گوش شناگر، نام رایج عفونت گوش بیرونی است و این تفاوت را باید دقیق دانست: در این بیماری، پوست نازک کف مجرای گوش می‌سوزد، نه فضای پشت پرده. همین تفاوت جای بیماری، کل تشخیص و درمان را عوض می‌کند. مجرا حلقه‌ای تنگ از استخوان و غضروف است، با دهانه‌ای تنگ و بی‌انعطاف؛ بنابراین وقتی پوست مجرا متورم و ترشح‌دار می‌شود، تورم، مسیر را سریع می‌بندد. پرده صماخ در این حالت معمولاً سالم است و افت شنوایی، به‌دلیل بسته‌شدن مجرا و تجمع ترشح پدید می‌آید، نه به‌خاطر آسیب خود پرده. در ۲ ماه پرگرمای سال، شمار موارد چند برابر می‌شود و در استخرهای عمومی و سوناها، این اوج واضح‌تر دیده می‌شود. دو خطر اصلی، این پرونده را سنگین می‌کنند: رفتن عفونت به غضروف و استخوان پایه جمجمه، و درگیری گوش میانی در کسی که پرده‌اش از پیش سوراخ یا ضعیف است.
خارش اول می‌آید، درد بعد از آن
خارش، نخستین علامت است و پس از آن درد می‌آید؛ دردی که با کشیدن لاله‌ی گوش یا فشار بر برآمدگی کوچک جلوی مجرا، همان تراگوس، واضح بدتر می‌شود و همین واکنش، مهم‌ترین سرنخ معاینه است. شب‌ها درد شدیدتر می‌شود و کودک یا بزرگ‌سال، از خوابیدن روی آن سمت می‌پرهیزد و صبح، گوش را کیپ حس می‌کند. ترشح آب‌رنگ، چرکی یا بدبو، همراه با سوزش و احساس پری گوش می‌آید و دهانه مجرا، زبر و حساس می‌شود. هرگاه مجرا تقریباً بسته شود، صدا خفه و مبهم شنیده می‌شود و خارش، جای خود را به درد پیوسته می‌دهد. تب در این بیماری معمولاً نیست یا بسیار خفیف است؛ دمای بالای ۳۸ درجه، یعنی گسترش عفونت یا اینکه بیماری دیگری در کار است. در بزرگ‌سال دیابتی، درد پیوسته شبانه که با مسکن آرام نمی‌شود، پیش از هر علامت دیگر، نشانه شکل جدی است.
این درد از کجا می‌آید: مقایسه با گوش میانی و پوست
تفکیک، بیشتر به شکل درد بستگی دارد تا شدت آن. در عفونت گوش میانی، درد با کشیدن لاله بدتر نمی‌شود و پرده در معاینه، برجسته و کم‌حرکت است؛ شرح کامل آن بیماری در نوشتار عفونت گوش میانی (درد و تب کودک) آمده است و روشن شدن جای عفونت، دو مسیر درمانی جدا می‌سازد. خارش پایدار و بدون درد، بیشتر به اگزما، شوره مجرا یا عفونت قارچی مربوط است تا به عفونت باکتریایی؛ در این فهرست، اگزما (درماتیت آتوپیک) و درماتیت تماسی، دو نام آشنا‌اند. جرم فشرده و جسم خارجی، با نشنیدن تدریجی و یک‌طرفه می‌آیند و پرده، در معاینه سالم دیده می‌شود. درد بدون هیچ یافته در مجرا، از گلو یا مفصل فک می‌آید و دانه‌های دردناک پوست شقیقه در زونا، تشخیص بصری خودش را دارد.
