آسیب شبکیه دیابت، همان رتینوپاتی، بیماری رگ‌های ریز شبکیه است و در سال‌های نخست هیچ تغییری در دید نمی‌سازد؛ بنابراین دید خوب، شاهد سالم بودن شبکیه نیست. افت بینایی ناشی از آن قابل پیشگیری است، ولی بی‌صدا پیش می‌رود و وقتی خواندن سخت می‌شود، آسیب معمولاً دیر است. پروندهٔ کلی خود بیماری در نوشتار دیابت (بیماری قند خون) آمده است و این صفحه به معاینهٔ سالانهٔ چشم، لیزر و تزریق داخل چشم می‌پردازد.
دو شکل کلی و سه رویداد تهدیدکنندهٔ دید
این آسیب دو شکل کلی دارد: مرحلهٔ غیرپرولیفراسیون با ضعیف و نشت‌کردن رگ‌های موجود، و مرحلهٔ پرولیفراسیون با رویش رگ‌های نو و ناپایدار روی سطح شبکیه یا دیسک عصب بینایی. آنچه دید را تهدید می‌کند سه رویداد است: تجمع مایع در مرکز شبکیه، خونریزی به بدن شیشه‌ای چشم، و کشیده‌شدن یا جداشدگی شبکیه از بسترش. بیماری قابل پیشگیری و قابل کند کردن است، ولی بافتی که یک‌بار از کار افتاده با عینک، قطره یا مکمل بازنمی‌گردد؛ به‌همین‌دلیل برنامهٔ غربالگری بر پایهٔ زمان نوشته می‌شود نه بر پایهٔ شکایت بیمار.
رتینوپاتی تنها پروندهٔ چشمی نیست
رتینوپاتی تنها یک پروندهٔ چشمی نیست: همراهی آن با دفع پروتئین ادرار یا بی‌حسی پا، آینهٔ وضعیت عروقی و عصبی کل بدن است و پیگیری چندتخصصی را می‌طلبد. کسی که همزمان بی‌حسی پا دارد باید بداند مسیر عصب در نوشتار آسیب عصبی دیابت جدا بررسی می‌شود.
چه در دیوارهٔ مویرگ شبکیه می‌گذرد
قند خون بالا دیوارهٔ مویرگ‌های شبکیه را می‌آزد: سلول‌های پرده‌ای و نگهدارنده کم می‌شوند، نفوذپذیری زیاد می‌شود و ریزآنوریسم، خونریزی نقطه‌ای و نشت چربی به بافت شبکیه پدید می‌آید. مرکز شبکیه به ساختار متراکم و دانه‌ای خود به نشت حساس‌تر است و به همین دلیل شایع‌ترین علت افت دید در بیمار دیابتی، پف همان ناحیه است نه یک خونریزی بزرگ. هر جا شبکیه به اندازهٔ کافی خون نگیرد، سیگنال رویش رگ می‌فرستد؛ رگ‌های نو دیواره‌ای سست دارند و هم خونریزی می‌کنند و هم بافت جوشگاه می‌سازند که با انقباض، شبکیه را از جای خود جدا می‌کند.
بدتر شدن زودهنگام پس از سخت‌گیری سریع قند
کاهش شدید و سریع قند خون می‌تواند در ۶ تا ۱۲ ماه نخست، تصویر آسیب را بدتر کند؛ این پدیده بدترشدن زودهنگام نام دارد و دلیلی برای رها کردن کنترل قند نیست، بلکه دلیلی برای معاینهٔ نزدیک‌تر است. نشت‌شدن رگ، فشار خون بالا، چربی خون و مدت دیابت روی یک مسیر مشترک هم‌افزایی می‌کنند؛ به همین دلیل درمان یک عامل به‌تنهایی، پیشرفت را متوقف نمی‌کند.
