سرماخوردگی عفونت ویروسی بینی و گلو است و شایع‌ترین بیماری مسری انسان. بیشترِ نگرانی‌های خانواده‌ها از دو جا می‌آید: انتظار اشتباه از دورهٔ بیماری، و ندانستن مرزی که یک سرماخوردگی را به رویدادی جدی تبدیل می‌کند. در این نوشته، ویروس‌های عامل، روند روزبه‌روز، مراقبت خانگی مجاز، تفاوت با آنفلوآنزا و کروپ و برونشیولیت، و پرچم‌هایی که همان ساعت اورژانس می‌خواهند آمده است.
سرماخوردگی چیست و چند بار می‌آید
بزرگ‌سال معمولاً ۲ تا ۴ و کودک ۶ تا ۸ نوبت در سال مبتلا می‌شود و در مهدکودک تا ۱۲ نوبت هم دیده می‌شود. بیش از ۲۰۰ ویروس عامل‌اند و رینوویروس شایع‌ترین است؛ ویروس‌های آنفلوآنزا، رزویروس، آدنوویروس و انتروویروس هم همین تصویر را می‌سازند.
علت، ویروس است نه هوای سرد؛ سرما و خشکی هوا و ماندن در فضای بسته و بدون تهویه، انتقال و آسیب‌پذیری مخاط را زیاد می‌کند. هیچ آنتی‌بیوتیکی بر این عفونت اثر ندارد و دورهٔ بیماری را کوتاه نمی‌کند؛ درمان، راحتی بیمار و پایش عوارض است.
ویروس چگونه علامت می‌سازد
ویروس از راه قطرهٔ تنفسی و دست آلوده به چشم و بینی منتقل و در مخاط بینی و گلو لانه می‌کند و دورهٔ نهفتگی معمولاً ۱ تا ۳ روز است. بیشترِ علائم کارِ خودِ ویروس نیست بلکه پاسخ ایمنی است: گرفتگی، ترشح، درد گلو و بی‌حالی از التهاب مخاط می‌آید.
ورم پشت بینی، دهانهٔ مجرای استاش را می‌بندد و سنگینی و گرفتگی گوش و تغییر صدا ساخته می‌شود؛ به‌همین دلیل گوش‌درد خفیف در این بیماری شایع است.
روند روزبه‌روز؛ منحنی‌ای که باید بشناسید
نخست گلودرد خفیف و سوزش و خارش بینی، سپس عطسه و آبریزش شفاف، و در روز دوم و سوم گرفتگی بینی و ترشح غلیظ و سرفه بر فراز علائم می‌آید. علامت در روز دوم تا سوم بدترین است و پس از آن روند بهتر شدن آغاز می‌شود؛ این منحنی، مبنای همهٔ انتظارات درمانی است.
تب در بزرگ‌سال کم است یا اصلاً نیست و در کودکان، به‌ویژه زیر ۵ سال، بالاتر و شایع‌تر دیده می‌شود. ترشح زرد یا سبز در روز سوم و چهارم، بخشی از روند طبیعی است و نشانهٔ عفونت باکتریایی یا نیاز به آنتی‌بیوتیک نیست. سرفهٔ باقی‌مانده می‌تواند ۲ تا ۳ هفته ادامه یابد در حالی که سایر علائم رفته‌اند و این به معنی سینوزیت یا برونشیت مزمن نیست.
شکایت‌های رایج
گرفتگی بینی، آبریزش، عطسه، درد گلو، سرفهٔ خشک یا با خلط کم، و صدای گرفته و خارش و آبریزش چشم از علامت‌های آشنایند. سردرد خفیف و فشار پشت پیشانی و گونه، بدون تب بالا و بدون درد عضلانی شدید هم دیده می‌شود. بی‌اشتهایی و بی‌خوابی به‌سبب گرفتگی شب و درد گلوی صبحگاهی که با مایع گرم آرام می‌شود، همراه بیماری است.