آب مانده، اسیدیته از دست رفته و دستکاری
ماندن آب بیش از ۳۰ دقیقه در مجرا، پوست را متورم و نفوذپذیر می‌کند و شکاف‌های ریز میان سلول‌ها باز می‌شود؛ دروازه ورود باکتری، همین ترک‌های میکروسکوپی‌اند. پوست سالم مجرا، محیطی کمی اسیدی است و pH آن، به‌همراه لایه چربی و اسیدهای چرب، رشد میکروب را مهار می‌کند؛ آب، صابون و شامپو، این محیط را قلیایی می‌کنند و سپر شیمیایی مجرا را برمی‌دارند. گوش‌پاک‌کن و هر ابزار دیگر، همان پوشش محافظ را حذف می‌کنند و پوست را خراش می‌دهند؛ خارش پدیدآمده از همین زخم، چرخه دستکاری را ادامه می‌دهد. گوشی داخل‌گوشی، هدفون و دستگاه کمک‌شنوایی، با پوشاندن مجرا، گرما و رطوبت را در آن حبس می‌کنند و پوست را در پایان روز، نرم و آسیب‌پذیر می‌گذارند. در فرد کم‌بود ایمنی، میکروب از پوست مجرا به بافت نرم و سپس به غضروف و استخوان شقیقه می‌رسد و درد، شکل مداوم و شبانه می‌گیرد.
چه کسانی بیشتر می‌گیرند
شنا، آب‌بازی طولانی، سونا و حمام‌کردن با فرو بردن سر، نخستین زمینه‌اند و در تیر و مرداد، بیشترین مراجعه را می‌سازند. تمیزکردن بارها مجرا با گوش‌پاک‌کن، و خاراندن گوش با ناخن، گیره و سوزن، دو عادت پرخطر آشنا‌اند. هدفون و دستگاه کمک‌شنوایی که هر روز تمیز نمی‌شوند، رطوبت و میکروب را در مجرا نگه می‌دارند. اگزما، شوره پوست مجرا و پسوریازیس، و آلرژی به فلز یا پلاستیک گوشی، پوست را از پیش نازک و ترک‌خورده می‌کنند. دیابت، به‌ویژه در بالای ۶۰ سال، نقص ایمنی، شیمی‌درمانی و داروی سرکوب ایمنی، خطر شکل گسترش‌یافته به استخوان را چند برابر می‌کنند.
تشخیص: پیش از نخستین قطره، پرده باید دیده شود
تشخیص، با دیدن مستقیم پوست مجرا گذاشته می‌شود؛ پاک‌کردن ملایم مجرا در مطب، هم دید را ممکن می‌کند و هم دارو را به مقصد می‌رساند.
وقتی مجرا آن‌قدر تنگ شده که قطره نمی‌رسد
اگر مجرا آن‌قدر تنگ شده باشد که هیچ قطره‌ای به انتهایش نمی‌رسد، گذاشتن فتیله‌ای نازک در آن، راه دارو را باز می‌کند و این کار تنها توسط پزشک انجام می‌شود؛ جای گذاشتن و عوض‌کردنش در خانه نیست.
کشت، وقتی بهبود نمی‌آید
در موردی که پس از ۵ روز، بهبود دیده نشد یا بیماری عود کرد، کشت ترشح انجام می‌شود؛ قارچ و باکتری، درمان یکسان ندارند و بدون کشت، تنها حدس می‌ماند.
سنجش شنوایی و تصویربرداری
سنجش شنوایی، در ترشح مزمن یا در هر شک به درگیری گوش میانی، بخشی از ارزیابی است نه انتخاب بیمار. در فرد دیابتی با درد شبانه و بافت جوشنده در کف مجرا، تصویربرداری و ارجاع فوری لازم است و این شکل، با قطره درمان نمی‌شود.
