آبله‌مرغان بیماری ویروسی بسیار مسری است؛ بیشترِ کودکان با تب و بثورات خارش‌دار چند روزه از آن می‌گذرند، ولی در بزرگ‌سال، زن باردار، نوزاد و فرد با نقص ایمنی، خطر بستری و مراقبت ویژه جدی است. در این نوشته می‌خوانید الگوی ضایعات چگونه است، ناقلیت از کِی و تا کِی ادامه دارد، مراقبت پوست و کنترل خارش چه مرزهایی دارد، و چه علامت‌هایی همان ساعت اورژانس‌اند.
آبله‌مرغان چیست
آبله‌مرغان عفونت ویروس واریسلا زوستر و یکی از مسری‌ترین بیماری‌های انسانی است؛ در یک خانه با فرد حساس و ایمن‌نشده، حدود ۹ نفر از هر ۱۰ نفر مبتلا می‌شوند و همین، بیماری را بسیار مسری می‌کند.
این بیماری با آبله که ریشه‌کن شده هیچ خویشاوندی ندارد و شباهت نام، فقط از شکل تاول‌ها است. ویروس پس از بهبود در گره‌های عصبی نهفته می‌ماند و سال‌ها بعد به‌شکل زونا بیدار می‌شود؛ زونا آبله‌مرغان نیست ولی به فرد ایمن‌نشده، آبله‌مرغان می‌دهد. نوشتار تبخال لب هم الگوی نهفتگی ویروس‌های خانوادهٔ هرپس را توضیح می‌دهد.
در کودک معمولاً بیماری چند روزه و بی‌خطر است، ولی در بزرگ‌سال، باردار، نوزاد و فرد با نقص ایمنی، همان ویروس به بستری و گاهی مراقبت ویژه می‌انجامد.
ویروس چگونه وارد می‌شود و پوست چه می‌کند
ویروس از راه مخاط تنفسی و تماس با مایع تاول منتقل می‌شود و در هوای اتاق بسته و بدون تهویه، راه انتقال هوایی برای مدتی باز می‌ماند. تکثیر در راه تنفسی، سپس ورود به خون و گسترش به پوست رخ می‌دهد؛ به‌همین دلیل تب و بی‌حالی، ۱ تا ۲ روز پیش از نخستین ضایعه ظاهر می‌شود.
بثورات در دسته‌های پی‌درپی و طی چند روز می‌زند و به‌همین دلیل در یک نگاه، پوستک و برآمدگی و تاول و دلمه هم‌زمان روی بدن دیده می‌شود. تاول از روز دوم و سوم خشک و دلمه می‌شود و اگر دستکاری و عفونت باکتریایی نیابد، بدون جای زخم ترمیم می‌گردد.
علامت‌ها و الگوی ضایعات
تب خفیف، بی‌اشتهایی و بی‌حالی و گاهی درد خفیف شکم یا کمر، یک تا دو روز پیش از بثورات؛ در کودک ممکن است تب نباشد و نخستین چیزی که می‌بینید ضایعهٔ روی شکم یا پوست سر باشد. این دو روز بی‌حال و تب‌دار، در عمل بیشتر شبیه سرماخوردگی خوانده می‌شود و تشخیص پس از زدن نخستین دستهٔ ضایعه روشن می‌گردد.
بثورات از تنه و صورت و پوست سر آغاز و به سمت دست و پا پخش می‌شود و در کف دست و پا کمتر است؛ ضایعهٔ داخل دهان و پلک و ناحیهٔ تناسلی هم دیده می‌شود.
هر ضایعه با خارش شدید و سوزش است و خارش، به‌ویژه در شب، کودک را بیدار نگه می‌دارد و منبع اصلی اذیت در این بیماری است. معمولاً ۲۵۰ تا ۵۰۰ ضایعه شمرده می‌شود، ولی در واکسینه‌شدگان و موارد خفیف، ۱۰ تا ۵۰ ضایعهٔ کوچک بدون تب هم دیده می‌شود.
نشانهٔ کلیدی: چند مرحلهٔ هم‌زمان
اگر همهٔ ضایعات هم‌شکل و هم‌اندازه‌اند و دستهٔ تازه در کار نیست، تشخیص آبله‌مرغان را بازبینی کنید؛ چند مرحلهٔ هم‌زمان، نشانهٔ کلیدی است. همین نکته، نخستین چیزی است که در اتاق معاینه دیده می‌شود و تشخیص را از کهیر و نیش حشره جدا می‌کند.