چهار مرحله از خفیف تا پیشرفته
- غیرپرولیفراسیون خفیف: چند ریزآنوریسم، بدون هیچ علامت و بدون نیاز به مداخله، با پیگیری دوره‌ای.
- غیرپرولیفراسیون متوسط تا شدید: خونریزی و نشت گسترده‌تر، رگ‌های تغییرشکل‌یافته و نقاط پنبه‌ای، که نقاط پنبه‌ای نشانهٔ کم‌خونی بافت شبکیه‌اند.
- پرولیفراسیون: رویش رگ‌های نو روی دیسک یا سطح شبکیه، خطر خونریزی به شیشه‌ای و کشیدگی، و نیازمند لیزر پراکندهٔ تمام‌شبکیه.
- مرحلهٔ پیشرفته: خونریزی داخل شیشه‌ای که روشن نمی‌شود، جداشدگی شبکیه یا پف مرکز مقاوم به درمان، که گزینهٔ جراحی را مطرح می‌کند.
آنچه بیمار می‌بیند و آنچه نمی‌بیند
در بیشتر مراحل اولیه هیچ شکایتی نیست و بیمار دید کامل برای خواندن دارد؛ تشخیص را معاینه با مردمک گشادشده می‌گذارد نه آزمون دید. کدر یا لرزان شدن تدریجی نوشته‌ها و سخت شدن مطالعه در نور کم، الگوی معمول درگیری مرکز شبکیه است. ذرات شناور تازه، ریشته‌های سیاه یا دودی که در چند روز زیاد می‌شوند، اغلب نخستین نشانهٔ خونریزی کوچک به بدن شیشه‌ای‌اند. کمرنگ شدن رنگ‌ها به‌ویژه در مرکز تصویر و نیاز به نور بیشتر برای خواندن، می‌تواند نشانهٔ آسیب لایه‌های حساس به نور شبکیه باشد.
پرده یا سایه‌ای که از یک سو به میدان دید می‌آید و بیرون نمی‌رود، با جداشدگی یا خونریزی گسترده مطابقت دارد و ساعت‌ها در آن اهمیت دارد نه هفته‌ها. تاری دید نوسانی که صبح بدتر و در طول روز بهتر است، می‌تواند به نوسان قند خون و تورم عدسی مربوط باشد و نه خود شبکیه؛ تفکیک این دو کار معاینه است.
چه چیزی خطر و سرعت پیشرفت را زیاد می‌کند
مدت دیابت قوی‌ترین پیش‌بین است؛ به همین دلیل تقویم غربالگری از لحظهٔ شروع بیماری شمرده می‌شود، نه از روز اولین نسخه. میانگین قند سه‌ماهه که در آزمایش هموگلوبین قندی سنجیده می‌شود، خطر را پیوسته بالا می‌برد و پایین آوردن آن پیشرفت را کم می‌کند. فشار خون سیستولیک تنظیم‌نشده، به‌ویژه پایدار بالای ۱۳۰، هم پیشرفت آسیب شبکیه و هم پف مرکز را زیاد می‌کند؛ عدد هدف را پزشک بر پایهٔ سن و وضعیت کلیه تعیین می‌کند. چربی خون بالا، به‌ویژه تری‌گلیسرید، با رسوب لکه‌های چربی زرد در مرکز و بدتر شدن نشت همراه است. بارداری، بیماری کلیه با دفع آلبومین، سیگار، آپنهی خواب و چاقی شکمی، هر یک مستقل از قند خون، سرعت پیشرفت را زیاد می‌کنند. نقش مدت بیماری و کنترل اعداد در نوع دو، در نوشتار دیابت نوع دو آمده است.