درمان: قطره گوش تجویزی و کاری که فقط در مطب می‌شود
درمان اصلی، قطره اسیدی‌کننده و ضدمیکروبی است و انتخاب نوع و ترکیب آن، با پزشک و بر پایه معاینه پرده و نتیجه کشت انجام می‌شود. پاک‌کردن مجرا در مطب، پیش‌شرط اثر قطره است؛ روی ترشح انباشته، هیچ دارویی به پوست نمی‌رسد. در تنگ‌شدن کامل مجرا، فتیله‌گذاری توسط پزشک انجام می‌شود و تا ۳ روز نگه داشته می‌شود و هر بار، با معاینه عوض می‌گردد. داروی ضدباکتریایی خوراکی تنها وقتی لازم است که عفونت از مجرا به پوست صورت یا گردن رفته باشد و آن نیز با تجویز پزشک انتخاب می‌شود. مقدار و تعداد مصرف را پزشک یا داروساز تعیین می‌کند؛ قطره و مسکن، تصمیم پزشک و داروسازند و خودسرانه تغییر دادنشان، درمان را شکست می‌دهد. با درمان موضقی درست، درد معمولاً در ۴۸ تا ۷۲ ساعت اول محسوس کم می‌شود و تورم، چند روز بعد می‌خوابد. طول درمان موضقی، معمولاً ۷ تا ۱۰ روز است و آن را پزشک با دید دوباره تعیین می‌کند، نه با بهتر شدن ظاهری علامت‌ها. در حدود ۹۰ درصد موارد گوش شناگر، عامل بیماری باکتری است و حدود ۱۰ درصد، قارچی‌اند؛ همین نسبت، دلیل تفاوت انتخاب درمان است. خشک نگه‌داشتن گوش در ۲۰ دقیقه پس از هر شنا، ساده‌ترین عددی است که بیشتر موردها را از میان برمی‌دارد.
نحوه ریختن قطره گوش، بخشی از درمان
آموزش نحوه ریختن قطره، بخشی از درمان است: دراز کشیدن با گوش بیمار رو به بالا، چند دقیقه ماندن در همان وضعیت تا دارو به انتهای مجرا برسد، و گرم‌کردن شیشه در کف دست پیش از مصرف، تا سرگیجه ناگهانی ایجاد نشود.
چرا پرده‌ی سالم، انتخاب قطره را عوض می‌کند
قطره گوش یک انتخاب تجویزی است، نه یک خرید داروخانه‌ای: اگر پرده سوراخ باشد، بعضی ترکیبات می‌توانند به فضای میانی برسند و پزشک باید نوع قطره را عوض کند.
شکل گسترش‌یافته به استخوان: وقتی گوش شناگر خطرناک می‌شود
شکل گسترش‌یافته به استخوان، در فرد دیابتی یا کم‌بود ایمنی، عفونت را از پوست به غضروف و استخوان شقیقه و پایه جمجمه می‌برد و با درد شبانه بسیار شدید، ترشح و بافت جوشنده در کف مجرا شناخته می‌شود. پیش رفتن همین شکل می‌تواند عصب صورت را درگیر کند و کجی یک‌طرفه صورت یا ناتوانی در بستن چشم، نشانه‌هایش‌اند. درگیری استخوان، تصویربرداری، آزمایشگاه و درمان طولانی ترکیبی می‌خواهد و همه در بستری انجام می‌شود؛ قطره، جایگزین این مسیر نیست و در فرد دیابتی بالای ۶۰ سال، اگر دیر شناخته شود، ماه‌ها درمان وریدی و گاه جراحی لازم دارد. در کسی که پرده‌اش سوراخ است، همان قطره‌ها می‌توانند به گوش میانی برسند و آسیب شنوایی و سرگیجه اضافه کنند؛ به‌همین‌سبب دیدن پرده، پیش از نخستین قطره لازم است و پارگی آن، در نوشتار پارگی پرده صماخ گوش جداگانه توضیح داده شده است.
روند بهبود و دلیلی که بیماری برمی‌گردد
در ۴۸ ساعت دوم باید روند بهبود دیدنی باشد؛ نبود آن، یعنی معاینه دوباره، کشت، یا تشخیصی که عوض شده است. پس از فروکش‌کردن تورم، مجرا تا چند هفته آسیب‌پذیر می‌ماند و دستکاری و آب، در همین بازه، بیماری را برمی‌گرداند. کودک یا بزرگ‌سالی که در یک سال، ۳ بار یا بیشتر گوش شناگر گرفته، نیازمند بررسی زمینه است: اگزما، قارچ، آلرژی به مواد گوشی، یا دیابت شناخته‌نشده.