در کودک: بی‌قراری و شیر نخوردن به‌سبب بسته بودن بینی و تب گاه بالاتر؛ در نوزاد زیر ۳ ماه، هر تب علامتی جدا و اورژانسی است.
چه کسی بیشتر و بدتر می‌گیرد
کودک خردسال و حضور در مهدکودک و مدرسه، قوی‌ترین عامل تکرار است و بیشتر خانه‌ها عفونت را از کودک به بزرگ‌سال می‌گیرند. کم‌خوابی و تنش روانی مستمر، احتمال عفونت پس از مواجهه را بالا می‌برند و دوره را طولانی‌تر می‌کنند. دود سیگار و قلیان و آلودگی هوا و گرد و غبار، مخاط راه هوایی را آسیب‌پذیر و سرفه را ماندگارتر می‌کند.
آسم، بیماری انسداد ریوی مزمن، نقص ایمنی، بارداری و بیماری قلبی، یک سرماخوردگی معمولی را به رویداد جدی تبدیل می‌کنند. اگر در همین روزها تنگی نفس تازه‌ای پیدا شد، آن را نشانهٔ حملات آسم یا بدتر شدن برونشیت بخوانید، نه بخشی طبیعی از سرماخوردگی.
عارضه‌هایی که سرماخوردگی را عوض می‌کنند
گوش میانی و سینوس
گوش میانی، شایع‌ترین عارضهٔ کودک است و با بی‌قراری، دست بردن به گوش، تب مجدد و بدتر شدن درد شب خود را نشان می‌دهد و نیاز به معاینهٔ پردهٔ گوش دارد. سینوزیت باکتریایی مطرح می‌شود وقتی علامت پس از ۱۰ روز بهتر نشود، یا پس از بهتر شدن دوباره تب و درد صورت بازگردد؛ مرز آن با سینوزیت مزمن در نوشتار سینوزیت مزمن توضیح داده شده است.
کروپ، برونشیولیت و سوت‌سینه
در کودک مستعد، ورم راه هوایی بالا با سرفهٔ پارس‌مانند و صدای خشن تنفسی (کروپ) و در نوزاد، برونشیولیت با نفس‌نفس، بیماری‌های جدا و جدی‌تری از سرماخوردگی‌اند؛ برونشیولیت نوزاد را جدای از این نوشته بخوانید. سوت‌سینه و تنگی نفس در بیمار آسمی، معمول‌ترین عارضه است و درمانش داروی آسم است نه آنتی‌بیوتیک؛ سرفهٔ طولانی و خلط چرکی هم می‌تواند برونشیت ویروسی باشد.
تبخال لب، خون‌ریزی بینی و ذات‌الریه
تبخال لب فعال می‌شود، خون‌ریزی بینی از اسپری‌های ضداحتقان شایع است، و در سالمند یا فرد با بیماری زمینه‌ای، ذات‌الریه ویروسی یا ثانویه ممکن است.
تشخیص و زمان آزمایش
تشخیص بالینی است و در مورد معمولی هیچ آزمایشی لازم نیست؛ سابقهٔ تماس، شروع تدریجی و علامت بینی، الگو را می‌سازند. آغاز ناگهانی با تب بالای ۳۸.۵ درجه و درد عضلانی شدید و بی‌حالی کامل، آنفلوآنزا را مطرح می‌کند و در ۴۸ ساعت نخست، آزمون آنتی‌ژن یا ژنتیکی ارزش دارد.
درد گلو بدون سرفه و بدون آبریزش بینی، همراه تب و غدد گردنی متورم و لکه‌های سفید، احتمال عفونت باکتریایی گلو را بالا می‌برد و با آزمون سریع مشخص می‌شود. در سرفهٔ رشته‌ای با استفراغ یا بی‌هوایی، سیاه‌سرفه باید با آزمایش ویژه رد شود و در نوزاد، شمار تنفس و اشباع اکسیژن تصمیم‌ساز است.
در بیمار دیابتی و باردار و در سالمند، آستانهٔ بررسی پایین می‌آید: اشباع اکسیژن، قند خون و گاه کشت ادرار در همان ویزیت سنجیده می‌شوند، چون علائم کلاسیک عفونت در این گروه‌ها غایب است.
