سرطان نام کلی برای گروه بزرگی از بیماریهاست که همگی یک ویژگی مشترک دارند: رشد غیرطبیعی و کنترلنشده سلولها که میتوانند به بافتهای سالم بدن آسیب برسانند یا به سایر نقاط بدن گسترش پیدا کنند.
سرطان دومین علت مرگومیر در جهان است. با این حال، به لطف پیشرفت در روشهای تشخیص زودهنگام، درمان و پیشگیری، میزان بقا برای بسیاری از انواع سرطان در حال بهبود است.
فهرست مطالب
- سرطان چیست؟
- علائم عمومی سرطان
- علت ایجاد سرطان
- عوامل خطر
- عوارض احتمالی
- راههای کاهش خطر ابتلا
- تشخیص سرطان
- روشهای درمان
- طب مکمل در کنار درمان سرطان
- کنار آمدن با تشخیص سرطان
سرطان چیست؟
در بدن سالم، سلولها با نظم و برنامه مشخصی رشد میکنند، تقسیم میشوند و در زمان مناسب از بین میروند. سرطان زمانی ایجاد میشود که این چرخه طبیعی دچار اختلال شود. سلولهای سرطانی بیش از حد رشد میکنند، نمیمیرند و میتوانند به بافتهای اطراف حمله کنند یا از طریق خون و لنف به بخشهای دیگر بدن برسند.
سرطان میتواند در تقریباً هر اندام یا بافتی از بدن شروع شود و صدها نوع مختلف دارد. هر نوع سرطان رفتار، پیشرفت و پاسخ درمانی خاص خود را دارد.
علائم عمومی سرطان
علائم سرطان بستگی به نوع و محل آن دارد. اما بعضی نشانههای عمومی وجود دارند که ممکن است در انواع مختلف سرطان دیده شوند:
- خستگی مداوم
- وجود توده یا ناحیه سفت زیر پوست
- تغییر وزن ناخواسته؛ کاهش یا افزایش
- تغییر رنگ پوست مانند زردی، تیره شدن یا قرمزی، یا زخمهایی که بهبود نمییابند
- تغییر در عادات اجابت مزاج یا ادراری
- سرفه مداوم یا مشکل در تنفس
- مشکل در بلع
- گرفتگی صدا
- سوءهاضمه مداوم یا ناراحتی بعد از غذا خوردن
- درد مداوم عضلات یا مفاصل بدون علت مشخص
- تب یا تعریق شبانه مداوم و بدون علت
- خونریزی یا کبودی غیرعادی
داشتن هر یک از این علائم لزوماً به معنی سرطان نیست. اما اگر علائمی دارید که ادامه پیدا کردهاند یا نگرانکننده هستند، بهتر است با پزشک مشورت کنید.
علت ایجاد سرطان
سرطان در اثر تغییراتی در DNA سلولها ایجاد میشود. DNA حاوی دستورالعملهایی است که به هر سلول میگوید چه کاری انجام دهد. وقتی این دستورالعملها دچار خطا میشوند، سلول ممکن است رفتار غیرطبیعی پیدا کند.
تغییرات ژنی چه اتفاقی میاندازند؟
تغییر در ژنها میتواند باعث موارد زیر شود:
- رشد بیش از حد سریع سلولها
- از دست رفتن کنترل رشد سلولی (خاموش شدن ژنهای مهارکننده تومور)
- اشکال در تعمیر خطاهای DNA
چه چیزی باعث تغییر در ژنها میشود؟
- جهشهای ژنی ارثی: بعضی افراد با تغییرات ژنی به دنیا میآیند که از والدین به آنها رسیده است. این نوع جهشها درصد کمی از سرطانها را ایجاد میکنند.
- جهشهای اکتسابی: اکثر تغییرات ژنی بعد از تولد و در طول زندگی رخ میدهند. عواملی مثل سیگار، تشعشعات، ویروسها، مواد شیمیایی سرطانزا، چاقی، اختلالات هورمونی، التهاب مزمن و کمتحرکی میتوانند این تغییرات را ایجاد کنند.
