تبخال لب، فعال‌شدن مجدد ویروس هرپس ساده روی لب یا پوست اطراف آن است: دسته‌ای تاول ریز و دردناک روی پایهٔ قرمز، اغلب در مرز لب و پوست. ویروس پس از نخستین عفونت، در عقدهٔ ریشه‌ای عصب سه‌قلو خاموش می‌ماند و با هر فعال‌شدن به لب بازمی‌گردد؛ تکرار، شکست بهداشتی نیست و بخشی از زیست ویروس است. عفونت بسیار شایع است و بیشتر مردم در کودکی ویروس را می‌گیرند، در حالی که شمار زیادی از آن‌ها هرگز تاول نمی‌بینند و نمی‌دانند ناقل‌اند. بیماری خودمحدود است و جای ماندگار معمولاً نمی‌گذارد؛ آنچه جدی است، انتقال به نوزاد و فرد کم‌دفاع، و درگیری چشم است.
ویروس که در عصب می‌ماند
ویروس از پوست یا مخاط وارد پایانهٔ عصب سه‌قلو شده و در عقدهٔ ریشه‌ای به نهفتگی می‌رود؛ سیستم ایمنی آن را پاک نمی‌کند و پادتن، از فعال‌شدن مجدد کامل جلوگیری نمی‌کند. استرس، کم‌خوابی، آفتاب و بیماری، با تضعیف دفاع موضعی پوست، ویروس را فعال و از مسیر عصب به لب می‌رسانند. در ترشح تاول و تا بسته شدن پوسته، ویروس زنده است و پوست می‌تواند بدون هیچ ضایعه هم مقدار کمی ویروس آزاد کند، پس انتقال بی‌علامت هم ممکن است. آسیب زمینه‌ای پوست مثل اگزما، راه نفوذ ویروس را باز می‌کند و باعث پخش سریع و گستردهٔ ضایعه می‌شود؛ خشکی و خارش همان پوست در نوشتار اگزما توضیح داده شده است.
از گزگز تا پوسته: روزهای یک دوره
پیش‌علامت، خارش، گزگز، سوزش یا درد در یک نقطهٔ لب است، معمولاً همان جای تکراری، ۶ تا ۲۴ ساعت پیش از دیدن هر تاول. سپس گروهی تاول کوچک روی پوست قرمز ظاهر می‌شود که می‌ترکند، می‌چکند و پوستهٔ زرد-قهوه‌ای می‌بندند؛ تورم لب در روزهای ۳ تا ۵ بیشترین است. پوسته معمولاً در ۷ تا ۱۰ روز می‌افتد و پوست صورتی تازه جای آن می‌ماند و کل دوره در عفونت نخستین، ۲ تا ۳ هفته طول می‌کشد.
شکل‌های جدی‌تر که نباید نادیده بگیرند
در نخستین عفونت کودک: تب، لثه‌های متورم و خونی، بزاق زیاد، درد دهان، امتناع از نوشیدن و ضایعات داخل دهان؛ کم‌آبی، شایع‌ترین عارضهٔ این مرحله است. درگیری انگشت، با تورم قرمز و دردناک و تاول‌های ریز روی یک انگشت، پس از جویدن ناخن یا دست زدن به ضایعه دیده می‌شود و این ضایعه را نباید باز کرد و چرک زد. در پوست آتوپیک، پخش ضایعات هم‌شکل و فرورفته با تب و حال بد، نشانهٔ گسترش خطرناک ویروس است.
چه چیزی فعال‌شدن را شروع می‌کند
- نور آفتاب و پرتو فرابنفش، به‌ویژه با باد و خشکی لب؛ در دریا، کوهستان و روی برف بسیار دیده می‌شود
- تب و عفونت تنفسی؛ نام بیماری از همین رابطه آمده است و سرماخوردگی، محرک کلاسیک به شمار می‌رود
- بی‌خوابی، استرس روانی، دورهٔ قاعدگی و تغییرهای هورمونی
- آسیب لب: دندان‌پزشکی طولانی، بریدگی، خشکی، لب‌جویدن و کندن پوستهٔ ضایعه
- شیمی‌درمانی، کورتیکواستروئید خوراکی، پیوند عضو و عفونت‌های سرکوب‌کنندهٔ ایمنی، تعداد و طول دوره‌ها را زیاد می‌کنند
تشخیص، و چه‌وقت آزمایش لازم است
تشخیص معمولاً بالینی است و بر پایهٔ همان پیش‌علامت و الگوی تاول گذاشته می‌شود؛ در مورد معمول، آزمایش لازم نیست. در ضایعهٔ غیرمعمول، شدید، پخش یا مقاوم، نمونه‌برداری از کف تاول برای تشخیص ویروس (PCR) یا کشت انجام می‌شود. آزمایش پادتن خون برای ارزیابی موردی توصیه نمی‌شود و تفسیرش باید با پزشک باشد، چون مثبت بودن، جای عفونت را نشان نمی‌دهد. زخم لبی که سفت است، خونریزی می‌کند و پس از ۳ هفته خوب نشده، نمونه‌برداری می‌خواهد؛ بدخیمی لب در این الگو پنهان می‌ماند.