افتراق‌های اصلی
آنفلوآنزا: شروع ساعتی، تب بالا، درد عضلانی و سردرد شدید و خستگی طولانی، در حالی که علامت بینی نسبتاً کمتر است. حساسیت فصلی: خارش چشم و بینی و عطسهٔ پی‌درپی بدون تب، با الگوی فصلی یا محیطی و پاسخ روشن به داروی ضدحساسیت؛ این الگو در حساسیت فصلی باز شده است.
کروپ، برونشیولیت و سیاه‌سرفه، با سرفهٔ پارس‌مانند، خرخر تنفسی یا سرفه‌های رشته‌ای و کبودی؛ هیچ‌یک سرماخوردگی ساده نیستند. سینوزیت باکتریایی: درد و فشار یک‌طرفهٔ صورت با تب پایدار و بدتر شدن پس از بهتر شدن اولیه، و مرز آن با ترشح رنگی روز سوم تفاوت دارد. سردردهای اولیه مانند میگرن و درد دندان و فک، فشار صورت می‌دهند و بارها به‌اشتباه سینوزیت خوانده و آنتی‌بیوتیک بی‌مورد می‌گیرند.
درمان؛ ستون‌های واقعی
استراحت، مایع و شست‌وشوی بینی با سرم فیزیولوژی ستون درمان است و هیچ دارویی جای آن را نمی‌گیرد. گزینهٔ معمول برای تب و درد استامینوفن است و مقدار و تکرار آن را پزشک یا داروساز بر پایهٔ وزن تعیین می‌کند؛ آسپیرین هرگز به کودک و نوجوان داده نمی‌شود.
مصرف قطره یا اسپری ضداحتقان بینی باید کوتاه و با راهنمای پزشک یا داروساز باشد، چون مصرف کشیدهٔ آن گرفتگی برگشتی و وابستگی می‌سازد. اسپری کورتیکواستروئید بینی در التهاب آلرژیک و سینوزیت نقش دارد و در سرماخوردگی ساده سودی ندارد.
ضداحتقان خوراکی و داروی ضدحساسیت نسل نخست، کمی راحت‌کننده‌اند ولی در فشار خون بالا، آب‌سیاه چشم، بزرگی پروستات و در کودک خردسال جای خودسرانه‌ای ندارند. فرآورده‌های روی اگر در ۲۴ ساعت نخست مصرف شوند شاید دوره را یک تا دو روز کوتاه کنند، ولی شواهد قطعی نیست و اسپری روی به‌سبب آسیب بویایی توصیه نمی‌شود.
مراقبت خانگی، با مرزهای سنی
- مایع گرم، سوپ، چای کمرنگ و آب‌میوه؛ هدف نگه‌داشتن رطوبت مخاط و جبران کم‌آبی تب است.
- عسل برای سرفه در فرد بیش از یک سال مفید است؛ به کودک زیر یک سال هرگز عسل ندهید چون خطر بوتولیسم نوزادی دارد.
- هوای مرطوب و بخور ملایم، بینی خشک و سرفهٔ شب را کم می‌کند؛ دستگاه بخور سرد روزانه تمیز شود و کودک را کنار ظرف آب جوش نبرید.
- شست‌وشوی بینی با سرم نمکی، چند بار در روز، ترشح و فشار صورت را کم می‌کند و بی‌ضررترین اقدام موجود است.
خواب، تخت و وضعیت سر
برای بزرگ‌سال، سرِ تخت را کمی بالاتر بگذارید؛ اما تخت نوزاد زیر یک سال باید کاملاً صاف، سفت و بدون بالش باشد و نوزاد به پشت بخوابد. برای باز کردن بینی نوزاد پیش از شیردهی، تعداد بار و شیوهٔ قطرهٔ سرم و پمپ نرم بینی را از پزشک یا داروساز بپرسید.
