رادیوتراپی یا پرتودرمانی به استفاده از پرتوهای پرانرژی (مانند پرتوهای ایکس، گاما، الکترون یا پروتون) برای
توانایی رشد و تقسیم سلولهای سرطانی را کاهش میدهند.پرتودرمانی میتواند تا حدی به سلولهای سالم اطراف ناحیه درمان هم آسیب بزند؛ با این حال، سلولهای سالم معمولاً پس از پایان درمان فرصت
ترمیم و بازسازی بیشتری دارند. هدف کلی در پرتودرمانی این است که با حداکثر اثر روی تومور،
کمترین آسیب به بافتهای سالم وارد شود.
انواع پرتودرمانی
بهطور کلی سه نوع پرتودرمانی وجود دارد:
در ادامه، هر روش را به زبان ساده توضیح میدهیم. توجه داشته باشید انتخاب روش درمانی به عواملی مثل نوع سرطان، اندازه تومور،
محل درگیری، مرحله بیماری و وضعیت عمومی بیمار وابسته است و توسط پزشک متخصص تعیین میشود.
پرتودرمانی داخلی (براکیتراپی)
پرتودرمانی داخلی یک روش موضعی است که در آن منبع تابش در داخل بدن و نزدیک تومور قرار میگیرد.
این روش با نام براکیتراپی نیز شناخته میشود. در براکیتراپی معمولاً پرتو به ناحیه هدف محدودتر است و به همین دلیل میتواند
آسیب به بافتهای سالم اطراف را کمتر کند.
براکیتراپی ممکن است به صورت سرپایی یا با بستری انجام شود. منبع تابش بسته به نوع درمان میتواند برای مدت مشخصی
داخل بدن باقی بماند و سپس برداشته شود.
کاربردهای رایج براکیتراپی
- درمان سرطان دهانه رحم
- برخی سرطانهای سر و گردن
- درمان سرطان مری
- درمان سرطان پروستات
- و برخی موارد دیگر بر اساس نظر پزشک
در برخی بیماران، براکیتراپی ممکن است همراه با پرتودرمانی خارجی یا روشهایی مثل شیمیدرمانی انجام شود.
پرتودرمانی خارجی
پرتودرمانی خارجی یکی از رایجترین روشهاست. در این روش دستگاه تولیدکننده پرتو خارج از بدن قرار دارد و پرتوها به
ناحیه تومور تابانده میشوند. جلسات درمانی معمولاً در چند هفته و طبق برنامهای که تیم درمان تعیین میکند انجام میشود.
مدت هر جلسه پرتودرمانی خارجی معمولاً کوتاه است و اغلب به صورت سرپایی انجام میشود.
تعداد جلسات و مدت دوره درمان به نوع سرطان، هدف درمان (کنترل بیماری، درمان قطعی، کاهش علائم) و شرایط بیمار بستگی دارد.
مواردی که پرتودرمانی خارجی میتواند استفاده شود
- سرطان دهانه رحم
- سرطان ریه
- سرطان واژن
- سرطان پروستات
- سرطان حنجره
- و سایر تومورهای جامد بر اساس تشخیص پزشک
پرتودرمانی خارجی میتواند در مراحل اولیه برخی سرطانها نقش درمانی مؤثر داشته باشد و در برخی شرایط به کاهش درد یا
کنترل علائم کمک کند.
پرتودرمانی سیستماتیک
پرتودرمانی سیستماتیک روشی است که در آن یک داروی رادیواکتیو وارد بدن میشود و از طریق گردش خون به بافتهای هدف میرسد.
این روش میتواند به صورت بلع (خوراکی) یا تزریق وریدی انجام شود؛ انتخاب مسیر مصرف به نوع دارو و بیماری بستگی دارد.
عوامل مؤثر در انتخاب پرتودرمانی سیستماتیک
- محل قرارگیری تومور
- اندازه تومور (کوچک یا بزرگ بودن)
- سابقه بیماری و وضعیت کلی بیمار
رادیوتراپی میتواند به تنهایی یا همراه با روشهای دیگر مثل شیمیدرمانی یا درمان هورمونی استفاده شود. پزشک متخصص با
در نظر گرفتن سن، جنس، مرحله بیماری و محل درگیری، روش مناسب را انتخاب میکند.
روشهای رایج رساندن تابش به تومور (به زبان ساده)
- تابش از بیرون بدن با دستگاههای پرتودرمانی (پرتودرمانی خارجی)
- قرار دادن منبع رادیواکتیو نزدیک یا داخل تومور (براکیتراپی)
- استفاده از داروی رادیواکتیو که در بدن حرکت میکند و به بافت هدف میرسد (پرتودرمانی سیستماتیک)
پرتودرمانی چگونه باعث از بین رفتن سلولهای سرطانی میشود؟
پرتوهای پرانرژی میتوانند به DNA سلولها آسیب برسانند. وقتی DNA سلول سرطانی آسیب جدی ببیند، سلول ممکن است دیگر نتواند
تکثیر شود و در نتیجه رشد تومور کند یا متوقف شود.
نکته مهم این است که پرتودرمانی بهصورت کامل «تشخیص» نمیدهد کدام سلول سالم و کدام سلول سرطانی است؛ به همین دلیل پزشک با طراحی دقیق درمان
(مثلاً تعیین میدان تابش، دوز و تعداد جلسات) تلاش میکند تابش را تا حد امکان روی توده متمرکز کند و بافت سالم کمتر درگیر شود.