داشتن یک جهش ژنی ارثی لزوماً به معنی ابتلا به سرطان نیست. معمولاً ترکیبی از چند تغییر مختلف لازم است تا سرطان شکل بگیرد.
عوامل خطر
بسیاری از سرطانها در افرادی رخ میدهند که هیچ عامل خطر شناختهشدهای ندارند. اما بعضی عوامل میتوانند احتمال ابتلا را بیشتر کنند:
- سن: اکثر سرطانها در افراد بالای 65 سال تشخیص داده میشوند، هرچند سرطان میتواند در هر سنی رخ دهد.
- عادات زندگی: سیگار کشیدن، مصرف زیاد الکل، تعرض بیش از حد به آفتاب، چاقی و رابطه جنسی پرخطر از جمله عواملی هستند که خطر ابتلا را بالا میبرند.
- سابقه خانوادگی: اگر سرطان در خانواده شما شایع است، احتمال انتقال جهش ژنی ارثی وجود دارد. مشاوره ژنتیک میتواند کمککننده باشد.
- بیماریهای مزمن: بعضی بیماریها مانند کولیت اولسراتیو خطر ابتلا به برخی سرطانها را افزایش میدهند.
- محیط زندگی و کار: قرار گرفتن در معرض دود سیگار دیگران، آزبست، بنزن یا سایر مواد شیمیایی مضر میتواند خطر را بالا ببرد.
عوارض احتمالی سرطان
سرطان و روشهای درمانی آن ممکن است با عوارضی همراه باشند:
- درد: ناشی از خود سرطان یا درمانهای آن. داروها و روشهای دیگر میتوانند آن را کنترل کنند.
- خستگی: یکی از شایعترین عوارض سرطان و درمانهای آن که اغلب قابل مدیریت است.
- مشکل در تنفس: سرطان یا درمان آن ممکن است باعث احساس تنگی نفس شود.
- تهوع: بعضی درمانها تهوع ایجاد میکنند که با داروهای مناسب قابل کنترل است.
- اسهال یا یبوست: سرطان و درمان آن میتواند عملکرد روده را تغییر دهد.
- کاهش وزن: سرطان ممکن است مواد مغذی را از سلولهای سالم بدزدد.
- اختلال در تعادل شیمیایی بدن: میتواند با علائمی مانند تشنگی شدید، تکرر ادرار، یبوست یا گیجی همراه باشد.
- فشار روی اعصاب: تومور ممکن است به اعصاب فشار بیاورد و درد یا ضعف ایجاد کند.
- واکنشهای غیرعادی سیستم ایمنی: در موارد نادر، سیستم ایمنی ممکن است به سلولهای سالم حمله کند.
- گسترش سرطان: اگر سرطان به اندامهای دیگر برسد، درمان پیچیدهتر میشود.
- عود بیماری: بعضی سرطانها ممکن است بعد از درمان موفق دوباره برگردند.
راههای کاهش خطر ابتلا
بعضی اقدامات ثابتشده میتوانند خطر ابتلا به سرطان را کاهش دهند:
- سیگار را ترک کنید: سیگار با انواع زیادی از سرطان مرتبط است. ترک آن خطر را در بلندمدت کاهش میدهد.
- از آفتاب زیاد بپرهیزید: استفاده از ضدآفتاب، لباس محافظ و ماندن در سایه میتواند خطر سرطان پوست را کاهش دهد.
- رژیم غذایی سالم داشته باشید: میوه، سبزیجات، غلات کامل و پروتئینهای سبک را ترجیح دهید. مصرف گوشت فرآوریشده را کاهش دهید.
- ورزش منظم کنید: حداقل 30 دقیقه فعالیت بدنی در اکثر روزهای هفته توصیه میشود.