مراقبت خانگی، در مرز مجاز
پس از هر شنا و حمام، گوش را با گوشه حوله و بدون فرو بردن چیزی در آن خشک کنید؛ سشوار را در فاصله، با کمترین درجه و هوای ولرم بگیرید. برای دوش گرفتن، یک تکه پنبه آغشته به وازلین را روی دهانه بیرونی مجرا بگذارید، نه داخل آن؛ این کار، ورود شامپو را کم می‌کند. شمع گوش، اسپری خانگی، حل‌کردن نمک در روغن و جوشانده‌های گیاهی، مجرا را درمان نمی‌کنند و در حضور سوراخ پنهان پرده، آسیب را به گوش میانی می‌برند. خارش را با ناخن و گیره رفع نکنید؛ خارش، بخشی از ترمیم پوست است و با نظر پزشک و کمپرس ولرم قابل مهار است.
پیشگیری: خشک نگه داشتن گوش و حذف دستکاری
پیشگیری در این بیماری ارزان‌تر از درمان است و در دو فعل خلاصه می‌شود: خشک نگه داشتن و دست نزدن.
گوش‌گیر و قالب سفارسی
برای کسی که هر هفته شنا می‌کند، گوش‌گیر یا قالب سفارسی، مؤثرتر از هر قطره پیشگیرانه است و با مشورت متخصص ساخته و هر فصل بررسی می‌شود.
گوشی، هدفون و دستگاه کمک‌شنوایی
هدفون، گوشی داخل‌گوشی و دستگاه کمک‌شنوایی را هر روز با دستمال تمیزکننده پاک کنید و در شب، از گوش بیرون بیاورید.
پوست مجرا، آب آلوده و فصل شنا
اگزما و شوره پوست مجرا، درمان منظم می‌خواهند و در همین افراد، خشک نگه‌داشتن گوش، دو برابر اهمیت پیدا می‌کند. در فرد دیابتی، کنترل قند خون و پرهیز از سونا و جکوزی، از شکل گسترش‌یافته به استخوان می‌کاهد. تا ۲ هفته پس از پایان درمان و تا تأیید پزشک، از شنا و شیرجه پرهیز کنید؛ بازگشت زودهنگام به استخر، عود را می‌سازد. ورود به آب راکد، استخر کم‌کلر و آب آلوده کنار جاده، راه بازگشت عفونت است؛ در فصل شنا، گوش‌گیر و خشک کردن فوری مجرا همراه با پرهیز از این آب‌ها تجویز می‌شود.
اورژانس: در همان ساعت با ۱۱۵ تماس بگیرید
سرخی و تورمی که از گوش به گونه، فک یا گردن کشیده می‌شود، همراه تب و لرز، یعنی گسترش عفونت؛ در همان ساعت با ۱۱۵ تماس بگیرید و خودتان رانندگی نکنید. کجی صورت یا ناتوانی در بستن چشم در طرف گوش دردناک، به‌ویژه در فرد دیابتی، با ۱۱۵ و بدون انتظار برای نوبت مطب ارزیابی می‌شود. در فرد دیابتی یا با ایمنی ضعیف، هر درد گوش شبانه و پیوسته بیش از ۳ روز، اورژانس تخصصی است نه خرید یک قطره از داروخانه.