پرتودرمانی ممکن است برای درمان یا کنترل طیف وسیعی از تومورهای جامد (مانند تومورهای مغز، پستان، دهانه رحم، حنجره، ریه، پانکراس، پروستات،
پوست، نخاع، معده و رحم) بهکار رود. تشخیص و انتخاب روش، کاملاً تخصصی و وابسته به شرایط بیمار است.
رادیوتراپی مغز
رادیوتراپی مغز میتواند برای درمان یا کنترل برخی تومورهای مغزی و همچنین برای کاهش احتمال عود پس از جراحی بهکار رود.
یک تصور رایج این است که با برداشتن تومور، همیشه سرطان بهطور کامل از بین میرود؛ در حالیکه در بسیاری از موارد، ممکن است نیاز به پرتودرمانی برای
از بین بردن سلولهای باقیمانده یا کاهش خطر بازگشت بیماری وجود داشته باشد.
اگر تومور در نواحیای باشد که امکان جراحی ایمن وجود ندارد، پرتودرمانی میتواند یکی از گزینههای اصلی درمان باشد. تعداد جلسات و برنامه درمانی
به نوع تومور، اندازه، محل، و مرحله بیماری بستگی دارد.
رادیوتراپی مغز چگونه صورت میگیرد؟
در رادیوتراپی مغز از پرتوهای پرانرژی (مانند پرتو ایکس یا گاما و در برخی مراکز پروتون) استفاده میشود تا سلولهای توموری تحت تأثیر قرار گیرند.
پرتوها به سمت سر تابانده میشوند و به عمق بافت نفوذ میکنند تا روی ناحیه هدف اثر بگذارند.
درمان معمولاً در بیمارستان یا کلینیک پرتودرمانی انجام میشود. تیم درمان بر اساس تصویربرداریها و بررسیهای تخصصی، برنامهای دقیق برای
تمرکز تابش روی توده طراحی میکند تا آسیب به بافتهای مجاور کمتر شود.
هر جلسه معمولاً چند دقیقه زمان میبرد، اما زمان حضور در مرکز درمانی میتواند بیشتر باشد (به دلیل آمادهسازی و تنظیمات). واکنش بدن به پرتودرمانی،
بهویژه در کودکان، ممکن است متفاوت باشد و باید تحت نظر پزشک ارزیابی شود.
پرسشهای پرتکرار درباره رادیوتراپی (FAQ)
۱) رادیوتراپی و پرتودرمانی چه تفاوتی دارند؟
تفاوتی ندارند؛ «پرتودرمانی» معادل فارسی «رادیوتراپی» است و هر دو به درمان با پرتوهای پرانرژی اشاره دارند.
۲) آیا پرتودرمانی فقط برای سرطان استفاده میشود؟
کاربرد اصلی پرتودرمانی در درمان یا کنترل سرطان است، اما در برخی شرایط خاص ممکن است برای برخی بیماریهای غیرسرطانی هم بهکار رود که تعیین آن تخصصی است.
۳) براکیتراپی (پرتودرمانی داخلی) چیست؟
در براکیتراپی، منبع تابش نزدیک تومور یا داخل بافت هدف قرار میگیرد تا پرتو بهصورت موضعی و متمرکزتر اثر کند.
۴) پرتودرمانی خارجی چگونه انجام میشود؟
در پرتودرمانی خارجی، دستگاه تولید پرتو خارج از بدن است و پرتوها در جلسات درمانی طبق برنامه دقیق به ناحیه هدف تابانده میشوند.
۵) پرتودرمانی سیستماتیک یعنی چه؟
در این روش، داروی رادیواکتیو وارد بدن میشود و از طریق خون به بافت هدف میرسد. مسیر ورود دارو میتواند خوراکی یا تزریق وریدی باشد.
۶) پرتودرمانی چگونه سلولهای سرطانی را از بین میبرد؟
با آسیب به DNA سلولهای سرطانی، توانایی تکثیر آنها کاهش مییابد و رشد تومور کند یا متوقف میشود.
۷) آیا پرتودرمانی به بافت سالم هم آسیب میزند؟
ممکن است؛ اما با طراحی دقیق درمان، تلاش میشود آسیب به بافت سالم حداقل شود و بسیاری از سلولهای سالم توان ترمیم دارند.
۸) تعداد جلسات پرتودرمانی چقدر است؟
تعداد جلسات ثابت نیست و به نوع سرطان، محل تومور، هدف درمان و شرایط بیمار بستگی دارد. برنامه درمانی را پزشک تعیین میکند.
۹) آیا پرتودرمانی میتواند همراه شیمیدرمانی انجام شود؟
بله؛ در بسیاری از بیماران، پرتودرمانی ممکن است همراه با شیمیدرمانی یا درمان هورمونی بهکار رود؛ تصمیمگیری با تیم درمان است.
۱۰) رادیوتراپی مغز چه زمانی توصیه میشود؟
گاهی پس از جراحی برای کاهش احتمال عود و گاهی زمانی که جراحی امکانپذیر نیست یا برای کنترل بیماری؛ تشخیص نهایی با متخصص است.