بدل‌هایی که تبخال لب شبیه آن‌ها می‌شود
- آفت: زخم دایره‌ای با کف سفید و حاشیهٔ قرمز در داخل دهان روی مخاط نرم، بدون تاول و بدون مسری بودن؛ تبخال مجدد داخل دهان، روی لثه و کام سخت می‌زند
- امپیگو: پوستهٔ زرد عسلی بدون پیش‌علامت گزگز، با ترشح چرکی؛ درمان باکتریایی می‌خواهد و با پماد ضدویروس بهتر نمی‌شود
- شکاف گوشهٔ دهان، ناشی از رطوبت و قارچ، با ترک و سوختن در زاویهٔ لب
- درماتیت تماسی و واکنش به رژلب، خمیردندان یا عطر، با خارش و قرمزی پخش و بدون تاول خوشه‌ای؛ همان مسیر آلرژی و حساسیت
- زونا در شاخهٔ اول عصب سه‌قلو: بثورات یک‌طرفه و نوارگونه روی پیشانی و بینی با درد شدید، و خطر درگیری چشم؛ در بثورات فراگیر و تب‌دار، آبله‌مرغان هم باید کنار گذاشته شود و ضایعهٔ تکی و چرکی صورت با آکنه قاطی نشود
آستانه‌هایی که مرز خوددرمانی را مشخص می‌کنند
بیش از ۶ دورهٔ تبخال در سال، آستانه‌ای است که گفت‌وگو با پزشک دربارهٔ درمان سرکوب‌کنندهٔ روزانه را منطقی می‌کند. درمان ضدویروس موضعی، از همان ۲۴ ساعت نخست و در مرحلهٔ گزگز شروع می‌شود و پس از بسته شدن پوسته، فایده‌ای ندارد. ضایعه‌ای که در ۱۰ تا ۱۴ روز ترمیم نشود، باید دوباره معاینه شود. هر ضایعه در فرد کم‌دفاع، و هر تبخال همراه علامت چشم، مرز خوددرمانی را از بین می‌برد و ویزیت همان روز لازم است.
درمان: پنجرهٔ پیش‌علامت و ممنوعیت قطرهٔ چشمی
پماد یا قرص ضدویروس، هرچه زودتر در مرحلهٔ پیش‌علامت شروع شود، مدت و شدت دوره را کم می‌کند؛ انتخاب دارو و مدت مصرف با پزشک یا داروساز است. در نخستین عفونت شدید، در پخش شدگی، و در فرد کم‌دفاع، درمان خوراکی لازم می‌شود و مدت آن را پزشک تعیین می‌کند. با هر علامت چشمی، قطرهٔ کورتونی ممنوع است و فقط چشم‌پزشک می‌تواند قطره تجویز کند، چون کورتون بدون تشخیص، زخم قرنیه را عمیق‌تر می‌کند. لب را با پماد چرب ساده و بالم لب بدون بو مرطوب نگه دارید؛ پوستهٔ مرطوب، زودتر و با جای کمتر ترمیم می‌شود. برای درد، مسکّن با مشورت پزشک کافی است و در کودک و نوجوان هرگز آسپرین ندهید. در پخش ضایعه روی پوست اگزما، درمان فوری و معمولاً خوراکی لازم است و پماد کورتون به‌تنهایی، آن را بدتر می‌کند.