علائم هشداری که معاینه را عقب نمی‌اندازند
- تورم پوست مجرا آن‌قدر برسد که هیچ قطره‌ای به انتهای آن نرسد و صدا، خفه‌تر از پیش شنیده شود
- پخش‌شدن سرخی و تورم به گونه، فک یا گردن، همراه درد هنگام جویدن
- دمای بالای ۳۸ درجه با لرز شدید، یا هر تب در کسی که کورتیکواستروئید مصرف می‌کند
- افت ناگهانی شنوایی، وزوز تازه، سرگیجه و تهوع همراه درد گوش
- دیدن بافت جوشنده در دهانه مجرا، یا دردی که در فرد دیابتی، شب‌ها با مسکن آرام نمی‌شود
باورهای غلط که بیماری را مزمن می‌کنند
- «شنا، شنوایی را خراب می‌کند.» شنا، شنوایی را خراب نمی‌کند؛ افت شنوایی در این بیماری، بیشتر از تورم و ترشح مجراست و پس از درمان، بازمی‌گردد.
- «گوش خشک شد، پس درمان تمام است.» به‌محض خشک شدن گوش، درمان تمام نشده و قطع خودسرانه قطره، رایج‌ترین دلیل بازگشت بیماری است.
- «همان قطره را ادامه بده، ضرر ندارد.» ادامه همان قطره بدون معاینه، بی‌ضرر نیست؛ پوست مجرا به برخی ترکیبات حساس می‌شود و درمان قارچ با درمان باکتری، یکی نیست.
- «گوش‌پاک‌کن، گوش را تمیز نگه می‌دارد.» گوش‌پاک‌کن، جرم را به عقب می‌راند و خارش و دستکاری بعدی را می‌سازد و به‌همین‌سبب، عوامل خطر این فهرست، در بیشتر خانه‌ها در دسترس‌ترند.
- «الکل یا سرکه یا روغن زیتون در گوش، پیشگیری است.» ریختن این‌ها در گوش، پیشگیری نیست؛ در مجرای متورم یا با پرده‌ای که ندیده‌ایم، سوزش و آسیب اضافه می‌کند.
در ایران: داروخانه، کلینیک و هزینه
قطره‌های موضقی گوش در داروخانه‌های ایران به‌راحتی یافت می‌شوند، ولی خرید بدون معاینه پرده، همان کاری است که موارد ساده را مزمن می‌کند. پاک‌کردن مجرا و فتیله‌گذاری، در کلینیک گوش بیمارستان و در مطب تخصصی انجام می‌شود و هزینه آن، در بخش دولتی بسیار کمتر از بخش خصوصی است. در فصل شنا، ارجاع‌های شبانه برای درد گوش، بخشی از کار اورژانس شهرهای بزرگ‌اند و معاینه و پاک‌کردن مجرا، همان جلسه ممکن می‌شود. برای خانواده‌ای که فرزندش هر هفته شنا می‌کند، هزینه قالب گوش‌گیر و چند ویزیت، بار مالی دارد؛ خیریه امید، در تأمین دارو و کمک‌هزینه ویزیت همراه این خانواده‌هاست و خط ۱۴۸ برای حمایت روانی، در دسترس است.
جمع‌بندی اعداد کلیدی عفونت گوش بیرونی
| موضوع | عدد یا نشانه | تفسیر |
|---|---|---|
| عامل باکتریایی در گوش شناگر | حدود ۹۰ درصد | قارچی حدود ۱۰ درصد است و درمانش فرق می‌کند |
| کم شدن درد با درمان موضقی درست | ۴۸ تا ۷۲ ساعت | تورم، چند روز بعد می‌خوابد |
| طول درمان موضقی | ۷ تا ۱۰ روز | پایان آن را پزشک با دید دوباره تعیین می‌کند |
| نگه داشتن فتیله‌ی مطب | تا ۳ روز | هر بار با معاینه عوض می‌شود |
| دمایی که یعنی گسترش عفونت | بالای ۳۸ درجه | تب در این بیماری معمولاً نیست |
| خشک نگه داشتن گوش پس از شنا | ۲۰ دقیقه | حوله، و سشوار در فاصله با هوای ولرم |
| ماندن آب در مجرا و آسیب پوست | بیش از ۳۰ دقیقه | ترک‌های ریز، دروازه ورود باکتری است |
| گروه خطر شکل استخوانی | دیابت بالای ۶۰ سال | درد شبانه، اورژانس تخصصی است |
| پرهیز از شنا پس از پایان درمان | تا ۲ هفته | بازگشت زودهنگام، عود می‌سازد |
| عود در یک سال | ۳ بار یا بیشتر | بررسی زمینه لازم است |
پرسش‌های پرتکرار
پس از پریدن آب، گوشم کیپ است؛ گوش شناگر شروع شده؟
کیپی تنها، بیشتر از هوای محبوس یا جرم است. اگر چند ساعت بعد، خارش آمد و درد با کشیدن لاله و فشار بر جلوی مجرا بدتر شد، آن‌وقت پوست مجرا مطرح می‌شود و معاینه لازم است.