تقویم غربالگری: کی و هر چند وقت یک‌بار
در دیابت نوع دو نخستین معاینهٔ کامل چشم در همان سال تشخیص انجام می‌شود، چون ممکن است چند سال بیماری بدون تشخیص گذشته باشد. در دیابت نوع یک، نخستین معاینه حدود ۵ سال پس از شروع بیماری و معمولاً از سنین بلوغ است و سپس سالانه تکرار می‌شود؛ جزئیات پیگیری این نوع در نوشتار دیابت نوع یک آمده است. در بارداری با دیابت، معاینه در آغاز بارداری و تکرار در هر سه‌ماهه و تا یک سال پس از زایمان لازم است، چون سرعت پیشرفت در این دوره چند برابر است. فاصلهٔ پیگیری با مرحلهٔ بیماری باز می‌شود: شبکیهٔ سالم ممکن است ۱ تا ۲ سال فاصله بگیرد و مرحلهٔ پرولیفراسیون درمان‌شده، معاینه هر ۱ تا ۳ ماه می‌خواهد؛ تعیین فاصله با چشم‌پزشک است.
تشخیص بالینی: مردمک گشادشده، OCT و فلئورسین
پایهٔ تشخیص، معاینهٔ شبکیه با مردمک گشادشده و توسط چشم‌پزشک است؛ بدون گشاد کردن مردمک، ناحیهٔ پیرامونی دیده نمی‌شود و بیماری پیشرفته از چشم در می‌رود. تصویربرداری مقطعی شبکیه (OCT) ضخامت مرکز را اندازه می‌گیرد و مایع زیرشبکیه را حتی پیش از افت دید آشکار می‌کند. رنگ‌نگاری شبکیه با فلئورسین، جای نشت و مناطق بی‌خون را روشن می‌کند و هنگام تصمیم به لیزر یا پیش از جراحی، ارزش تعیین‌کننده دارد. عکاسی عریض شبکیه برای بیمار کم‌پاسخ به قطره یا در غربالگری گروهی به کار می‌رود و اگر تصویر کامل نباشد، معاینهٔ تخصصی لازم می‌ماند.
آزمون دید در خانه، عکس گرفتن از چشم با حلقهٔ نور موبایل و برنامه‌های تشخیص بیماری چشم بر پایهٔ تلفن همراه، جای تشخیص بالینی را نمی‌گیرند. گزارش معاینه باید مرحلهٔ بیماری، درگیری یا نبود درگیری مرکز و برنامهٔ پیگیری را روشن بنویسد؛ اگر این سه نبود، در همان جلسه بخواهید، چون فاصلهٔ وقت بعدی بر پایهٔ همان سه گذاشته می‌شود.
گزینه‌های درمان، بدون ذکر دوز
در هر مرحله، کنترل قند، فشار و چربی بخشی از درمان چشم است و نیاز به مداخله را عقب می‌اندازد؛ آن را درمان موازی بدانید نه جایگزین درمان تخصصی. لیزر نقطه‌ای روی ناحیهٔ نشت برای پف مرکز و لیزر پراکندهٔ تمام‌شبکیه برای مرحلهٔ پرولیفراسیون یا بی‌خونی گسترده، دو الگوی متفاوت با هدف متفاوت‌اند. تزریق داروی مهارکننده VEGF داخل چشم، درمان نخست پف مرکز و در بسیاری موارد یاری‌رسان در مرحلهٔ پرولیفراسیون است و معمولاً به سری‌های تکراری نیاز دارد. تعداد و فاصلهٔ تزریق‌ها بر پایهٔ پاسخ مرکز در تصویربرداری تعیین می‌شود و برنامه را چشم‌پزشک می‌چیند؛ قطع خودسرانهٔ سری، بازگشت نشت را سریع می‌کند. برداشتن بدن شیشهٔ چشم (ویتراکتومی) برای خونریزی که روشن نمی‌شود، کشیدگی یا جداشدگی شبکیه و پردهٔ پیشرونده، با تصمیم متخصص شبکیه انجام می‌شود. لیزر تمام‌شبکیه‌ای بخشی از میدان پیرامونی و دید شب را کم می‌کند تا دید مرکزی حفظ شود؛ این بده‌بستان را پیش از پذیرفتن درمان باید بدانید.