مراقبت خانگی که کمک می‌کند
- دست نزنید، تاول را نترکانید و پوسته را نکنید؛ این کارها ویروس را پخش می‌کنند و عفونت باکتریایی و جای زخم را اضافه می‌کنند
- کمپرس سرد و مرطوب، چند بار در روز و هر بار حدود ۱۰ دقیقه، سوزش و تورم را کم می‌کند
- شستن دست با آب و صابون، پس از زدن پماد و پیش از لمس چشم یا نوزاد، ساده‌ترین و مؤثرترین اقدام است
- اگر درد دهان مانع خوردن است، مایع و غذای نرم بدهید؛ در کودک، ادرار کم و خواب‌آلودگی را جدی بگیرید
- هیچ ماده‌ای را برای سوزاندن ضایعه به کار نبرید؛ سیر، الکل، نمک، سرکه، خمیردندان و قاشق داغ، سوختگی و اسکار می‌آورند
پیشگیری از انتقال: همان وسایل، همان بوسه
بالم لب حاوی ضدآفتاب، و محافظت لب در آفتاب و باد، مؤثرترین پیشگیری فردی از فعال‌شدن مجدد است؛ ضریب حفاظت باید ۳۰ یا بیشتر باشد و در آفتاب هر ۲ ساعت تمدید شود. تا ضایعه باز است، حوله، لیوان، قاشق، رژلب و بالم لب مشترک را کنار بگذارید، چون این وسایل، راه انتقال خانوادگی‌اند. هر کس با تبخال فعال، نباید نوزاد را ببوسد یا صورت کودک خردسال را لمس کند و این قاعده را در مهمانی و مراسم هم اجرا کنید. در ورزش تماسی مثل کشتی، ضایعهٔ فعال هم مسابقه و هم تمرین تماسی را ممنوع می‌کند؛ تا وقتی ضایعه پوستهٔ خشک و محکم نبسته و ضایعهٔ تازه‌ای نیست، پوشاندن آن، آن را بی‌خطر نمی‌کند.
احتیاط‌هایی که دوره را کامل می‌کند
ویروس روی حوله، لیوان، ریش‌تراش و بالم لب می‌ماند و این وسایل باید شخصی بمانند تا ترمیم ضایعه، استفادهٔ مشترک ندارند. تا ضایعه فعال و باز است، از بوسیدن نوزاد، کودک خردسال و فرد کم‌دفاع خودداری کنید. لمس چشم پس از زدن پماد، راه بردن ویروس به چشم و التهاب قرنیه است؛ پیش از دست زدن به لنز تماسی، دست بشویید. قطع زودهنگام درمان، ترمیم ضایعه را عقب می‌اندازد و آزادسازی ویروس را ادامه می‌دهد، پس دورهٔ کامل را همان‌طور که پزشک گفته تمام کنید.
علائم خطر: چشم، نوزاد، پخش شدگی
چشم قرمز و دردناک، اشک‌ریزش، تاری دید، ترس از نور، یا تاول پلک و نوک بینی: خطر التهاب قرنیه. همان روز به اورژانس چشم‌پزشکی بروید و در خانه درمان نکنید. پخش ضایعات روی پوست اگزما با تب و حال بد: فوریت، با ۱۱۵ تماس بگیرید یا بی‌درنگ به اورژانس بیمارستان بروید.
نوزاد زیر ۴ هفته با هر ضایعهٔ تاولی، تب یا بی‌حالی غیرعادی، فوریت مطلق است، چون عفونت هرپسی نوزادی کشنده است. در فرد کم‌دفاع با شیمی‌درمانی، کورتیکواستروئید بلند، پیوند یا نقص ایمنی، ضایعهٔ بزرگ، طولانی یا پخش، همان روز معاینه و درمان خوراکی می‌خواهد. قرمزی رو به پیشروی، چرک، تب و درد فزاینده روی ضایعه، یعنی عفونت باکتریایی همراه؛ آنتی‌بیوتیک خودسرانه ندهید و ویزیت شوید.
بارداری، نوزاد و کودک کم‌آب: همان روز
هر نخستین عفونت هرپسی در هر دورهٔ بارداری، یا همسر با نخستین ضایعه، همان روز باید به متخصص زنان یا ماما اطلاع داده شود و این موضوع در ۶ هفتهٔ پایانی بارداری فوری‌تر است. نوزاد با تب، ضایعهٔ تاولی یا بی‌حالی غیرعادی: فوراً با ۱۱۵ تماس بگیرید و او را به اورژانس نوزادان ببرید. کودکی را که ۲۴ ساعت به‌خاطر درد دهان آب نمی‌نوشد و ادرارش کم شده، همان ساعت به اورژانس ببرند، چون کم‌آبی در این حالت کشنده است و مایع وریدی لازم می‌شود. با هر علامت چشمی همراه تبخال لب، معطل نکنید؛ کاهش دید ماندگار، عارضهٔ درمان‌نکردن است و اورژانس چشم در همان روز لازم است.