- وزن مناسب داشته باشید: چاقی و اضافه وزن با افزایش خطر چندین نوع سرطان مرتبط است.
- مصرف الکل را محدود کنید.
- غربالگری منظم انجام دهید: درباره آزمایشهای غربالگری مناسب سن و وضعیت سلامت خود با پزشک صحبت کنید.
- واکسیناسیون انجام دهید: واکسن هپاتیت B خطر سرطان کبد و واکسن HPV خطر سرطان دهانه رحم و چند نوع سرطان دیگر را کاهش میدهد.
تشخیص سرطان
غربالگری
غربالگری یعنی بررسی سرطان در افرادی که علامتی ندارند. تشخیص زودهنگام اغلب بهترین شانس درمان موفق را میدهد. درباره اینکه چه نوع غربالگری و در چه سنی برای شما مناسب است با پزشک صحبت کنید.
روشهای تشخیص
- معاینه بالینی: پزشک بدن را برای یافتن توده، تغییر رنگ پوست یا بزرگ شدن اندامها بررسی میکند.
- آزمایشهای آزمایشگاهی: آزمایش خون، ادرار و سایر نمونهها میتوانند تغییرات غیرطبیعی مرتبط با سرطان را نشان دهند.
- تصویربرداری: روشهایی مانند سیتیاسکن، امآرآی، پتاسکن، سونوگرافی و اشعه ایکس به پزشک کمک میکنند ساختار داخلی بدن را بررسی کند.
- بیوپسی: در این روش، نمونهای از بافت مشکوک گرفته میشود و زیر میکروسکوپ بررسی میشود. در اکثر موارد، بیوپسی تنها راه قطعی تشخیص سرطان است.
مرحلهبندی سرطان
بعد از تشخیص سرطان، مرحله بیماری تعیین میشود. مراحل سرطان از 0 تا 4 هستند. مرحله پایینتر نشاندهنده بیماری محدودتر و پاسخ بهتر به درمان است. مرحله 4 معمولاً به معنی گسترش سرطان به نقاط دور است.
روشهای درمان سرطان
هدف از درمان سرطان میتواند درمان کامل، کنترل رشد بیماری یا کاهش علائم باشد. درمانها در سه دسته کلی انجام میشوند:
- درمان اولیه: هدف آن برداشتن کامل سرطان از بدن است. جراحی رایجترین درمان اولیه است، اما پرتودرمانی یا شیمیدرمانی هم ممکن است نقش اولیه داشته باشند.
- درمان کمکی: هدف از بین بردن سلولهای سرطانی احتمالی باقیمانده پس از درمان اولیه است تا از عود بیماری جلوگیری شود.
- درمان تسکینی: هدف کاهش علائم و بهبود کیفیت زندگی است، نه لزوماً درمان کامل.
گزینههای درمانی اصلی
- جراحی: برای برداشتن تومور یا کاهش حجم آن.
- شیمیدرمانی: استفاده از داروهای قوی برای از بین بردن سلولهای سرطانی.
- پرتودرمانی: استفاده از اشعههای پرانرژی برای نابودی سلولهای سرطانی. میتواند از خارج بدن یا از داخل بدن انجام شود.
- پیوند مغز استخوان: که به آن پیوند سلول بنیادی هم میگویند. در این روش سلولهای بنیادی خود بیمار یا یک اهداکننده جایگزین سلولهای آسیبدیده میشوند.
- ایمنیدرمانی: کمک به سیستم ایمنی بدن برای شناسایی و نابودی سلولهای سرطانی.
- هورموندرمانی: برای سرطانهایی که رشدشان به هورمونها وابسته است مانند سرطان پستان و پروستات.
- درمان هدفمند: داروهایی که روی نقاط ضعف خاص سلولهای سرطانی اثر میگذارند.
- کارآزماییهای بالینی: شرکت در مطالعاتی که روشهای جدید درمانی را بررسی میکنند.