قطره جای لیزر و تزریق را نمی‌گیرد
هیچ قطره، ویتامین، مکمل گیاهی یا رژیم خاص، جای لیزر و تزریق را نمی‌گیرد؛ ولی قطره برای کنترل فشار داخل چشم، خشکی چشم و مراقبت پس از لیزر یا تزریق تجویز می‌شود و بدون پرسیدن از چشم‌پزشک قطع نمی‌شود. اگر پس از این درمان‌ها آسایش سطح چشم به هم بخورد، مسیر خشکی چشم جدا پیگیری می‌شود و در نوشتار خشکی چشم توضیح داده شده است.
مراقبت پس از لیزر و تزریق
پس از لیزر، تاری و ناراحتی خفیف تا حدود ۷۲ ساعت انتظار می‌رود، ولی درد شدید با سرخی و دید کمتر، انتظار نمی‌رود. پس از تزریق داخل چشمی تا ۲۴ ساعت مالیدن چشم، شنا و آرایش چشم ممنوع است و اگر درد، سرخی یا کاهش دید پدید آمد، در همان ساعت با مرکزی که تزریق را انجام داده تماس بگیرید و به اورژانس چشمی بروید. محو بودن دید پس از قطره گشادکنندهٔ مردمک ۴ تا ۶ ساعت ادامه دارد و رانندگی در همان روز امن نیست؛ همراه بیاورید یا از وسیلهٔ عمومی برگردید. گزارش هر تغییر تازهٔ دید را میان دو ویزیت یادداشت کنید؛ همین یادداشت مبنای کوتاه کردن فاصلهٔ پیگیری یا جلو انداختن آن است.
کارهایی که خودتان انجام می‌دهید
دفترچهٔ ثبت اعداد خانگی قند و فشار خون را به هر ویزیت بیاورید؛ یک عدد در روز ویزیت، نوسان را نشان نمی‌دهد و نوسان بخشی از تصمیم درمان است. ترک سیگار حتی پس از ایجاد آسیب، سرعت پیشرفت را کم می‌کند و در کنار کنترل فشار خون از مؤثرترین اقدام‌های فردی است. رژیم با نمک کم، چربی اشباع کم و فیبر بیشتر، هم فشار و هم چربی خون را پایین می‌آورد و از همین راه اثر مستقیم روی شبکیه دارد. اگر دید مرکزی آسیب دیده است، بزرگ‌نما، کتاب صوتی، فونت درشت و آموزش‌های بازتوانی بینایی، مهارت‌های عملی‌اند و نشانهٔ تسلیم نیستند.
پرچم‌های قرمزی که ساعت‌ها مهم‌اند
بارش ناگهانی ذرات شناور تازه، همراه جرقه نور یا سایه در یک سو از میدان دید: معاینهٔ چشم‌پزشکی همان روز، چون خونریزی یا جداشدگی در حال رقم خوردن است. افت دید بدون درد که در ساعت‌ها یا چند روز پدید می‌آید، در بیمار دیابتی اورژانس چشمی است و نه صبر کردن برای وقت هفته آینده. درد چشم با سرخی و دید کمتر در ۱ تا ۳ روز پس از تزریق داخل چشمی، نشانهٔ عفونت داخل چشمی است؛ اورژانس واقعی که در آن ساعت تعیین‌کننده است. جرقه‌های نورانی تکراری در تاریکی یا هنگام چرخاندن چشم، با کشیدگی شبکیه مطابقت دارد و بررسی در ۲۴ ساعت می‌خواهد.
اگر دوبینی، افت دید هر دو چشم، ضعف ناگهانی یک سو یا گفتار ناقص پدید آمد، در بیمار دیابتی سکتهٔ مغزی باید رد شود؛ همین حالا با ۱۱۵ تماس بگیرید و برای گرفتن وقت چشم‌پزشکی صبر نکنید.