چه گروه‌هایی پرخطرند
بزرگ‌سال، به‌ویژه بالای ۲۰ سال، تب بالاتر و ضایعات بیشتر و درد عمومی شدیدتر دارد و ذات‌الریه ویروسی، اصلی‌ترین علت بستری در این گروه است. سیگار و آسم و بیماری ریوی مزمن، خطر درگیری ریه را چند برابر می‌کنند و در باردار سیگاری، این دو خطر با هم جمع می‌شوند.
بارداری: هم خطر ذات‌الریه مادر و هم خطر برای جنین؛ تا پایان هفتهٔ ۲۰، احتمال سندرم آبله‌مرغان جنینی حدود ۱ درصد است و در روزهای نزدیک زایمان، خطر برای نوزاد بسیار جدی می‌شود. نوزاد: آنتی‌بادی مادر برای چند ماه نخست محافظت نسبی می‌دهد، ولی نوزاد زیر یک ماه و نوزادی که مادرش پیرامون زایمان ضایعه زده، پرخطرترین گروه‌اند.
فرد با نقص ایمنی و مصرف‌کنندهٔ استروئید یا شیمی‌درمانی یا پیوند، و کودک با اگزما و بیماری پوستی گسترده، در خطر ضایعات بیش‌ازحد، تاول خون‌آلود و پخش عفونت‌اند؛ در همین کودکان، پوستی که زمینهٔ اگزما دارد، مسیر ورود باکتری را هم بازتر می‌کند.
تشخیص و آزمایش
در بیشتر موارد، تشخیص بالینی است: دسته‌های پی‌درپی، هم‌زمانی چند مرحلهٔ ضایعه، و خارش شدید با آغاز از تنه. در مورد مشکوک، آزمون ژنتیکی (پی‌سی‌آر) از کف تاول یا مایع آن، دقیق‌ترین روش است و آزمایش خون به‌تنهایی کافی نیست.
در بارداری برای بررسی وضعیت ایمنی، آزمون آنتی‌بادی خون انجام می‌شود و نتیجهٔ آن مسیر مراقبت و نیاز به ایمونوگلوبولین را تعیین می‌کند. در نوزاد، در فرد با نقص ایمنی، و در هر شکل خون‌آلود یا بسیار شدید، نمونه‌گیری و تشخیص تأییدی لازم است. کشت ضایعه فقط وقتی لازم است که عفونت باکتریایی ثانویه یا پاسخ ندادن به درمان مطرح باشد.
افتراق‌ها
سرخکی: بثورات یکدست و تیره از خط رویش مو و صورت به پایین پیش می‌رود و با تب بسیار بالا و آبریزش چشم و سرفه و لکه‌های دهانی می‌آید و تاول شفاف ندارد. بیماری دست، پا و دهان: تاول‌های کوچک کف دست و کف پا و زخم دهان، بدون دسته‌های پخش روی تنه و بدون خارش شدید.
زونا: ضایعات در یک پهنهٔ عصبی و یک‌طرفه و دردناک در کسی که پیش‌تر آبله‌مرغان داشته؛ اگر ضایعات تمام‌تن و دوطرفه باشد آبله‌مرغان محتمل است، ولی در فرد با نقص ایمنی زونا هم می‌تواند تمام‌تن پخش شود و تفکیک این دو با آزمون ژنتیکی از کف تاول انجام می‌شود. زردزخم (ایمپتیگو): دلمه‌های عسلی‌رنگ بدون تاول شفاف، بدون تب و بدون پراکندگی دسته‌ای، و کهیر و نیش حشره هم ضایعات آب‌دار یکسان نمی‌دهند؛ الگوی کهیر در نوشتار آلرژی و حساسیت آمده است.
درمان؛ پنجرهٔ زمانی و تصمیم پزشک
در کودک سالم، درمان علامتی است: کنترل خارش و تب و مراقبت پوست و مایع کافی؛ ضدویروس برای این گروه لازم نیست و با پزشک تصمیم گرفته می‌شود. در بزرگ‌سال و نوجوان، داروی ضدویروس بیشترین اثر را در ۲۴ ساعت نخستِ بثورات دارد و تجویز و زمان آن با پزشک است؛ در پرخطران، هر روز تأخیر اهمیت دارد.