مسیر بیماری و آنچه باقی می‌ماند
ضایعهٔ معمول، حتی بدون درمان، ترمیم می‌شود و جای ماندگار نمی‌گذارد. عفونت مادام‌العمر است و ویروس پاک نمی‌شود، ولی تنها حدود ۲۰ تا ۴۰ درصدِ عفونت‌شدگان، ضایعهٔ تکراری می‌بینند. درگیری چشمی درمان‌نشده می‌تواند زخم قرنیه و کاهش دائمی دید بگذارد و این ویروس از علل عفونی کوری قرنیه شمرده می‌شود؛ در فهرست علت‌های آسیب قرنیه، التهاب‌های ویروسی را هم باید کنار کدورت عدسی در آب‌مروارید چشم شناخت، چون درمان هر دو مسیر فرق دارد.
باورهای رایج دربارهٔ تبخال لب
- «تبخال از بدی معده و سوءهاضمه است و با مسهل خوب می‌شود»؛ علت، فعال‌شدن ویروس نهفته در عصب است و پاک‌کردن معده، ضایعه را کوتاه نمی‌کند.
- «با سیر، الکل، نمک و داغ‌کردن با قاشق، تبخال را بسوزانید»؛ این کارها سوختگی شیمیایی، جای زخم و پخش ویروس می‌آورند.
- «وقتی پوسته بست، دیگر مسری نیست»؛ از مرحلهٔ گزگز تا ترمیم کامل، ویروس قابل انتقال است.
- «چون ضایعه خشک شده، پماد را قطع می‌کنم»؛ قطع زودهنگام، طول دوره و سرایت را زیاد می‌کند.
- «تبخال لب یعنی شریکم آلودگی تناسلی دارد»؛ بیشتر موارد از تماس دهانی در کودکی می‌آید و نشانهٔ آلودگی تازه نیست.
- «واکسن و شربت تقویتی، تبخال را ریشه‌کن می‌کند»؛ واکسن مؤثر تأییدشده برای درمان وجود ندارد و داروها ویروس را سرکوب می‌کنند نه حذف.
در ایران: عید، مهمانی و عطاری
در عطاری، پماد و روغن‌های ضد تبخال و همچنین خرید خودسرانهٔ قرص ضدویروس بدون نسخه رایج است؛ شروع دیرهنگام و مصرف ناقص، عود و هزینهٔ اضافه می‌کند. ریختن آب پیاز و سیر، عسل و سرکه روی ضایعه، و کشیدن اسپند، از مراقبت‌های خانگی مضر و شایع‌اند. بوسیدن نوزاد در مهمانی، عید و مراسم، با وجود تبخال فعال یکی از مهمانان، راه عفونت نوزادی می‌سازد و باید صریح نه گفت. آفتاب تند، گرد و خاک و هوای خشک فلات ایران در بیشتر روزهای سال، محرک اصلی و قابل پیشگیری‌اند و بالم لب ضدآفتاب ارزان و در دسترس است. دسترسی سریع به چشم‌پزشک در شهرهای کوچک آسان نیست و در هر علامت چشمی، مراجعه به اورژانس بیمارستان آموزشی نزدیک، مسیر درست است. پنهان‌کاری به‌خاطر این‌که «تبخال را نباید نشان داد»، باعث می‌شود دانش‌آموز و کارگر با ضایعهٔ فعال به کار و تحصیل برگردد و انتقال در خانواده ادامه یابد.