پیش‌آگهی: آنچه بینایی را می‌گیرد تأخیر است نه خود بیماری
با تشخیص به‌موقع و درمان کامل، بیشتر بیماران دید خواندن خود را سال‌ها نگه می‌دارند؛ آنچه بینایی را می‌گیرد تأخیر است نه خود بیماری. پف مرکزی که ۳ ماه درمان‌نشده بماند، افت ماندگار می‌سازد و پاسخ به درمان در ماه‌های نخست از پاسخ در بافت کهنه بهتر است. حتی با گزارش بدون تغییر، دیابت پیشرونده است و معاینهٔ دوره‌ای تعطیل نمی‌شود؛ بیشترین آسیب در فاصله‌های بی‌پیگیری رخ می‌دهد.
باورهایی که درمان را عقب می‌اندازند
- «چون خوب می‌بینم، چشمم سالم است.» پف مرکز می‌تواند با دید قابل قبول آغاز شود و مرحلهٔ پرولیفراسیون سال‌ها بی‌علامت می‌ماند.
- «عینک یا لنس تماسی آسیب شبکیه را درست می‌کند.» این‌ها خطای شکست را اصلاح می‌کنند، نه بافت آسیب‌دیدهٔ شبکیه را ترمیم می‌کنند.
- «قطرهٔ گیاهی، عسل و شست‌وشوی خانگی شبکیه را درمان می‌کند.» هیچ‌کدام نشت را باز نمی‌کند و اتکا به آن‌ها زمان درمان اثبات‌شده را می‌خورد.
- «لیزردن چشم کور می‌کند.» لیزر برای پیشگیری از کوری انجام می‌شود، عوارضش کم و قابل پیش‌بینی است و پرخطرترین گزینه، درمان‌نکردن است.
- «عمل آب‌مروارید، شبکیه را هم درمان و بررسی می‌کند.» عدسی و شبکیه دو پروندهٔ جدا‌اند و پس از هر جراحی عدسی، معاینهٔ شبکیه سر جای خود باقی است؛ خود جراحی عدسی در نوشتار آب‌مروارید چشم (کدرشدن عدسی) توضیح داده شده است.
- «گشاد کردن مردمک به چشم زیان می‌زند.» این کار در معاینهٔ دوره‌ای بی‌خطر است و تنها چند ساعت ناراحتی می‌دهد؛ رد کردنش یعنی رد کردن تشخیص.
در ایران چه باید دانست
- تزریق داخل چشمی و لیزر در مراکز تخصصی شبکیه و بیمارستان‌های آموزشی و خصوصی انجام می‌شود و فاصلهٔ نوبت‌ها گاه چند هفته است؛ برای سری تزریق، از همان جلسهٔ نخست وقت‌های بعد را هماهنگ کنید.
- هزینهٔ سری تزریق‌ها برای بسیاری از خانواده‌ها مانع پیگیری می‌شود و کمک‌های دارویی این خیریه می‌تواند بخشی از آن را پوشش دهد؛ درخواست را با نامهٔ چشم‌پزشک و گزارش مرحلهٔ بیماری مطرح کنید.
- در بسیاری از شهرهای کوچک معاینه با مردمک گشادشده در دسترس نیست و غربالگری با عکس دیجیتال شبکیه از راه دور انجام می‌شود؛ نتیجهٔ غیرعادی دلیل ارجاع است نه تشخیص قطعی.
- بیماران دیابتی اغلب سال‌ها فقط به پزشک خانواده یا متخصص داخلی می‌روند و هرگز معاینهٔ چشم نداشته‌اند؛ پرسیدن «آخرین معاینهٔ چشم کی بود؟» در هر ویزیت مسیر را عوض می‌کند.
- عینک کم‌بینایی، بزرگ‌نما و خدمات توان‌بخشی بینایی از راه مراکز بهزیستی پیگیری می‌شود و برای کسی که دید مرکزی‌اش آسیب دیده، درخواست آن باید باز بماند.