احتیاط‌های دارویی که خانواده‌ها فراموش می‌کنند
شربت‌ها و قرص‌های ترکیبی ضدسرفه و ضدسرماخوردگی اغلب استامینوفن دارند و مصرف هم‌زمان آن‌ها با داروی تب‌بر، دوز دوبار و آسیب کبدی می‌سازد؛ برچسب را بخوانید. داروهای ترکیبی سرماخوردگی در کودک زیر ۶ سال توصیه نمی‌شوند و باید فقط با نظر پزشک یا داروساز مصرف شوند.
ایبوپروفن در کم‌آبی، در بیماری کلیه، در عفونت آبله‌مرغان بدون مشاوره و در سه‌ماههٔ سوم بارداری جایگاهی ندارد و باید با احتیاط مصرف شود. باقی‌ماندهٔ آنتی‌بیوتیک دورهٔ قبل را برای علامت جدید مصرف نکنید؛ این کار نه سرماخوردگی را خوب می‌کند و نه سینوزیت را و مقاومت میکروبی اضافه می‌کند.
پرچم‌های قرمز؛ چه چیزی صبر نمی‌خواهد
تب در نوزاد زیر سه ماه
نوزاد زیر ۳ ماه با تب ۳۸ درجه یا بیشتر، حتی اگر حال عمومی خوب به‌نظر رسد: همان ساعت اورژانسی است و با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید. هر تب در نوزاد زیر ۳ ماه، هر علامت تنفسی در خردسال، و هر بی‌حالی و سخت‌بیدارشدنی همراه سرماخوردگی، تماس فوری با اورژانس ۱۱۵ می‌خواهد و صبر کردن تا صبح توصیه نمی‌شود.
علامت‌های تنفسی و هوشیاری
تنگی نفس، نفس‌نفس، فرورفتگی دنده‌ها، خرخر بازدم یا کبودی لب و انگشتان: فوری و اورژانسی، به‌ویژه در نوزاد. گیجی، خواب‌آلودگی غیرعادی و سخت بیدار شدن، گردن سفت، تشنج، یا بثوراتی که با فشار انگشت محو نمی‌شوند: فوراً با ۱۱۵ تماس بگیرید.
کم‌آبی و تب پابرجا
عدم ادرار بیش از ۸ ساعت، خشکی دهان و اشک نداشتن، یا استفراغ مداوم: کم‌آبی نیازمند درمان بیمارستانی است. تب پابرجا پس از ۳ روز، بازگشت تب پس از بهتر شدن، درد سینه، یا تورم و قرمزی پلک و پیشانی با سردرد شدید: همان روز معاینه لازم است. تا رسیدن امداد، کودک را در وضعیت نیمه‌نشسته نگه دارید، لباس تنگ را باز کنید و مایع با زور ندهید و داروی تازه در این ساعت‌ها مصرف نکنید.
بیمار آسمی و انسداد ریوی
بیمار آسمی یا انسداد ریوی که در سرماخوردگی، تنگی نفس تازه پیدا می‌کند یا اسپری نجاتش بیشتر از حد معمول لازم می‌شود، منتظر نوبت نمی‌ماند و با ۱۱۵ تماس می‌گیرد.
چند روز ناقل هستیم و کی به کار برگردیم
انتقال از حدود ۱ تا ۲ روز پیش از بروز علامت آغاز می‌شود و در روز دوم تا چهارم بیشترین است؛ بیشترِ مبتلایان تا حدود یک هفته ویروس می‌پراکنند. به مدرسه و محل کار بازنگردید مگر ۲۴ ساعت بدون تب بمانید و حال عمومی قابل‌قبول باشد؛ در مراقبان نوزاد و کادر بهداشتی سخت‌گیری بیشتر است.
انتظار واقعی: روزهای ۲ و ۳ بدترین، بیشتر علائم تا ۷ تا ۱۰ روز، و سرفه تا ۲ تا ۳ هفته؛ اگر منحنی برعکس شد، وقت بررسی است. آنتی‌بیوتیک تنها در عارضهٔ باکتریایی تأییدشده، مانند عفونت گوش میانی قطعی یا سینوزیت پیشرونده و با تجویز پزشک اضافه می‌شود، نه در روزهای نخست.
