سرطان تخمدان نوعی سرطان در دستگاه تناسلی زنان است که از تخمدانها یا بافتهای نزدیک به آن شروع میشود. تخمدانها دو عضو کوچک در دو طرف رحم هستند که وظیفه تولید تخمک و همچنین هورمونهای زنانه مانند استروژن و پروژسترون را بر عهده دارند.
در سرطان تخمدان، بعضی سلولها بهصورت غیرطبیعی رشد میکنند، سریع تکثیر میشوند و ممکن است به بافتهای سالم اطراف آسیب برسانند. درمان این بیماری معمولاً شامل جراحی و شیمیدرمانی است، هرچند بسته به شرایط بیمار ممکن است روشهای دیگری هم استفاده شود.
علائم سرطان تخمدان
سرطان تخمدان در مراحل اولیه ممکن است علامت واضحی ایجاد نکند. از طرفی، علائم آن معمولاً شبیه مشکلات شایعتری هستند و به همین دلیل ممکن است جدی گرفته نشوند. نشانههای احتمالی سرطان تخمدان شامل موارد زیر است:
- نفخ یا ورم شکم
- زود سیر شدن هنگام غذا خوردن
- کاهش وزن بدون دلیل مشخص
- احساس فشار یا ناراحتی در ناحیه لگن
- خستگی مداوم
- کمردرد
- تغییر در عملکرد روده، مانند یبوست
- نیاز مکرر به ادرار کردن
اگر این علائم برای مدتی ادامه پیدا کردهاند یا باعث نگرانی شما شدهاند، بهتر است برای بررسی دقیقتر به پزشک مراجعه کنید.
علت سرطان تخمدان چیست؟
علت دقیق سرطان تخمدان همیشه مشخص نیست، اما پزشکان میدانند که این بیماری زمانی آغاز میشود که در DNA سلولهای تخمدان یا بافتهای اطراف آن تغییراتی ایجاد شود. این تغییرات باعث میشوند سلولها سریعتر از حالت طبیعی رشد کنند و برخلاف سلولهای سالم، از بین نروند. در نتیجه تودهای از سلولهای غیرطبیعی شکل میگیرد که به آن تومور گفته میشود.
اگر بیماری پیشرفت کند، سلولهای سرطانی ممکن است به بافتهای اطراف حمله کنند یا از محل اولیه جدا شده و به بخشهای دیگر بدن گسترش یابند.
انواع سرطان تخمدان
نوع سرطان تخمدان بر اساس سلولی که سرطان از آنجا شروع شده تعیین میشود. این موضوع در انتخاب درمان هم اهمیت دارد. انواع اصلی سرطان تخمدان عبارتاند از:
- سرطان اپیتلیال تخمدان: شایعترین نوع است و از سلولهای سطح خارجی تخمدان یا نواحی مرتبط شروع میشود. این گروه خود چند زیرنوع دارد.
- تومورهای استرومایی: این نوع نادرتر است و از سلولهایی شروع میشود که هورمون تولید میکنند. این تومورها معمولاً زودتر از انواع دیگر تشخیص داده میشوند.
- تومورهای سلول زایا: این نوع هم نادر است و بیشتر در سنین پایینتر دیده میشود.
عوامل خطر سرطان تخمدان
بعضی عوامل میتوانند احتمال ابتلا به سرطان تخمدان را بیشتر کنند:
- افزایش سن: خطر ابتلا با بالا رفتن سن بیشتر میشود و این بیماری بیشتر در بزرگسالان مسن دیده میشود.
- سابقه ژنتیکی و ارثی: بعضی تغییرات ژنی مانند BRCA1 و BRCA2 میتوانند خطر سرطان تخمدان را افزایش دهند. برخی ژنهای دیگر مانند ژنهای مرتبط با Lynch syndrome و همچنین BRIP1، RAD51C و RAD51D هم در افزایش خطر نقش دارند.
- سابقه خانوادگی سرطان تخمدان: اگر در بستگان درجه یک یا نزدیک شما سابقه این بیماری وجود داشته باشد، خطر بیشتر میشود.
