌ی جوان، دست‌کم نیمی از موارد بررسی‌شده، PFO دارند و همین فراوانی است که نتیجه‌گیری علتی را بدون بررسی کامل ممکن نمی‌سازد.
درمان: چه کسی، در چه حد
بی‌علامت: چیزی فراتر از مراقبت معمول نه
برای دارنده‌ی بی‌علامت، هیچ درمانی فراتر از مراقبت معمول خطر قلبی لازم نیست؛ دارو و عمل، برای کسی که فقط نام PFO در برگه‌اش هست، پیشنهاد نمی‌شود.
سکته‌ی بی‌توضیح در فرد انتخابی
در پیشگیری ثانویه از سکته‌ی بی‌توضیح در فرد انتخابی زیر ۶۰ سال، تصمیم میان درمان ضدپلاکت و ضدانعقاد با پزشک مغز و اعصاب است و بستن با دستگاه، یکی از گزینه‌های بحث‌شده است. بستن PFO برای همین پیشگیری ثانویه، در افراد انتخابی زیر ۶۰ سال که سکته‌شان علت دیگری نداشته، در کارآزمایی‌ها بازگشت سکته را کم کرده است؛ سود در این گروه انتخابی است، نه در همه. بیان شواهد این‌گونه است: در بیمار انتخابی، کاهش عود سکته و در جمع عام دارندگان PFO، سودی ثابت‌شده نیست؛ تفسیر خط‌به‌خط آزمون‌های بالینی کار متخصص است. بستن PFO، خود نکات احتیاطی تازه‌ای باز می‌کند: احتمال آریتمی دهلیزی و عوارض مربوط به دستگاه، در مشاوره پیش از عمل باید گفته شوند. فیبریلاسیون دهلیزی و لخته‌ی باقی‌مانده بر دستگاه، دو رویداد قابل‌انتظار و کم‌شیوع‌اند که در کارآزمایی‌ها حدود ۵ درصد گزارش شده‌اند، با پایش تشخیص داده می‌شوند و همین‌ها در انتخاب بیمار نقش دارند. تصمیم درباره‌ی مدت درمان ضدپلاکت یا ضدانعقاد پس از بستن، کار پزشک است و معمولاً ماه‌ها ادامه می‌شود؛ عدد واحدی برای همه نیست.
لخته‌ی وریدی، وضعیتی و شیرجه‌رو
لخته‌ی وریدی عمیق همراه شانت، با درمان ضدانعقادی که پزشک انتخاب می‌کند مدیریت می‌شود؛ بستن قلب به‌طور معمول جای آن را نمی‌گیرد. شیرجه‌رو، تصمیم لایق‌بودن پزشکی را در کلینیک طب غواصی می‌گیرد و آنجا می‌توان درباره‌ی بستن بحث کرد؛ تصمیم در خانه و در گروه دوستان گرفته نمی‌شود. پایش افت اکسیژن وضعیتی با اشباع‌سنجی انگشت در نشستن و دراز کشیدن انجام می‌شود و اختلاف معنادار دو وضع، مسیر ارزیابی را روشن می‌کند.
زندگی روزانه با PFO
- PFO، پرواز با هواپیما را برای بیشتر افراد ممنوع نمی‌کند؛ در پروازهای بیشتر از ۳ ساعت، هر ۱ تا ۲ ساعت راه بروید، مایع بنوشید و مچ پا را حرکت دهید؛ این همان کار محافظتی در برابر لخته است.
- کم‌آبی و بی‌حرکتی، هم‌سریر خطر لخته‌اند؛ در جاده و در سفر، استراحت حرکتی را جدی بگیرید، حتی اگر قلبتان سالم باشد.
- ورزش حرفه‌ای و مقاومتی برای بیشتر دارندگان PFO ممنوع نیست و اگر نشانه‌ی حرکتی یا غش دارید، بررسی پیش از شروع لازم است.