چه زمانی ویزیت پزشک لازم است
علامت بیش از ۱۰ روز بدون بهتر شدن، یا بدتر شدن پس از بهتر شدن اولیه: وقت ویزیت است نه خرید دارو از داروخانه. درد گوش، تب مجدد، سرفه بیش از ۳ هفته، یا گرفتگی صدا بیش از ۳ هفته: معاینه لازم دارد. در آسم، بیماری قلبی، بارداری، نقص ایمنی و کودک خردسال، از همان روزهای نخست با پزشک تماس بگیرید و روند را تماشا نکنید.
باورهای غلط دربارهٔ سرماخوردگی
- «آنتی‌بیوتیک یا آمپول، سرماخوردگی را زودتر خوب می‌کند»؛ ویروس با آنتی‌بیوتیک از بین نمی‌رود و دورهٔ بیماری کوتاه نمی‌شود.
- «ترشح زرد و سبز یعنی عفونت شدید و نیاز به آنتی‌بیوتیک»؛ این رنگ در روز سوم و چهارم بخشی از روند طبیعی بیماری است.
- «هوای سرد، خیس شدن مو و شب بی‌جامه خوابیدن، سرماخوردگی می‌آورد»؛ عامل، ویروس است و سرما فقط زمینه را مساعد می‌کند.
- «با سونا و عرق کردن از زیر بار بیماری می‌رسم»؛ گرمای زیاد کم‌آبی و تب را بدتر می‌کند و دوره را کوتاه نمی‌کند.
- «ویتامین C دوز زیاد، سیر و پیاز و بخور تند، عفونت را می‌کشد»؛ اثباتی ندارند و بخور داغ در کودک، خطر سوختگی دارد.
آنچه در ایران اهمیت دارد
درخواست آمپول و آنتی‌بیوتیک برای سرماخوردگی، از رایج‌ترین اشتباه‌های زمستانی ایران است و فصل اوج آن از آبان تا اسفند است. گرفتن آموکسی‌سیلین یا آزیترومایسین از باقی‌ماندهٔ خانه یا از همسایه و مصرف بدون معاینهٔ گوش و ریه، الگوی رایج و پرخطر خوددرمانی است.
شربت‌های گیاهی آویشن و پونه و نعناع و بخور اکالیپتوس و عرق‌های گرم که بدون برچسب در عطاری فروخته می‌شوند، در کودک بی‌ضرر نیستند. قطره‌های بینی بازکننده که آزاد و بی‌نسخه در دسترس‌اند و هفته‌ها مصرف می‌شوند، گرفتگی وابستگی‌ساز می‌کنند و بیماران را به مصرف مداوم می‌کشانند. مراجعه به درمانگاه عمومی و پزشک خانواده، و مشاوره با سامانهٔ ۱۹۰، راه درست به‌جای داروی خودسرانه است و در علامت تنفسی نوزاد، اورژانس ۱۱۵.