جمع‌بندی اعداد کلیدی آسیب شبکیه دیابت
| معیار | عدد | تفسیر |
|---|---|---|
| درجاتی از آسیب در ۵ سال نخست نوع دو | حدود ۲۰ درصد | به‌همین‌دلیل نخستین معاینه در همان سال تشخیص |
| درجاتی از آسیب پس از ۱۵ سال نوع دو | بیش از ۶۰ درصد | پیشرفت با مدت بیماری زیاد می‌شود |
| هر یک درصد کاهش هموگلوبین قندی در نوع یک | ۳۵ تا ۴۰ درصد | کاهش خطر پدیدار و پیشرفت رتینوپاتی |
| نخستین معاینه در نوع یک | حدود ۵ سال پس از شروع | معمولاً از سنین بلوغ و سپس سالانه |
| فاصلهٔ معاینه در شبکیهٔ سالم | ۱ تا ۲ سال | ۱۲ تا ۲۴ ماه؛ فاصله واقعی را همان گزارش مرحله تعیین می‌کند و با هر مرحله کوتاه‌تر می‌شود |
| فاصلهٔ معاینه در پرولیفراسیون درمان‌شده | ۱ تا ۳ ماه | عدد را گزارش مرحله تعیین می‌کند |
| بدتر شدن زودهنگام پس از سخت‌گیری سریع | ۶ تا ۱۲ ماه | دلیل معاینهٔ نزدیک‌تر، نه رها کردن کنترل قند |
| پف مرکزی درمان‌نشده | ۳ ماه | افت ماندگار می‌سازد |
| آغاز تزریق مهارکننده VEGF در پف مرکز | ۳ تزریق ماهانه | سپس بر پایهٔ پاسخ؛ شمار تزریق در برخی بیماران از ۱۰ می‌گذرد |
| پیشگیری از افت جدی بینایی | دست‌کم ۹۰ درصد | با غربالگری به‌موقع و درمان پیوسته |
| فشار سیستولیک پرخطر | پایدار بالای ۱۳۰ | پیشرفت آسیب شبکیه و پف مرکز را زیاد می‌کند |
| محو دید پس از قطرهٔ گشادکنندهٔ مردمک | ۴ تا ۶ ساعت | رانندگی در همان روز امن نیست |
| ناراحتی و تاری پس از لیزر | تا حدود ۷۲ ساعت | درد شدید با سرخی و دید کمتر انتظار نمی‌رود |
| پرهیز پس از تزریق داخل چشمی | تا ۲۴ ساعت | مالیدن چشم، شنا و آرایش چشم ممنوع |
| عفونت داخل چشمی پس از تزریق | ۱ تا ۳ روز | درد و سرخی و دید کمتر، اورژانس همان ساعت |
| بررسی جرقهٔ نور با شک به کشیدگی | ۲۴ ساعت | در تاریکی یا هنگام چرخاندن چشم |
| معاینهٔ سالانه با قطرهٔ گشادکننده | ۱۵ دقیقه | هزینه‌اش کسری از هزینهٔ یک مرحلهٔ درمان پیشرفته |
پرسش‌های پرتکرار
دیدم کامل است؛ چرا باز هم معاینه لازم است؟
چون بینایی قابل قبول با سلامت شبکیه یکی نیست و افت دید معمولاً آن‌وقت می‌آید که کار از کار گذشته است. معاینه با مردمک گشادشده همان جایی است که پیشرفت را زودتر از هر شکایتی می‌گیرد؛ با پیگیری منظم و درمان زودهنگام، بخش بزرگی از کوری‌های جدی را می‌توان پیش از وقوع مهار کرد.