- بارداری معمولاً بدون مشکل می‌گذرد و PFO به‌خودی‌خود اندیکاسیون بستن نیست؛ برنامه‌ی مراقبت، با تیم قلب و زنان تنظیم می‌شود.
- پیش از هر اقدامی که در آن هوا یا حباب به ورید وارد می‌شود، مانند برخی تصویربرداری‌ها و کاتترها، به تیم درمان بگویید که PFO دارید؛ پیشگیری در همین اعلام‌هاست.
قضاوت از روی متن برگه، دو خطا می‌سازد
در برگه‌ی اکو، جمله‌ی «PFO با شانت راست‌به‌چپ» را با ویزیت متخصص بسنجید؛ قضاوت از روی متن برگه، هم اضطراب بی‌مورد می‌سازد هم بی‌خیالی خطرناک. بستن PFO را به‌عنوان درمان سردرد یا خستگی به خود پیشنهاد ندهید؛ مرزهای عمل را کارآزمایی‌ها تعریف کرده‌اند، نه بازاریابی کلینیک. قطع خودسرانه‌ی درمان ضدپلاکت یا ضدانعقاد پس از بستن، خطر لخته‌ی روی دستگاه را بالا می‌برد و هر تغییر با پزشک است. در مصرف هر داروی تازه و پیش از هر جراحی، تیم معالج را از PFO و درمان‌های خونی‌تان باخبر نگه دارید.
پرچم‌های هشدار: در سکته، ساعت حرف اول را می‌زند
افت ناگهانی قدرت صورت در یک‌سو، ضعف یک دست یا پا، یا اختلال گفتار: حتی اگر PFO می‌دانید، زمان حرف اول را می‌زند؛ درمان بازگشای رگ در پنجره‌ای حدود ۴.۵ ساعت معنا دارد و هر دقیقه تأخیر، بافت مغز را می‌خورد. بی‌درنگ با ۱۱۵ تماس بگیرید و ساعت دقیق شروع علائم را یادداشت کنید.
کاهش بینایی ناگهانی یک‌چشم، دوبینی همراه کجی دهان، یا بی‌حسی یک‌سویه، پرونده‌ی سکته‌ی مغزی‌اند؛ نه صبر تا صبح و نه مسکن خوردن، فوراً با ۱۱۵ تماس بگیرید. سردرد ناگهانی و شدید هم می‌تواند از پاره‌شدن آنوریسم مغز باشد و همان مسیر اورژانسی را می‌خواهد. تنگی نفس ناگهانی با ساق متورم و دردناک، یعنی حرکت لخته به ریه و اورژانس همان دقیقه با ۱۱۵ است؛ همان وضعیتی که در آمبولی ریه توضیح داده شده است. تنگی نفس با افت اکسیژن که در نشستن بدتر و در دراز کشیدن بهتر می‌شود، الگوی سندرم وضعیتی است و ارزیابی قلبی در روزهای نزدیک می‌خواهد، نه ماه بعد.
سه وضعیتی که برنامه را عوض می‌کند
اگر پس از بستن، تپش منظم‌شکننده یا سرگیجه‌ی تازه داشتید، مراجعه‌ی همان هفته لازم است؛ آریتمی دهلیزی پس از دستگاه، قابل تشخیص و درمان است. در شیرجه‌ای که پس از آن ضعف، بی‌حسی یا اختلال تعادل ایجاد شد، تماس فوری با اورژانس ۱۱۵ و اطلاع از نوع فعالیت، مسیر درمان را عوض می‌کند و تا رسیدن تیم، دراز بکشید و به آب و ارتفاع بازنگردید. اگر بیمار با سکته‌ی مشکوک تنهاست، در تماس با ۱۱۵ شروع دقیق علائم و سابقه‌ی PFO را بگویید؛ هر دو، سطح اولویت و مسیر را تعیین می‌کنند.