فتیله‌ای که پزشک گذاشته را می‌توانم در خانه عوض کنم؟
خیر. گذاشتن و بیرون آوردن فتیله، کار پزشک است و هر بار با معاینه عوض می‌شود؛ دستکاری خانگی، هم راه دارو را می‌بندد و هم درد را بلندتر می‌کند.
قطره‌ی دوره‌ی قبلی را دوباره بریزم؟
همین کار، رایج‌ترین دلیل مزمن شدن است. تا پرده دیده نشود، نمی‌توان گفت آن قطره برای این گوش بی‌خطر است، و اگر علت قارچی باشد، همان قطره بی‌اثر می‌ماند.
تب ندارم؛ پس عفونت جدی نیست؟
تب در این بیماری معمولاً نیست یا بسیار خفیف است و نبودش، تشخیص را نفی نمی‌کند. برعکس، دمای بالای ۳۸ درجه با لرز، یعنی عفونت از مجرا بیرون زده است.
فرزندم هر تابستان چند بار می‌گیرد؛ کاری از دست من برمی‌آید؟
بله. خشک کردن منظم، گوش‌گیر متناسب، پاک نگه داشتن هدفون و درمان اگزما یا شوره‌ی پوست مجرا، چهار کاری است که تکرار را در همان فصل کم می‌کنند. اگر مراجعه‌ی تابستانی به مطب به چند نوبت رسیده باشد، زمینه‌ی پوستی یا دیابت شناخته‌نشده باید بررسی شود.
پیش از رفتن به استخر، قطره‌ی پیشگیرانه بخرم؟
خشک نگه داشتن گوش و گوش‌گیر یا قالب سفارسی، مؤثرتر از هر قطره پیشگیرانه است و اگر قطره‌ای لازم باشد، نوعش را پزشک با مشورت تعیین می‌کند.
این نوشتار برای شناخت گوش شناگر، مرز آن با عفونت گوش میانی و راه‌های پیشگیری است و جای معاینه‌ی پزشک و دیدن پرده‌ی صماخ را نمی‌گیرد؛ قطره گوش و مسکن، تصمیم پزشک و داروساز است و هیچ مقدار مصرفی را خودتان تعیین نکنید. اگر سرخی و تورم به صورت یا گردن کشیده باشد، کجی صورت پدید آمده باشد، یا درد شبانه‌ی پیوسته در فرد دیابتی آرام نشده باشد، همین ساعت با ۱۱۵ تماس بگیرید و خودتان رانندگی نکنید.
منابع
- راهنمای بالینی آکادمی جراحی سر و گردن و گوش، حلق و بینی آمریکا درباره‌ی التهاب گوش بیرونی
- انجمن گوش‌وپزشکی و جراحی پایه جمجمه آمریکا، بخش عفونت مجرا و شکل گسترش‌یافته به استخوان
- مؤسسه‌ی ملی سلامت و تعالی بالینی بریتانیا، راهنمای درد و ترشح گوش
- وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی ایران، راهنمای بهداشت استخر و مراقبت از گوش
- انجمن گوش‌وپزشکی ایران و انجمن عفونت ایران
- همچنین بخوانید: عفونت گوش میانی (درد و تب کودک) و درماتیت تماسی (اگزما بر اثر تماس)