- اضافه وزن یا چاقی: چاقی با افزایش خطر برخی انواع سرطان از جمله سرطان تخمدان ارتباط دارد.
- هورموندرمانی بعد از یائسگی: مصرف بعضی داروهای هورمونی برای کنترل علائم یائسگی ممکن است ریسک را کمی بالا ببرد.
- اندومتریوز: در این بیماری، بافتی شبیه لایه داخلی رحم در خارج از رحم رشد میکند و میتواند با افزایش خطر همراه باشد.
- شروع زودهنگام قاعدگی یا یائسگی دیررس: طولانیتر شدن مدت فعالیت هورمونی ممکن است خطر را افزایش دهد.
- نداشتن سابقه بارداری: زنانی که هرگز باردار نشدهاند ممکن است بیشتر در معرض خطر باشند.
آیا میتوان از سرطان تخمدان پیشگیری کرد؟
هیچ راه قطعی برای پیشگیری کامل از سرطان تخمدان وجود ندارد، اما بعضی اقدامات ممکن است خطر را کاهش دهند:
- بررسی مصرف قرصهای جلوگیری از بارداری: مصرف قرصهای ضدبارداری خوراکی در بعضی افراد میتواند خطر سرطان تخمدان را کاهش دهد. البته این داروها برای همه مناسب نیستند و ممکن است عوارضی هم داشته باشند، بنابراین باید با پزشک مشورت شود.
- بررسی سابقه خانوادگی: اگر در خانواده شما سابقه سرطان پستان یا سرطان تخمدان وجود دارد، حتماً این موضوع را با پزشک مطرح کنید.
- مشاوره ژنتیک: در برخی افراد، پزشک ممکن است مشاوره ژنتیک یا آزمایش ژنتیکی را پیشنهاد دهد.
- جراحی پیشگیرانه در افراد پرخطر: اگر آزمایشها نشان دهد که فرد دارای تغییرات ژنی پرخطر است، در بعضی موارد برداشتن تخمدانها برای پیشگیری از سرطان مطرح میشود.
تشخیص سرطان تخمدان
اگر پزشک به سرطان تخمدان مشکوک شود، ممکن است از چند روش برای بررسی استفاده کند:
1) معاینه لگنی
در معاینه لگنی، پزشک با معاینه داخلی و بررسی شکم و لگن، تلاش میکند هرگونه تغییر غیرعادی را پیدا کند.
2) تصویربرداری
آزمایشهایی مانند سونوگرافی یا سیتیاسکن شکم و لگن میتوانند به بررسی اندازه، شکل و ساختار تخمدانها کمک کنند.
3) آزمایش خون
آزمایش خون ممکن است برای بررسی سلامت عمومی بدن و عملکرد اندامها درخواست شود. همچنین گاهی از آزمایش نشانگرهای توموری استفاده میشود.
یکی از این آزمایشها CA-125 است. این آزمایش میتواند پروتئینی را اندازهگیری کند که در برخی بیماران مبتلا به سرطان تخمدان افزایش پیدا میکند. البته بالا بودن این عدد بهتنهایی به معنی سرطان نیست و فقط میتواند به پزشک در کنار سایر یافتهها کمک کند.
4) جراحی برای تایید تشخیص
در بعضی موارد، تشخیص قطعی فقط زمانی ممکن میشود که جراحی انجام شود و نمونه بافتی در آزمایشگاه بررسی شود.
5) آزمایش ژنتیک
پزشک ممکن است آزمایش ژنتیکی را برای بررسی تغییرات ارثی پیشنهاد دهد. نتیجه این آزمایش میتواند در انتخاب درمان و همچنین بررسی خطر بیماری در اعضای خانواده مفید باشد.
مرحلهبندی سرطان تخمدان
بعد از تایید تشخیص، پزشک مرحله بیماری را مشخص میکند. مرحله سرطان نشان میدهد که بیماری تا چه اندازه گسترش پیدا کرده است و در انتخاب درمان نقش مهمی دارد.
مراحل سرطان تخمدان از 1 تا 4 تقسیم میشود:
- مرحله 1: سرطان فقط در یک یا هر دو تخمدان محدود است.