طب مکمل در کنار درمان سرطان
هیچ روش طب جایگزینی تا به حال اثربخشی قطعی در درمان سرطان را نشان نداده است. اما بعضی روشهای مکمل میتوانند به کاهش عوارض درمان مثل خستگی، تهوع و درد کمک کنند. این روشها باید حتماً با اطلاع و تأیید پزشک معالج استفاده شوند تا با درمان اصلی تداخل نداشته باشند.
روشهایی که ممکن است کمککننده باشند:
- طب سوزنی
- هیپنوتیزم درمانی
- ماساژ
- مدیتیشن
- تکنیکهای آرامسازی
- یوگا
کنار آمدن با تشخیص سرطان
تشخیص سرطان میتواند زندگی را یکشبه تغییر دهد. پیدا کردن راه کنار آمدن با این واقعیت زمان میبرد. این راهکارها ممکن است کمککننده باشند:
- اطلاعات کافی کسب کنید: درباره بیماری خود از پزشک بیشتر بپرسید تا بتوانید تصمیمهای آگاهانهتری بگیرید.
- از اطرافیان حمایت بخواهید: خانواده و دوستان میتوانند هم حمایت عملی و هم حمایت عاطفی بدهند.
- با کسی صحبت کنید: این فرد میتواند یک دوست، عضو خانواده، مشاور یا روانشناس باشد.
- به گروههای حمایتی بیماران بپیوندید: صحبت با کسانی که تجربه مشابهی دارند میتواند بسیار مفید باشد.
آمادگی برای مراجعه به پزشک
اگر علائم نگرانکنندهای دارید، ابتدا با پزشک عمومی مشورت کنید. در صورت تشخیص سرطان، ممکن است به متخصصان مختلفی ارجاع داده شوید مانند انکولوژیست، انکولوژیست پرتودرمانی، هماتولوژیست یا جراح.
برای استفاده بهتر از وقت ملاقات:
- علائم خود را یادداشت کنید.
- سابقه خانوادگی سرطان را با نوع و سن ابتلا بنویسید.
- فهرست داروها، مکملها و ویتامینهایتان را بیاورید.
- یک همراه با خود ببرید.
- سوالاتتان را از قبل آماده کنید.
سوالاتی که میتوانید از پزشک بپرسید
- چه نوع سرطانی دارم؟
- سرطان در چه مرحلهای است؟
- آیا به آزمایشهای بیشتری نیاز دارم؟
- چه گزینههای درمانی دارم؟
- آیا درمان میتواند سرطان من را کاملاً از بین ببرد؟
- عوارض جانبی هر روش درمانی چیست؟
- درمان چگونه زندگی روزمره من را تحت تأثیر قرار میدهد؟
- آیا میتوانم در طول درمان کار کنم؟
- آیا کارآزماییهای بالینی مرتبطی وجود دارد؟
- بعد از درمان به چه پیگیریهایی نیاز خواهم داشت؟
جمعبندی
سرطان یک بیماری پیچیده است، اما علم پزشکی هر سال گامهای بزرگی در بهبود تشخیص و درمان آن برمیدارد. آگاهی از علائم هشداردهنده، انجام غربالگری منظم و داشتن سبک زندگی سالم از مهمترین اقداماتی هستند که میتوانید برای کاهش خطر ابتلا یا تشخیص زودهنگام انجام دهید. در صورت مشاهده هر علامت ادامهداری که نگرانکننده است، حتماً با پزشک مشورت کنید.
منبع علمی: بازنویسی و ترجمه آموزشی بر اساس محتوای Mayo Clinic درباره Cancer
توجه: این مطلب صرفاً برای آموزش بیمار تهیه شده و جایگزین تشخیص یا درمان پزشکی نیست. برای بررسی علائم و دریافت برنامه درمانی مناسب، حتماً با پزشک متخصص مشورت کنید.