جمع‌بندی اعداد کلیدی سرماخوردگی
| موضوع | عدد یا بازه | معنای بالینی |
|---|---|---|
| نوبت‌های سالانه | بزرگ‌سال ۲ تا ۴، کودک ۶ تا ۸، مهدکودک تا ۱۲ | تکرار، نشانهٔ نقص ایمنی نیست |
| تعداد ویروس‌های عامل | بیش از ۲۰۰ | رینوویروس شایع‌ترین است |
| دورهٔ نهفتگی | ۱ تا ۳ روز | انتقال از ۱ تا ۲ روز پیش از علامت آغاز می‌شود |
| بدترین روزها | روز دوم تا سوم | پس از آن روند بهتر شدن آغاز می‌شود |
| پایان بیشتر علائم | ۷ تا ۱۰ روز | سرفه می‌تواند تا ۳ هفته بماند |
| تب در نوزاد | زیر ۳ ماه با ۳۸ درجه یا بیشتر | همان ساعت اورژانسی است، نه صبر برای فردا |
| آزمون آنفلوآنزا | در ۴۸ ساعت نخست | تب بالای ۳۸.۵ درجه با شروع ناگهانی |
| مرز سینوزیت باکتریایی | بهتر نشدن پس از ۱۰ روز | یا بازگشت تب و درد صورت پس از بهتر شدن |
| عسل | فقط بیش از ۱ سال | زیر یک سال، خطر بوتولیسم نوزادی |
| داروی ترکیبی | زیر ۶ سال توصیه نمی‌شود | فقط با نظر پزشک یا داروساز |
| بازگشت به کار و مدرسه | ۲۴ ساعت بدون تب | در مراقبان نوزاد و کادر بهداشتی سخت‌گیری بیشتر |
پرسش‌های پرتکرار
چرا روز سوم بدترم شده؟
چون منحنی سرماخوردگی همین شکل را دارد: روزهای ۲ و ۳ بدترین‌اند و پس از آن روند بهتر شدن آغاز می‌شود. این افت و خیز، نشانهٔ بدتر شدن عفونت یا نیاز به آنتی‌بیوتیک نیست.
ترشح سبزرنگ یعنی آنتی‌بیوتیک؟
نه. تغییر رنگ ترشح در میانهٔ دوره، نشانهٔ بدتر شدن نیست. افزودن آنتی‌بیوتیک را به تشخیص پزشک در عارضهٔ قطعی واگذار کنید.
کودکم خوب نشده؛ تا چند روز صبر کنم؟
اگر علامت بیش از ۱۰ روز بهتر نشد، یا پس از بهتر شدن دوباره تب و درد صورت برگشت، وقت ویزیت است. درد گوش و تب مجدد هم معاینهٔ پردهٔ گوش می‌خواهد.
نوزاد سه ماهه تب کرد؛ صبح ببرم یا همان ساعت؟
همان ساعت. هر تب با ۳۸ درجه یا بیشتر در نوزاد زیر ۳ ماه، حتی با حال عمومی خوب، اورژانسی است و با ۱۱۵ تماس بگیرید. صبر کردن تا صبح توصیه نمی‌شود.
برای شب‌های گرفتگی بینی نوزاد بالش زیر تشک بگذارم؟
خیر. هیچ بالشی، حتی زیر تشک، در تخت نوزاد یک‌ساله‌جایز نیست؛ سطح خواب باید صاف و سفت بماند و نوزاد به پشت بخوابد، در حالی که بزرگ‌سال برای کم کردن گرفتگی شب می‌تواند سرِ تخت را کمی بالاتر ببرد. برای باز کردن بینی نوزاد پیش از شیردهی، راه امن شستن بینی با سرم است؛ چند بار در روز و با چه ابزاری این کار را انجام دهید، را از پزشک یا داروساز بپرسید.
آیا سرماخوردگی من حملات آسم را زیاد می‌کند؟
سرماخوردگی و حملهٔ آسم دو رویداد متفاوت‌اند، ولی ویروس شایع‌ترین محرک سوت‌سینه در بیمار آسمی است. تنگی نفس تازه یا نیاز بیشتر به اسپری نجات، اورژانس است و معاینه را عقب نمی‌اندازد.
این نوشته برای آشنایی با سرماخوردگی نوشته شده و جای معاینهٔ پزشک، شنیدن صدای ریه و تصمیم درمانی را نمی‌گیرد؛ انتخاب دارو، مقدار آن و زمان مصرف آنتی‌بیوتیک فقط با نظر پزشک معالج شما ممکن است.
منابع
- سازمان جهانی بهداشت
- مراکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌ها برای الگوی فصلی سرماخوردگی و آنفلوآنزا
- آکادمی اطفال آمریکا برای راهنمای داروهای ترکیبی در کودک
- انجمن عفونی کودکان ایران و انجمن گوش و حلق و بینی ایران
- وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی ایران و سامانهٔ ۱۹۰
- راهنمای بالینی بیماری‌های راه هوایی بالا انجمن ریه ایران