- مرحله 2: سرطان به نواحی نزدیک در لگن گسترش یافته است.
- مرحله 3: بیماری به شکم یا غدد لنفاوی اطراف رسیده است.
- مرحله 4: سرطان به بخشهای دورتر بدن گسترش پیدا کرده است.
درمان سرطان تخمدان
درمان سرطان تخمدان معمولاً بر اساس مرحله بیماری، نوع سرطان، وضعیت سلامت عمومی بیمار و هدف درمان انتخاب میشود. در بسیاری از موارد، جراحی و شیمیدرمانی دو بخش اصلی درمان هستند.
1) جراحی
هدف جراحی، برداشتن بافت سرطانی تا حد ممکن است. نوع عمل به مرحله بیماری و شرایط بیمار بستگی دارد.
- برداشتن یک تخمدان: اگر سرطان در مراحل ابتدایی باشد و فقط یک تخمدان را درگیر کرده باشد، ممکن است همان تخمدان و لوله فالوپ همان سمت برداشته شود. این روش گاهی امکان حفظ باروری را باقی میگذارد.
- برداشتن هر دو تخمدان: اگر هر دو تخمدان درگیر باشند اما رحم سالم باشد، ممکن است هر دو تخمدان و لولههای فالوپ برداشته شوند و رحم باقی بماند. در بعضی شرایط، بارداری در آینده با استفاده از تخمک یا جنین فریز شده ممکن است امکانپذیر باشد.
- برداشتن تخمدانها و رحم: اگر سرطان گستردهتر باشد یا بیمار تمایلی به حفظ باروری نداشته باشد، ممکن است تخمدانها، لولههای فالوپ، رحم، غدد لنفاوی اطراف و بخشی از بافت چربی شکم برداشته شود.
- جراحی در سرطان پیشرفته: در مراحل پیشرفته، جراح تلاش میکند تا حد ممکن از حجم تومور را کم کند. گاهی در این شرایط، شیمیدرمانی قبل یا بعد از عمل انجام میشود.
2) شیمیدرمانی
شیمیدرمانی از داروهایی استفاده میکند که سلولهای سرطانی را از بین میبرند یا رشد آنها را کند میکنند. این داروها ممکن است از راه رگ تزریق شوند یا بهصورت خوراکی مصرف شوند.
شیمیدرمانی اغلب بعد از جراحی انجام میشود تا سلولهای باقیمانده از بین بروند. در بعضی موارد نیز قبل از جراحی استفاده میشود تا اندازه تومور کمتر شود.
در برخی شرایط خاص، داروهای شیمیدرمانی در حین عمل جراحی گرم شده و داخل حفره شکم تزریق میشوند. این روش در بعضی بیماران میتواند یکی از گزینههای درمانی باشد.
3) درمان هدفمند
در درمان هدفمند، داروها به بخشهای خاصی از سلولهای سرطانی حمله میکنند. این درمانها معمولاً زمانی استفاده میشوند که پزشک بر اساس آزمایشهای سلولی تشخیص دهد یک داروی خاص میتواند روی تومور اثر بیشتری داشته باشد.
4) هورموندرمانی
برخی از انواع سرطان تخمدان برای رشد خود از هورمون استروژن استفاده میکنند. در این موارد، داروهایی که اثر استروژن را مهار میکنند ممکن است به کنترل بیماری کمک کنند. این روش بیشتر در برخی تومورهای آهستهرشد یا موارد عود بیماری کاربرد دارد.
5) ایمنیدرمانی
ایمنیدرمانی به سیستم ایمنی بدن کمک میکند سلولهای سرطانی را بهتر شناسایی و نابود کند. این روش در بعضی شرایط و برای برخی بیماران میتواند یکی از گزینههای درمان باشد.
6) مراقبت حمایتی یا تسکینی
مراقبت تسکینی فقط مخصوص پایان زندگی نیست، بلکه نوعی حمایت تخصصی برای کاهش درد، تهوع، ضعف، اضطراب و دیگر علائم بیماری است. این مراقبت میتواند همزمان با درمانهای اصلی مانند جراحی و شیمیدرمانی انجام شود و به بهبود کیفیت زندگی بیمار و خانواده او کمک کند.