در ایران: اکو، هزینه و مسیر سکته
در ایران، اکوی حباب‌دار در مراکز قلب و بیمارستان‌های تخصصی انجام می‌شود و در شهرهای کوچک، ارجاع به مرکز استان لازم است؛ گرفتن اکوی اولیه با پروب و پرسش از شانت، مسیر تشخیص را کوتاه می‌کند. دستگاه بستن PFO و هزینه‌ی بستری، خارج از پوشش کامل بیمه‌ای می‌تواند برای خانواده سنگین باشد؛ خیریه در هزینه‌ی عمل و پیگیری کمک می‌کند و درخواست با نامه‌ی پزشک معالج طرح می‌شود. مراکز درمان سکته در بسیاری استان‌ها شبانه‌روزی فعال‌اند و در سکته‌ی مشکوک، تماس با ۱۱۵ شما را به همان مرکز می‌برد، نه به مطب. در جامعه‌ی شیرجه‌روان و غواصان تجاری خلیج‌فارس، بررسی لایق‌بودن پزشکی پس از تشخیص PFO از راه کلینیک طب غواصی انجام می‌شود، نه قضاوت فردی.
باورهای غلط که تصمیم را خراب می‌کنند
- «PFO همان سوراخ قلب است که نوزاد باید عمل کند.» در PFO بافت ناقص نیست و بیشتر موارد هرگز به درمان نیاز ندارند.
- «هر PFO باید بسته شود.» بستن، برای گروه انتخابی و پس از تکمیل بررسی سکته معنا دارد و برای جمع عمومی، سود ثابت نشده است.
- «بستن PFO میگرن را درمان می‌کند.» این وعده در کارآزمایی‌ها محقق نشده است.
- «با PFO ورزش یا پرواز خطرناک است.» این دو برای بیشتر دارندگان، ممنوع نیستند؛ ماجرا اگر جایی است که در آن لخته ساخته می‌شود و نه خود ورزش.
- «PFO یعنی تا عمر باید ضدانعقاد بخورم.» بسیاری از موارد هیچ دارویی لازم ندارند و در بقیه، دوره‌ای مشخص با نظر پزشک کافی است.
جمع‌بندی اعداد کلیدی سوراخ دهلیزی قلب
| معیار یا موقعیت | عدد | تفسیر |
|---|---|---|
| شیوع در بزرگ‌سالان سالم | حدود ۲۵ درصد | باقی‌مانده‌ی شایع جنینی، نه نقص کمیاب |
| بسته‌شدن عملکردی پرده | روزها یا هفته‌های نخست پس از تولد | جوش خوردن کامل بافت ماه‌ها طول می‌کشد |
| حضور در سکته‌ی جوان | دست‌کم نیمی از موارد بررسی‌شده | فراوانی، نتیجه‌گیری علتی را ممکن نمی‌سازد |
| پنجره‌ی درمان بازگشای رگ | حدود ۴.۵ ساعت | ساعت دقیق شروع علائم را یادداشت و ۱۱۵ بگیرید |
| گروه انتخابی بستن | زیر ۶۰ سال با سکته‌ی بی‌توضیح | سود در این گروه است، نه در جمع عام |
| پایش ریتم | مانیتور ۲۴ ساعته | نوع گاه‌شده‌ی آریتمی را ممکن است از دست بدهد |
| رویدادهای کم‌شیوع پس از بستن | حدود ۵ درصد | AF و لخته‌ی روی دستگاه، با پایش تشخیص داده می‌شوند |
| پرواز طولانی | بیشتر از ۳ ساعت | هر ۱ تا ۲ ساعت حرکت، مایعات و مچ پا |
| گروه بی‌علامت | بدون درمان فراتر از مراقبت معمول | فقط شناختن یافته کافی است |
پرسش‌های پرتکرار
در برگه‌ی اکوی من عبارت شانت راست‌به‌چپ آمده؛ یعنی قلبم سوراخ است؟
خیر. نقص بافتی در کار نیست و پرده‌ی میان دو دهلیز کامل نچسبیده است؛ آنچه نوزاد جراحی می‌کند، حفره‌ای در سپتوم است که بار حجمی قلب را جابه‌جا می‌کند (ASD). حدود ۲۵ درصد بزرگ‌سالان همین نچسبیدن را دارند و اندازه‌ی شانت، به‌تنهایی نسخه‌ی عمل نیست.