باردار، به‌ویژه از هفتهٔ ۲۰ به بعد، و هر بیمار با علامت ریوی یا نقص ایمنی، نیازمند ضدویروس و بستری یا پیگیری نزدیک است و این تصمیم باید همان روز گرفته شود، نه پس از بهتر شدن. در تماس‌های پرخطر و در فرد ایمن‌نشده با نقص ایمنی یا بارداری، ایمونوگلوبولین خاص وجود دارد و پنجرهٔ زمانی‌اش کوتاه است؛ تماس با متخصص در همان روز لازم است.
تب‌بر: چه چیزی مجاز و چه چیزی ممنوع است
برای تب و درد، استامینوفن گزینهٔ امن است و ایبوپروفن بدون توصیهٔ پزشک مصرف نشود، چون گزارش افزایش عفونت شدید پوست و بافت نرم همراه آن وجود دارد. آسپیرین در کودک و نوجوان با تب ممنوع است، چون خطر سندرم ری با آسیب کبد و مغز را زیاد می‌کند؛ این ممنوعیت در هر سن کودک و در هر شدت تب پابرجاست، حتی اگر در خانه آن را داروی همیشگی تب بدانند.
عفونت ثانویه
در عفونت باکتریایی ثانویه، پزشک با کشت و معاینه آنتی‌بیوتیک لازم را تعیین می‌کند؛ مالیدن پماد آنتی‌بیوتیک خودسرانه روی همهٔ تاول‌ها فایده ندارد.
مراقبت خانگی و پوست
- حمام ولرم کوتاه، چند بار در روز، خارش و بار میکروبی پوست را کم می‌کند و برخلاف باور رایج، بیماری را بدتر نمی‌کند.
- ناخن‌ها را کوتاه و صاف نگه دارید و دست کودک را شب با دستکش نازک بپوشانید تا خارش، زخم و عفونت نسازد.
- مرطوب‌کنندهٔ ساده و لوسیون آرام‌کنندهٔ خارش با نظر داروساز کافی است؛ پماد کورتیکواستروئید روی ضایعات ویروسی بدون تجویز ممنوع است.
- مایع کافی، لباس نازک نخی، و اتاق خنک؛ پتوی زیاد و گرمای اتاق، خارش شب را بدتر می‌کند و ضایعات دهان با غذای نرم و سرد و بدون نمک و ادویه قابل تحمل می‌ماند.
احتیاط‌هایی که بیماری را به اورژانس نمی‌فرستند
تاول‌ها را سوراخ نکنید و دلمه‌های خشک را از پوست جدا نکنید؛ دستکاری، راه ورود باکتری پوستی را باز و جای زخم را قطعی می‌کند. خمیر و پماد گیاهی و دامای خانگی روی تاول نزنید؛ عفونت را اضافه و در کودک، خطر جذب سمی دارد.
تا دلمهٔ آخرین ضایعه، نزدیک شدن به نوزاد، زن باردارِ ایمن‌نشده و فرد با نقص ایمنی مجاز نیست، حتی برای دیدن کوتاه. استروئید خوراکی و پماد قوی بدون نظر پزشک، گسترش ویروس و شدت بیماری را زیاد می‌کند.
پرچم‌های قرمز آبله‌مرغان
ریه و مغز
هر تنگی نفس، درد سینه هنگام نفس کشیدن، سرفهٔ خونی، یا کم‌آوردن نفس در بزرگ‌سال و باردار: اورژانسی، با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید. هر گیجی، بی‌حالی و سخت‌بیدار شدن، تشنج، سردرد شدید با گردن سفت، یا راه رفتن تلوتلوخورانه و بی‌تعادلی: فوری، چون درگیری مغز یا مخچه مطرح است.
پوست، تب و کم‌آبی
پهنه‌ای از پوست که به‌سرعت قرمز و متورم و گرم و بسیار دردناک می‌شود، یا تاول چرکی و درد بی‌تناسب: عفونت باکتریایی شدید و نیازمند دیدن در همان ساعت. تب بیش از ۴ روز، یا تبی که پس از بهتر شدن بازمی‌گردد، و بی‌آبی کامل با ادرار تیره و کم هم مرز هشدارند.