خلاصهٔ اعداد کلیدی
| معیار | عدد |
|---|---|
| پیش‌علامت پیش از دیدن تاول | ۶ تا ۲۴ ساعت |
| اوج تورم لب | روزهای ۳ تا ۵ |
| افتادن پوسته | ۷ تا ۱۰ روز |
| کل دوره در عفونت نخستین | ۲ تا ۳ هفته |
| شروع مؤثر درمان موضعی | همان ۲۴ ساعت نخست |
| ترمیم‌نشدن ضایعه، ویزیت دوباره | ۱۰ تا ۱۴ روز |
| آستانهٔ درمان سرکوب‌کنندهٔ روزانه | بیش از ۶ دوره در سال |
| بیشترین خطر انتقال | در ۲۴ ساعت نخستِ ترشح |
| بالم لب ضدآفتاب | ضریب حفاظت ۳۰ یا بیشتر، تمدید هر ۲ ساعت |
| پادتن هرپس نوع ۱ | حدود ۶ از هر ۱۰ بزرگ‌سال زیر ۵۰ سال |
| عفونت نخست کودکان | بیشتر پیش از ۱۰ سالگی |
| ضایعهٔ تکراری در عفونت‌شدگان | ۲۰ تا ۴۰ درصد |
| نوزاد پرخطر | زیر ۴ هفته، فوریت مطلق |
| بارداری: مهم‌ترین پنجره | ۶ هفتهٔ پایانی |
پرسش‌های پرتکرار
مهمان عید تبخال دارد و نوزادم را می‌بوسد؛ سخت بگیرم؟
بله، صریح نه بگویید. تا ضایعه فعال و باز است، بوسیدن نوزاد و لمس صورت کودک خردسال ممنوع است و اگر تماسی رخ داد، هر نشانهٔ تب، بی‌حالی یا ضایعهٔ تاولی در نوزاد، فوریت با ۱۱۵ است.
همسرم باردار است و من نخستین تبخال عمرم را دارم؛ خطر دارد؟
همان روز با متخصص زنان یا ماما تماس بگیرید. نخستین عفونت هرپسی در هر دورهٔ بارداری، و نیز نخستین ضایعه در همسر، بررسی می‌خواهد و در ۶ هفتهٔ پایانی بارداری، این تماس فوری‌تر است.
چشمم قرمز و دردناک شده، تبخال لب هم دارم؛ قطره بزنم؟
در خانه درمان نکنید و هیچ قطرهٔ کورتونی نزنید. اشک‌ریزش، تاری دید، ترس از نور یا تاول پلک و نوک بینی یعنی خطر التهاب قرنیه و همان روز به اورژانس چشم‌پزشکی بروید؛ تنها چشم‌پزشک دربارهٔ قطره تصمیم می‌گیرد.
پماد را وقتی ضایعه خشک شد قطع کنم؟
نه. قطع زودهنگام، ترمیم را عقب می‌اندازد و آزادسازی ویروس را ادامه می‌دهد؛ دورهٔ کامل را همان‌طور که پزشک یا داروساز گفته پایان ببرید.
سالی هفت‌هشت بار تبخال می‌زند؛ چیزی غلط است؟
بیش از ۶ دوره در سال، آستانهٔ گفت‌وگو با پزشک دربارهٔ درمان سرکوب‌کنندهٔ روزانه است. اگر ضایعه‌ها بزرگ، طولانی یا پخش‌اند، یا داروی سرکوب‌کنندهٔ ایمنی مصرف می‌کنید، همان روز ویزیت لازم است.
ضایعه بعد از دو هفته بهتر نشد؛ سرپا نگهش دارم؟
ضایعه‌ای که در ۱۰ تا ۱۴ روز ترمیم نشود، باید دوباره معاینه شود و زخم سفت و خونریزی‌کنندهٔ بیشتر از ۳ هفته، نمونه‌برداری می‌خواهد، چون بدخیمی لب در این الگو پنهان می‌ماند.
این نوشته برای شناخت دوره‌های تبخال لب، پیشگیری از انتقال و زمان مراجعه است و جای معاینهٔ حضوری را نمی‌گیرد؛ داروی ضدویروس و هر قطرهٔ چشمی فقط با پزشک یا داروساز مصرف می‌شود و در بارداری و نوزاد، همان روز خبر دادن لازم است.
منابع
- انجمن بیماری‌های عفونی ایران، راهنمای هرپس ساده و درمان سرکوب‌کننده
- انجمن چشم‌پزشکی ایران، راهنمای التهاب قرنیهٔ هرپسی و ممنوعیت کورتون
- انجمن زنان و زایمان ایران، راهنمای عفونت هرپسی در بارداری
- مراکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌ها، آموزش پیشگیری از انتقال تبخال به نوزاد
- وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی ایران، اورژانس ۱۱۵ و اورژانس نوزادان