کنار آمدن با سرطان تخمدان
تشخیص سرطان تخمدان میتواند از نظر روحی بسیار سنگین باشد. بسیاری از بیماران در شروع مسیر درمان دچار نگرانی، ترس یا سردرگمی میشوند. راهکارهای زیر میتواند کمککننده باشد:
- با یک فرد قابل اعتماد درباره احساسات خود صحبت کنید.
- اگر مایل بودید، از گروههای حمایتی بیماران سرطانی کمک بگیرید.
- از اطرافیان بخواهید در کارهایی که برایتان دشوار شده کمک کنند.
- برای خود هدفهای کوچک و واقعبینانه تعیین کنید.
- به تغذیه، استراحت و خواب کافی توجه داشته باشید.
آمادگی برای مراجعه به پزشک
اگر علائمی دارید که شما را نگران کرده است، ابتدا به پزشک عمومی یا متخصص زنان مراجعه کنید. اگر پزشک احتمال سرطان تخمدان را مطرح کند، ممکن است شما را به متخصص سرطانهای زنان ارجاع دهد.
برای اینکه ویزیت مفیدتری داشته باشید، بهتر است این موارد را از قبل آماده کنید:
- محدودیتهای قبل از مراجعه را بپرسید؛ مثلاً اینکه آیا باید ناشتا باشید یا نه.
- علائم خود را یادداشت کنید، حتی اگر فکر میکنید به موضوع اصلی ربطی ندارند.
- سوابق پزشکی مهم خود را بنویسید.
- تغییرات مهم زندگی یا استرسهای اخیر را یادداشت کنید.
- فهرست همه داروها، ویتامینها و مکملهای خود را همراه داشته باشید.
- در صورت امکان، یکی از اعضای خانواده یا دوستان را با خود ببرید.
- سوالات خود را قبل از ویزیت یادداشت کنید.
سوالاتی که میتوانید از پزشک بپرسید
- محتملترین علت علائم من چیست؟
- به چه آزمایشهایی نیاز دارم؟
- چه روشهای درمانی برای من مناسب است؟
- عوارض احتمالی درمانها چیست؟
- پیشآگهی بیماری من چگونه است؟
- اگر بخواهم در آینده بچهدار شوم، چه گزینههایی دارم؟
- با وجود سایر بیماریهایی که دارم، بهترین برنامه درمانی چیست؟
پزشک ممکن است چه سوالاتی از شما بپرسد؟
- علائم شما از چه زمانی شروع شده است؟
- شدت علائم چقدر است؟
- آیا علائم دائمی هستند یا گهگاه ایجاد میشوند؟
- چه چیزهایی باعث بهتر یا بدتر شدن علائم میشود؟
- آیا در خانواده شما سابقه سرطان تخمدان یا سرطان پستان وجود دارد؟
- آیا در سابقه خانوادگی شما انواع دیگری از سرطان هم دیده میشود؟
جمعبندی
سرطان تخمدان ممکن است در ابتدا بیعلامت باشد یا با نشانههایی بروز کند که شبیه مشکلات شایع گوارشی یا ادراری هستند. به همین دلیل، بیتوجهی به علائم مداوم میتواند تشخیص را به تأخیر بیندازد. اگر نفخ، زود سیر شدن، درد لگن، کاهش وزن، یبوست یا تکرر ادرار برای مدتی ادامه دارد، مراجعه به پزشک اهمیت زیادی دارد.
تشخیص زودتر و شروع بهموقع درمان میتواند در کنترل بیماری نقش مهمی داشته باشد.
منبع علمی: بازنویسی و ترجمه آموزشی بر اساس محتوای Mayo Clinic درباره Ovarian Cancer
توجه: این مطلب فقط برای آموزش بیمار تهیه شده است و جایگزین تشخیص یا درمان پزشکی نیست. برای بررسی دقیق علائم و انتخاب بهترین درمان، حتماً با پزشک متخصص مشورت کنید.