نوزاد و پنجرهٔ زایمان؛ همان ساعت
نوزادی که مادرش از ۵ روز پیش از زایمان تا ۲ روز پس از آن ضایعه زده: همان ساعت اورژانسی و نیازمند ارزیابی و درمان تخصصی. نوزاد زیر ۳ ماه با تب، و نوزاد تازه‌زاده‌ای که مادرش پیرامون زایمان آبله‌مرغان گرفته، باید در همان ساعت در بیمارستانی با بخش نوزادان بستری و ارزیابی شود. ضایعه یا قرمزی نزدیک چشم، درد چشم، دوبینی یا ضایعهٔ روی پلک: همان روز، چون خطر درگیری قرنیه وجود دارد.
جدول زمانی بیماری: نهفتگی، ناقلیت و مدرسه
دورهٔ نهفتگی ۱۰ تا ۲۱ روز است و اغلب حدود ۱۴ تا ۱۶ روز؛ پس از تماس، تا سه هفته باید منتظر تب و ضایعه بود. ناقلیت از ۱ تا ۲ روز پیش از زدن بثورات آغاز می‌شود و تا دلمهٔ همهٔ ضایعات ادامه دارد؛ افت تب به‌تنهایی، پایان ناقلیت نیست. ضایعات تازه معمولاً تا روز پنجم می‌زنند و دلمهٔ کامل حدود روز ششم تا هفتم است و در نقص ایمنی، این زمان بلندتر و متغیر است.
واکسن در فرد حساسِ سالم پس از تماس، تا حدود ۳ و در برخی دستورالعمل‌ها تا ۵ روز، می‌تواند بیماری را پیشگیری یا خفیف کند؛ ایمونوگلوبولین در پرخطران، در ۹۶ ساعت نخست و حداکثر تا ۱۰ روز با تصمیم متخصص انجام می‌شود. جداسازی خانگی به‌تنهایی مؤثر نیست، چون انتقال از روزهای پیش از علامت آغاز می‌شود؛ ولی تا دلمهٔ کامل، نرفتن به مدرسه و مهمانی و حمام عمومی و بازار لازم است.
پیشگیری و واکسن
واکسن آبله‌مرغان دو نوبته است و در پیشگیری از شکل شدید بیماری بسیار مؤثر عمل می‌کند؛ دربارهٔ دریافت آن برای کودک و برای نوجوان و بزرگ‌سالِ ایمن‌نشده با پزشک مشورت کنید. واکسن در بارداری داده نمی‌شود و برنامه‌ریزی آن باید پیش از بارداری با پزشک انجام شود؛ افراد با نقص ایمنی شدید هم نامزد این واکسن نیستند.
تهویهٔ اتاق، دست‌شویی، جدا نگه‌داشتن حوله و ملافه و بالش، و ثبت تاریخ تماس، راه‌های واقعیِ کم کردن انتقال در خانه‌اند. اطلاع دادن به مدرسه و مهدکودک و مراقب سلامت، بخشی از کنترل شیوع است و به خانواده‌های دارای نوزاد و باردار باید زود خبر داده شود.
چه زمانی تماس تلفنی با پزشک
هر بزرگ‌سال مبتلا، هر باردار، هر نوزاد زیر یک سال، و هر فرد با نقص ایمنی یا بیماری پوستی گسترده: در ۲۴ ساعت نخست با پزشک تماس بگیرید تا در پنجرهٔ اثر دارو باشید. مراجعهٔ حضوری را تلفنی هماهنگ کنید و با اطلاع وارد درمانگاه شوید، چون این ویروس از راه هوا منتقل می‌شود و اتاق انتظار را برای بیماران دیگر آلوده می‌کند. زنی که در دوران بارداری با بیمار تماس داشته، همان روز باید با بخش زایمان یا مراقبت بارداری تماس بگیرد، حتی اگر ضایعه‌ای ندیده باشد.