هیچ علامتی ندارم؛ آیا باید بسته شود؟
پیشنهاد استاندارد، نه دارو است و نه دستگاه؛ همان کنترل فشار خون، چربی و قند ادامه می‌یابد. بحث بستن آن‌گاه باز می‌شود که در فرد انتخابی زیر ۶۰ سال، سکته‌ای بی‌توضیح رخ داده، بیمار افت اکسیژن وضعیتی دارد، یا بیماری کاهش فشار در شیرجه دیده شده است.
میگرن با اورا دارم؛ بستن، سردرد را تمام می‌کند؟
نه. این ادعا در کارآزمایی‌ها محقق نشده و بستن، درمان میگرن نیست. اگر الگوی سردرد شما معمولی است، این یافته پاسخ آن نیست و نباید تشخیص سردرد را به پرده‌ی نچسبیده سپرد.
سکته کرده‌ام و PFO پیدا شده؛ قدم بعدی چیست؟
بررسی کامل سکته، مقدم بر هر داوری درباره‌ی پرده است: نگاشت شریان گردن و مغز، رد کردن آریتمی گاه‌شده با پایشی بلندتر از مانیتور ۲۴ ساعته، و سنجش ۳ عامل فشار خون، چربی و قند. پس از آن، پزشک مغز و اعصاب میان دو گزینه‌ی دارویی یکی را برمی‌گزیند و بستن با دستگاه هم روی میز بحث می‌ماند.
شیرجه‌روم؛ فعالیت را متوقف کنم؟
توقف خودسرانه لازم نیست و لایق‌بودن را کلینیک طب غواصی تعیین می‌کند، چون شدت بیماری کاهش فشار با شانت بزرگ‌تر، بیشتر گزارش شده است. پس از هر حادثه‌ی شیرجه با نشانه‌های عصبی، همان دقیقه با ۱۱۵ تماس بگیرید و بگویید غواص بوده‌اید.
با PFO می‌توانم باردار شوم یا ورزش سنگین کنم؟
بله، باردار شدن معمولاً بی‌دردسر می‌گذرد و اندیکاسیون عمل نیست؛ تیم قلب و زنان، برنامه را می‌چینند. در باشگاه هم بیشتر دارندگان محدودیتی ندارند و تنها اگر حین تلاش، غش یا بی‌ثباتی داشتید، اول بررسی، بعد شروع.
این نوشتار جای معاینه پزشک، اکوی حباب‌دار و ارزیابی کامل سکته را نمی‌گیرد. داروی ضدپلاکت یا ضدانعقاد را بدون نظر پزشک تغییر ندهید؛ اگر نشانه‌ی سکته دیدید، لحظه‌ی آغاز را روی کاغذ بنویسید و با همان کاغذ به اورژانس برسید.
منابع
- انجمن قلب آمریکا، راهنمای پیشگیری ثانویه از سکته‌ی ایسکمیک
- انجمن مغز و اعصاب آمریکا، توصیه‌های ارزیابی سکته‌ی بی‌توضیح در بزرگ‌سالان جوان
- انجمن اکوکاردیوگرافی آمریکا، استاندارد آزمون حباب و تصویربرداری از راه مری
- انجمن قلب اروپا و متون اروپایی بیماری کاهش فشار در غواصان
- وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی ایران، راهنمای شبکه‌ی درمان سکته و کلینیک‌های طب غواصی