قطره‌ای که چشم‌پزشک داده درمان من است؟
نقش قطره پشتیبانی است، نه درمان خود نشت. آنچه قطره هدف می‌گیرد فشار داخل چشم، آسایش سطح چشم و مراقبت روزهایی است که پس از لیزر یا تزریق می‌آید و قطعش باید با چشم‌پزشک باشد. درمان اصلی، همان مداخله‌هایی است که چشم‌پزشک بر پایهٔ مرحلهٔ بیماری می‌چیند و قطره جای هیچ‌یک از آن‌ها را پر نمی‌کند.
هر چند وقت یک‌بار باید معاینه شوم؟
پایه یک سال است؛ در نوع دو از همان سال تشخیص آغاز می‌شود و در نوع یک با فاصلهٔ نزدیک ۵ سال از شروع و از دورهی بلوغ. در بارداری با دیابت این بازه کوتاه‌تر و در هر سه‌ماهه تکرار می‌شود. خود چشم‌پزشک، بر اساس مرحله‌ای که در گزارش معاینه نوشته شده، فاصلهٔ بعدی را از ۱۲ ماه تا چند ماه تنظیم می‌کند.
چرا تازه که قندم را سخت کنترل کردم دیدم کمی تیره‌تر شد؟
به آن حالت بدتر شدن زودهنگام می‌گویند؛ تصویر شبکیه می‌تواند پس از یک کاهش ناگهانی و شدید، موقتاً تیره‌تر شود. معنایش این نیست که کنترل قند را کنار بگذارید، بلکه وقت معاینه‌ها باید نزدیک‌تر شود. عدد را پله‌ای و با نظر تیم درمان پایین بیاورید و دیدن شبکیه را عقب نیندازید.
تزریق داخل چشم را تا کجا ادامه دهم؟
فاصلهٔ تزریق را متخصص شبکیه بر اساس ضخامت مرکز در OCT تنظیم می‌کند و برنامه از پیش تعیین‌شده‌ای وجود ندارد. معمولاً با سه تزریق ماهانه آغاز می‌شود و بعد فاصله‌ها بلندتر می‌گردد؛ شمار تزریق در بعضی بیماران از ده هم می‌گذرد. سری را پیش از وقت خود قطع نکنید، چون نشت دوباره برمی‌گردد و وقت‌های بعد را از همان نخستین جلسه هماهنگ نگه دارید.
عینک تازه نمرهٔ من عوض شد؛ یعنی شبکیه بهتر شده؟
نه؛ عوض کردن نمره، خطای شکست را کم می‌کند و ضایعهٔ شبکیه را درست نمی‌کند. اگر دید صبح و عصر یکی نیست، علت می‌تواند بیرون بافت حساس نور باشد و اینکه کجاست، در معاینه روشن می‌شود. پس با عینک تازه هم، دیدن مردمک گشادشده را در برنامه نگه دارید.
این نوشتار برای شناخت آسیب شبکیه دیابت، تقویم غربالگری و گزینه‌های درمان نوشته شده است و جای معاینهٔ حضوری، دیدن شبکیه با مردمک گشادشده، تفسیر OCT و تصمیم درمانی را نمی‌گیرد؛ هیچ قطره‌ای را بدون پرسیدن از چشم‌پزشک شروع یا قطع نکنید.
منابع
- راهنمای بالینی انجمن دیابت آمریکا دربارهٔ مراقبت چشمی در دیابت
- مجموعهٔ راهنماهای آکادمی چشم‌پزشکی آمریکا در مدیریت ادم و رتینوپاتی دیابتی
- نتایج مطالعات کنترل دیابت و عوارض بلندمدت در بخش شبکیه
- سازمان جهانی بهداشت، بخش مراقبت‌های چشم و پیشگیری از نابینایی
- وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی ایران، برنامهٔ مراقبت دیابت و انجمن چشم‌پزشکی ایران، گروه شبکیه
- همچنین بخوانید: دیابت نوع دو و آب‌مروارید چشم (کدرشدن عدسی)