پیش‌آگهی
کودک سالم معمولاً در ۷ تا ۱۰ روز بهبود می‌یابد و خارش و بی‌حالی روزهای نخست، سخت‌ترین بخش ماجرا است. عفونت باکتریایی پوست، شایع‌ترین عارضه است و با درمان به‌موقع برطرف می‌شود؛ درگیری ریه و مغز، نادر ولی علت اصلی بستری و خطرناک‌ترین بخش بیماری‌اند. بی‌تعادلی پس از آبله‌مرغان، حتی اگر پس از دیدن پزشک در نهایت در چند روز تا چند هفته کامل خوب شود، خودِ علامت همان روز نیازمند ارزیابی است؛ جای زخم تنها پس از دستکاری و عفونت می‌ماند.
باورهای غلط دربارهٔ آبله‌مرغان
- «تا ۴۰ روز نباید حمام رفت و نباید به نور نگاه کرد»؛ آب ولرم، خارش و بار میکروبی را کم می‌کند و دیدن نور معمولی هم زیانی ندارد، پس این دو پرهیز بی‌مورد، کودک را بیشتر اذیت می‌کند.
- «تاول را باید سوراخ کرد تا زودتر خشک شود»؛ همین کار، عفونت باکتریایی و جای زخم دائمی می‌آورد.
- «آبله‌مرغان بیماری بی‌خطر کودکان است و پزشک لازم ندارد»؛ در بزرگ‌سال و باردار و فرد با نقص ایمنی، همان ویروس کشنده است و پنجرهٔ درمان، حدود یک روز است.
- «آنتی‌بیوتیک دوره را کوتاه می‌کند و از تاول‌ها جلوگیری می‌کند»؛ عامل ویروس است و آنتی‌بیوتیک فقط در عفونت ثانویهٔ تأییدشده جای دارد.
- «بچه را عمداً کنار بیمار می‌گذاریم تا در کودکی بگیرد و ایمن شود»؛ این کار همان خطری است که در نوزاد و باردار و بزرگ‌سال، بیماری را به اورژانس می‌کشاند.
آنچه در ایران اهمیت دارد
مراجعهٔ دیرِ کودک تاول‌دار، پس از رفتن به حمام عمومی، مهمانی عروسی و دیدوبازدید در روزهای نخست شیوع؛ در این فاصله، هم مدرسه آلوده می‌شود و هم پنجرهٔ درمان بسته می‌شود. زدن خمیر سیر و پیاز و حنا و جوش‌شیرین روی تاول، دود دادن اسپند و مالیدن پماد بدون تجویز؛ این‌ها عفونت و جای زخم اضافه می‌کنند.
دادن آنتی‌بیوتیک باقی‌مانده از دورهٔ قبل به کودک تب‌دار و خرید شربت‌های ترکیبی و عرق‌های گیاهی برای خشک‌کردن تاول از عطاری رایج است. فرستادن کودک بیمار به خانهٔ مادربزرگ برای چله گرفتن، در حالی که همان خانه نوزاد یا زن باردارِ ایمن‌نشده دارد و تماس پرخطر ساخته می‌شود.
در ایران، واکسن آبله‌مرغان جزو واکسن‌های اجباری برنامهٔ ملی نیست و عرضهٔ آن محدود و گاه فصلی است؛ دربارهٔ دریافتش، به‌ویژه برای گروه‌های پرخطر، با متخصص اطفال یا مرکز بهداشت مشورت کنید.
جمع‌بندی اعداد کلیدی آبله‌مرغان
| موضوع | عدد یا بازه | معنای بالینی |
|---|---|---|
| مسری بودن در خانه | ۹ نفر از هر ۱۰ نفرِ حساس | راه انتقال هوایی در اتاق بسته باز می‌ماند |
| دورهٔ نهفتگی | ۱۰ تا ۲۱ روز، اغلب ۱۴ تا ۱۶ روز | پس از تماس تا سه هفته منتظر تب و ضایعه باشید |
| ناقلیت | از ۱ تا ۲ روز پیش از بثورات تا دلمهٔ آخرین ضایعه | افت تب به‌تنهایی، پایان ناقلیت نیست |
| تعداد ضایعات | معمولاً ۲۵۰ تا ۵۰۰، در واکسینه‌شدگان ۱۰ تا ۵۰ | موارد خفیف بدون تب هم دیده می‌شود |
| پنجرهٔ ضدویروس | ۲۴ ساعت نخستِ بثورات | در پرخطران هر روز تأخیر اهمیت دارد |
| واکسن پس از تماس | تا حدود ۳ و گاه تا ۵ روز | در فرد حساس و سالم، پیشگیری یا خفیف‌کردن بیماری |
| ایمونوگلوبولین | در ۹۶ ساعت نخست، حداکثر تا ۱۰ روز | فقط با تصمیم متخصص و در پرخطران |
| پنجرهٔ پرخطر نوزاد | از ۵ روز پیش از زایمان تا ۲ روز پس از آن | همان ساعت اورژانسی و نیازمند درمان تخصصی |
| خطر جنینی | تا پایان هفتهٔ ۲۰، حدود ۱ درصد | نیازمند ارزیابی و پیگیری در بارداری |
| مرز تب هشدار | بیش از ۴ روز، یا بازگشت تب | باید همان روز بیمار دیده شود |
| بهبودی کودک سالم | ۷ تا ۱۰ روز | خارش روزهای نخست، سخت‌ترین بخش ماجرا |
| ممنوعیت تب‌بر | آسپیرین در هر کودک و نوجوان با تب | خطر سندرم ری با آسیب کبد و مغز |
پرسش‌های پرتکرار
تا چند روز کودک به مدرسه نرود؟
ملاک، دلمهٔ بستنِ همهٔ ضایعات است، نه عدد روز و نه افت تب. تقریباً تا روز پنجم ضایعهٔ تازه می‌زند و پوست حدود روز ششم یا هفتم به مرحلهٔ دلمهٔ کامل می‌رسد؛ در نقص ایمنی این زمان بلندتر و متغیر می‌ماند.
آیا واقعاً نباید چند هفته آب به پوست بخورد؟
این باور نادرست است. شستن پوست با آب ولرم و در مدد کوتاه، هم خارش را کم و هم بار میکروبی را پایین می‌آورد و حال کودک را بدتر نمی‌کند؛ دیدن نور معمولی هم زیانی ندارد.
کودکم تب دارد، ایبوپروفن بدهم؟
در این بیماری، استامینوفن انتخاب کم‌خطرتر است و ایبوپروفن را بدون توصیهٔ پزشک ندهید. مقدار و تکرار را پزشک یا داروساز بر پایهٔ وزن تعیین می‌کند. آسپیرین در کودک و نوجوان با تب هرگز داده نمی‌شود.
مادرم یا خواهرم باردار است؛ چه کنم؟
کنار او و کنار نوزاد نروید، حتی برای دیدنی کوتاه؛ ملاک پایان این محدودیت، دلمهٔ بستنِ آخرین ضایعه است. اگر زن باردار پیش از دیدن هر ضایعه‌ای با بیمار دیدار کرده، از گرفتن وقت تلفنی برای بخش زایمان یا مراقبت بارداری در همان روز غافل نشوید، چون وضعیت ایمنی او با آزمون آنتی‌بادی روشن می‌شود.
فرزندم ضایعاتش یکسان و همه در یک مرحله‌اند؛ آبله‌مرغان است؟
در این حالت تشخیص را بازبینی کنید، چون نشانهٔ کلیدی آبله‌مرغان، چند مرحلهٔ هم‌زمان روی پوست است. کهیر، نیش حشره، زردزخم و بیماری دست، پا و دهان می‌توانند این تصویر را بدهند.
تب بهتر شد و دوباره برگشت؛ عادی است؟
خیر. تب بیش از ۴ روز یا بازگشت تب پس از بهتر شدن، مرز هشدار است و باید همان روز بیمار دیده شود؛ عفونت باکتریایی پوست یا درگیری ریه و مغز در همین شکل خود را نشان می‌دهند.
این نوشته برای آشنایی با آبله‌مرغان نوشته شده و جای معاینهٔ پزشک، دیدن ضایعات و تصمیم درمانی را نمی‌گیرد؛ ضدویروس، ایمونوگلوبولین، واکسن و دوز تب‌بر فقط با نظر پزشک معالج شما ممکن است.
منابع
- سازمان جهانی بهداشت
- مراکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌ها برای برنامهٔ دو نوبتهٔ واکسن
- انجمن عفونی کودکان آمریکا و انجمن بیماری‌های عفونی آمریکا
- انجمن اطفال ایران و انجمن بیماری‌های عفونی ایران برای شیوع مهدکودک و مدرسه
- وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی ایران و برنامهٔ واکسیناسیون
- انجمن زنان و زایمان ایران برای تماس پیرامون بارداری